I UK 325/08

Wyrok z dnia 27 kwietnia 2009 r. I UK 325/08 Ubezpieczony może zmienić tytuł ubezpieczenia z prowadzenia pozarol- niczej działalności gospodarczej na świadczenie pracy na podstawie umowy zlecenia, nawet jeżeli czyni to w celu obniżenia kosztów związanych z obowiąz- kowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Okoliczność, czy ubezpie- czony wykonywał w ramach umowy zlecenia prace zbieżne z przedmiotem pro- wadzonej działalności gospodarczej nie ma znaczenia prawnego dla zbiegu różnych tytułów ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 kwietnia 2009 r. sprawy z odwołania Jacka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w C. o wymiar dodatkowej różnicy składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 15 maja 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. (organ rentowy) decyzją z dnia 12 kwietnia 2006 r. objął Jacka K. (ubezpieczony) ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie od 1 sierpnia 2003 r. do 31 października 2005 r., a decyzją z dnia 24 marca 2006 r. wymierzył dodatkową różni- cę składek za wskazany okres. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że prowadząc działalność gospodarczą ubezpieczony wykonywał pracę jako kierowca na podstawie 2 umowy zlecenia, której przedmiot był taki sam jak przedmiot działalności gospodar- czej, zatem ubezpieczony powinien był płacić składkę w kwocie nie niższej niż od 60% przeciętnego wynagrodzenia (art. 18 ust. 8a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., dalej powoływana jako ustawa lub ustawa systemowa), a opłacał jedynie składkę od przy- chodu uzyskanego na podstawie umowy zlecenia. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 10 maja 2007 r. [...] zmienił zaskarżoną odwołaniem ubezpieczonego powyższą decyzję i zwolnił ubezpieczonego z obowiązku zapłaty składek na ubez- pieczenia społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd ustalił między innymi, że ubezpieczony prowadząc w spornym okresie działalność gospodarczą, mającą za przedmiot transport drogowy, zawarł umowę zlecenia, na podstawie której wykonywał pracę kierowcy w spółce C. W ocenie Sądu organ rentowy błędnie przyjął, że przedmiot działalności gospodarczej ubezpieczo- nego wynikający z wpisu do ewidencji działalności gospodarczej jest tożsamy z czynnościami wykonywanymi na podstawie umów zlecenia. Określenie przedmiotu działalności gospodarczej ubezpieczonego nie może być oparte wyłącznie na za- świadczeniu o wpisie do ewidencji działalności w zakresie transportu drogowego to- warów pojazdami wyspecjalizowanymi i uniwersalnymi, lecz należy odwołać się do ustawy o transporcie drogowym. Zgodnie z art.5 tej ustawy podjęcie i wykonywanie transportu drogowego wymaga uzyskania odpowiedniej licencji na wykonywanie transportu drogowego. Zdaniem Sądu, ubezpieczony takiej licencji nie posiadał. Ubezpieczony prowadził natomiast działalność gospodarczą w zakresie konserwacji i naprawy samochodów oraz kursów na prawo jazdy. Świadczenie przez ubezpieczo- nego na podstawie umowy zlecenia usług kierowcy nie jest tożsame z działalnością gospodarczą polegającą na transporcie drogowym pojazdami wyspecjalizowanymi i uniwersalnymi. Tym samym ubezpieczony zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy mógł sko- rzystać z dobrodziejstwa zbieżności ubezpieczenia z różnych tytułów. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. [...] zmienił za- skarżony apelacją organu rentowego powyższy wyrok Sądu pierwszej instancji i od- dalił odwołanie. W ocenie Sądu przedmiotem sporu jest czy ubezpieczony, prowa- dząc działalność gospodarczą w zakresie nauki jazdy i warsztatu samochodowego, zawierając równocześnie z innym podmiotem gospodarczym umowy zlecenia, mógł wybrać sobie rodzaj ubezpieczenia. Sąd Apelacyjny zważył, że ubezpieczony wyko- 3 nywał umowę zlecenia w wymiarze około pięciu dni w miesiącu. Zgodnie z art. 13 pkt 2 ustawy zleceniobiorcy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia roz- wiązania lub wygaśnięcia umowy. W ocenie Sądu, skoro „umowa zlecenia trwała przez kilka dni w miesiącu” umowy zlecenia powinny dotyczyć tylko tego okresu. A zatem, jeżeli ubezpieczony poza kilkoma dniami w miesiącu prowadził działalność gospodarczą w rozległym i dochodowym zakresie, to podlegał ubezpieczeniu z tego tytułu, a miesięczny system rozliczania i opłacania składek, wynikający z art. 17 ustawy, wyklucza zmianę rodzaju ubezpieczenia w tym okresie. W ocenie Sądu, gdy osoby pozostające w stosunku pracy i prowadzące równocześnie działalność gospo- darcza nie podlegają dodatkowemu ubezpieczeniu z tego drugiego tytułu tylko wtedy, gdy podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne nie jest niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia (art. 8 ust. 1a ustawy), nie ma żadnych podstaw do ła- godzenia tego kryterium w stosunku do zleceniobiorców. Sąd zgodził się z zarzutem apelacji, że skoro przedmiotem działalności gospodarczej ubezpieczonego była rów- nież działalność usługowa, związana z pojazdami samochodowymi, to praca kierow- cy wykonywana w ramach umowy zlecenia mieściła się w zakresie tego pojęcia. Ubezpieczony zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyj- ną, ograniczając się do podniesienia zarzutów dotyczących naruszenia prawa mate- rialnego, to jest: 1) niezastosowanie art. 9 ust. 2 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 października 2005 r., co doprowadziło do zastosowania w postępowaniu prze- pisów nieobowiązujących w okresie będącym przedmiotem sprawy; 2) niewłaściwe zastosowanie art. 9 ust. 1a ustawy, poprzez przyjęcie, że w sprawie dotyczącej rosz- czeń organu rentowego wobec ubezpieczonego analogiczne zastosowanie ma zasa- da podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z innych tytułów, w sytuacji gdy podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a ustawy systemowej; 3) niewłaściwe zastosowanie art. 13 pkt 2 ustawy, poprzez przyjęcie, że umowa zlecenia zawarta między stronami na czas określony w wymiarze jednego miesiąca wygasa przed tym terminem z chwilą wykonania określonej czynności, co powoduje ustanie okresu ubezpieczenia przed terminem określonym przez strony jako termin ustania ich wzajemnych praw i obowiązków. Wskazując na powyższe podstawy, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty przez oddalenie apelacji organu rentowego w cało- 4 ści, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Trafny jest zarzut naruszenia art. 9 ust. 2 ustawy, który przed 1 listopada 2005 r. miał następujące brzmienie: „osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów lub zmienić tytuł ubezpieczeń, z zastrzeżeniem ust. 7”. Z art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy wynika, że w przypadku zbiegu kilku różnych tytułów ubezpieczenia społecznego, wymienio- nych w art. 6, zasadą jest, że obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowego powstaje z tytułu, który powstał najwcześniej. W niniejszej sprawie nie budzi wątpli- wości, że tytułem tym jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Zasada wynikająca z art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy modyfikowana jest przez zdanie drugie tego przepisu, które pozostawia w gestii ubezpieczonego możliwość dobrowolnego rozszerzenia ubezpieczenia emerytalnego i rentowego na wszystkie inne tytuły albo na wybrane tytuły, ale w obu wypadkach tylko te tytuły, o których mowa art. 6 ustawy. Przepis ten zezwala także na zmianę przez ubezpieczonego tytułu ubezpieczeń, co oznacza, że ubezpieczony zamiast tytułu, który powstał naj- wcześniej, może wybrać inny tytuł ubezpieczenia. W niniejszej sprawie oznacza to, że ubezpieczony mógł zmienić tytuł ubezpie- czenia z prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na świadczenie pracy na podstawie umowy zlecenia. Dopuszczalność takiej zmiany została potwierdzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym spraw, w których strony (przynajm- niej jedna z nich była przedsiębiorcą, ubezpieczonym z tytułu prowadzonej pozarolni- czej działalności gospodarczej) zawierały umowy zlecenia celem obniżenia kosztów związanych z obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 17 czerwca 2008 r., I UK 402/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 297; niepublikowany wyrok z 16 kwietnia 2008 r., III UK 103/07). 5 Przepis art. 9 ust. 2 ustawy systemowej nie wprowadza jakichkolwiek ograni- czeń w kwestii zmiany tytułu traktowanego jako podstawa dla obowiązkowego ubez- pieczenia emerytalnego i rentowego. W szczególności zmiana tytułu ubezpieczenia społecznego nie jest uzależniona od tego, by prace wykonywane na podstawie umowy zlecania różniły się od przedmiotu prowadzonej działalności gospodarczej. Jedyne bowiem ograniczenie przewidziane w art. 9 ust. 2 ustawy systemowej doty- czy osób duchownych. Zatem okoliczność, czy ubezpieczony wykonywał w ramach umowy zlecenia prace zbieżne z przedmiotem prowadzonej działalności gospodar- czej jest pozbawiona doniosłości prawnej dla zbiegu różnych tytułów ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Może mieć jedynie znaczenie w przypadku przyjęcia, że ubezpieczony nie może skorzystać z prawa wyboru tytułu ubezpieczenia, ponieważ zawarta przez niego umowa zlecenia jest umową pozorną, mającą umożliwić mu ob- niżenie kosztów wynikających z obowiązku odprowadzania składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Trafny jest zarzut naruszenia art. 9 ust. 1a w związku z art. 18 ust. 4 pkt 5a ustawy, ponieważ z treści jej art. 9 ust. 1a wynika jednoznacznie, że nie dotyczy on osób, które podlegają ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu umowy zle- cenia. Ponadto, z art. 13 pkt 2 ustawy wynika wprost, że obowiązkowym ubezpie- czeniom osoby fizyczne podlegają - w przypadku wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia - od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wyko- nywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy, a nie przez okres faktycz- nego wykonywania czynności objętych umową zlecenia, jak błędnie przyjął Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================