I UK 302/06

Wyrok z dnia 6 marca 2007 r. I UK 302/06 Dążenie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako cel podjęcia zatrudnienia, nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, jeżeli umowa o pracę jest faktycznie realizowana. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Zbigniew Hajn (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 marca 2007 r. sprawy z odwołania Jolanty G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w K. z udziałem zainteresowanej Marianny K. o ustalenie istnienia ubezpieczenia społecznego, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 kwietnia 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację od wy- roku Sądu Okręgowego w Kielcach z 4 października 2004 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. z 28 października 2003 r. W wymienionej decyzji organ rentowy stwierdził, że Jolanta G. nie podlega od 2 stycznia 2002 r. ubezpieczeniu społecznemu emerytalnemu, rento- wemu, chorobowemu i wypadkowemu u płatnika składek Kiosk Przemysłowo-Spo- żywczy Marianny K., ponieważ umowa o pracę zawarta między nimi w piątym mie- siącu ciąży ubezpieczonej miała na celu obejście prawa. Sąd Okręgowy ustalił, że Marianna K., prowadząca działalność gospodarczą pod nazwą Kiosk „Ruch", zawarła 2 stycznia 2002 r. ze swoją córką Jolantą G. umowę o pracę na czas nieokreślony, zatrudniając ją w charakterze sprzedawcy, w pełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem miesięcznym 1000 zł brutto. Ma- rianna K. nie zatrudniała wcześniej żadnego pracownika, gdyż pomagały jej dzieci, w 2 tym Jolanta G. Po otrzymaniu zwolnienia lekarskiego przez ubezpieczoną, tj. od 19 lutego 2002 r., Marianna K. nie zatrudniła żadnego pracownika, a w sklepie pomagał jej mąż. Przed zawarciem umowy o pracę Jolanta G. pomagała Mariannie K. w pro- wadzeniu działalności gospodarczej i z chwilą zawarcia umowy sytuacja ta w żadnej mierze nie uległa zmianie. Zarówno przed 2 stycznia 2002 r., jak i w czasie nieobec- ności ubezpieczonej w pracy z powodu kłopotów zdrowotnych Marianna K. nie za- trudniła innej osoby i w dalszym ciągu posiłkowała się pomocą osób najbliższych. Przed zawarciem umowy o pracę Jolanta G. była bezrobotna i nie miała uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Z wnioskiem o przyznanie zasiłku choro- bowego z ZUS wystąpiła już po upływie miesiąca od zawarcia umowy o pracę. Od września 2001 r. do grudnia 2001 r. prowadzona przez Mariannę K. działalność go- spodarcza przyniosła dochód netto 32.867,17 zł, natomiast od stycznia 2002 r. do września 2002 r. - 68.235, 02 zł. Mając na uwadze te ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy miał wszelkie podstawy do przyjęcia, że umowa o pracę zawarta pomiędzy ubezpieczoną Jolantą G. a jej matką Marianną K. miała na celu obejście prawa, a zatem w myśl art. 58 § 1 k.c. jest czynnością nieważną. Taki wniosek znaj- duje uzasadnienie w tym, że ubezpieczona pomagała matce w prowadzeniu działal- ności gospodarczej także przed zawarciem umowy o pracę, nie miała wcześniej uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, po upływie miesiąca od zawarcia umowy o pracę wystąpiła o przyznanie zasiłku, a wysokość dochodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej Marianny K. nie uzasadnia przyjęcia, że właśnie od 2 stycznia 2002 r. potrzebowała ona pracownika na czas nieokreślony, zwłaszcza że przed tym dniem i po uzyskaniu przez ubezpieczoną zasiłku chorobo- wego nie zatrudniano innej osoby. Apelację od powyższego wyroku wniosła ubezpieczona. Uznając tę apelację za bezzasadną Sąd Apelacyjny wskazał, że kwestią sporną w sprawie było ustalenie, czy umowa o pracę zawarta pomiędzy Jolantą G. a Marianną K. była rzeczywistą czynnością prawną, w wyniku której doszło do nawiązania stosunku pracy i wykony- wania pracy w myśl przepisów Kodeksu pracy, czy też umowa ta była czynnością pozorną, zawartą w celu uzyskania przez apelującą świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W myśl art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), ubez- pieczeniu społecznemu podlegają pracownicy od dnia nawiązania stosunku pracy. Pracodawca ma obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia „zatrudnionych pracowni- 3 ków", zaś samo zawarcie umowy o pracę nie wystarcza do stwierdzenia, że rzeczy- wiście doszło do zatrudnienia. Nie jest możliwe w wyniku tylko tej czynności prawnej nabycie prawa z ubezpieczenia społecznego. Domniemanie powstania stosunku pracy wynikające z zawarcia umowy o pracę może być bowiem obalone przez stwierdzenie, że pomimo zawarcia umowy nie nastąpiło zatrudnienie pracownika i zgłoszenie do ubezpieczenia z tej przyczyny miało charakter fikcyjny. Zgłoszenie do ubezpieczenia Jolanty G. miało, w ocenie Sądu Apelacyjnego, taki właśnie charakter. Sąd podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, a także wyprowadzone z nich wnioski. Rozważając kwestię, czy Jolanta G. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę, czy też jedynie pomagała matce Sąd uznał, że brak jest wystarcza- jących dowodów do stwierdzenia, że faktycznie świadczyła ona pracę w sklepie pro- wadzonym przez matkę w charakterze pracownika i w wymiarze określonym umową o pracę. Dlatego Sąd Apelacyjny uznał za trafne przyjęcie przez Sąd pierwszej in- stancji, że doszło do naruszenia art. 58 § 1 k.c. i nadużycia prawa w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W skardze kasacyjnej pełnomocnik ubezpieczonej zarzucił zaskarżonemu wy- rokowi naruszenie art. 58 § 1 k.c., przez jego niewłaściwe zastosowanie i wniósł o uchylenie tego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego. W ocenie skarżącej, wykonywanie przez nią pracy w ramach stosunku pracy miało prawną do- niosłość w sterze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako tytuł ubez- pieczenia. Uchybienie przez Sąd Apelacyjny prawu materialnemu przez niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 1 k.c. polega na błędzie w subsumcji. Sądy obu instancji stwierdziły, że zamiar zawarcia umowy o pracę w celu uzyskania objęcia ubezpie- czeniem społecznym i świadczeń z tego ubezpieczenia zmierza do obejścia ustawy. Tymczasem taki cel, realizowany przez uzyskanie statusu pracownika, nie jest z sprzeczny ustawą ani nie prowadzi do jej obejścia. Trudno zgodzić się ze stwierdze- niem obejścia prawa, gdy dana osoba, która nie mogła - jako dotychczas nieubezpie- czona - uzyskać prawa do zasiłku, dąży do zmiany swej sytuacji prawnej przez za- warcie umowy o pracę, którą świadczy, a świadczenie to jest przez pracodawcę od- bierane. Taki stan faktyczny dowodzi nie obejścia ustawy, lecz przeciwnie, spełnienia warunku zatrudnienia pracowniczego, stanowiącego tytuł ubezpieczenia społeczne- go. Do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie mogłoby dojść tylko wówczas, gdyby zgłoszenie dotyczyło osoby, która w rzeczywistości pracy nie świad- czyła. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Tytułem obowiązkowego ubezpieczenia, zarówno emerytalno-rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i chorobowego na podstawie art. 11 ust. 1 tej ustawy, jest - zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy - pozostawanie w stosunku pracy, przy czym na podstawie art. 13 pkt 1 ubezpieczenie trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Co do zasady trafnie zatem twierdzi skarżąca, że skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, to podjęcie za- trudnienia w celu objęcia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia nie jest obejściem prawa. Taki pogląd jest ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który konsekwentnie podtrzymuje stanowisko, że chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jako motywacja do podję- cia zatrudnienia, nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, a dążenie kobiety ciężar- nej do uzyskania przez zawarcie umowy o pracę ochrony gwarantowanej pracowni- czym ubezpieczeniem społecznym nie może być uznane za zmierzające do dokona- nia czynności sprzecznej z prawem albo mającej na celu jego obejście, jeżeli umowa ta prowadzi do faktycznej realizacji zatrudnienia spełniającego cechy stosunku pracy (zob. np. wyroki z: 13 maja 2004 r., II UK 365/03; 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235; 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28; 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05; 24 stycznia 2006 r., I UK 105/05; 14 lutego 2006 r., III UK 150/05; 30 maja 2006 r., II UK 161/05; 2 czerwca 2006 r., I UK 337/05; 8 stycznia 2007 r., I UK 207/06). Pełnomocnik skarżącej nie zwrócił jednak uwagi na to, że Sąd Apelacyjny nie podtrzymał twierdzenia Sądu pierwszej instancji o obejściu prawa przez ubezpieczoną, lecz rozważał, czy umowa o pracę zawarta pomiędzy nią a Marianną K. była czynnością prawną, w wyniku której doszło do nawiązania sto- sunku pracy i wykonywania pracy w myśl przepisów Kodeksu pracy, czy też była ona czynnością pozorną, zawartą wyłącznie celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, bez zamiaru wykonywania pracy mającej cechy świadczenia charakte- rystycznego dla stosunku pracy. Takie podejście Sądu Apelacyjnego do istoty sporu znajduje uzasadnienie w od dawna ugruntowanym stanowisku Sądu Najwyższego, zgodnie z którym do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może 5 dojść wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczenia dotyczy osoby, która nie jest pra- cownikiem, a zgłoszenie to następuje pod pozorem zatrudnienia (zob. np. wyroki z: 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991 nr 7-8, poz. 172; 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96, OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 275; 17 marca 1998 r., II UKN 568/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 187; 16 marca 1999 r., II UKN 512/98; 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00; 14 marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 527; 18 października 2005 r., II UK 43/05; 10 lutego 2006 r., I UK 186/05; 18 maja 2006 r., III UK 32/06; 14 września 2006 r., II UK 2/06). To oczywiste wymaganie wynika z powołanych wyżej artykułów; 6 ust. 1, 8 ust. 1, 11 ust. 1 oraz 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Istnienie stosunku pracy podmiot zgłaszający do ubezpieczenia wykazuje z reguły przez przedstawienie dokumentu w postaci pisemnej umowy o pracę, która - z rozważanego punktu wi- dzenia - zawiera informacje mieszczące się w pojęciu informacji związanych ze zgło- szeniem do ubezpieczenia społecznego w rozumieniu przepisów rozdziału 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, których prawdziwość organ rentowy, w przy- padku wątpliwości, może zakwestionować (art. 41 pkt 13). Wobec przedstawionej regulacji kwestia ważności zawartej umowy o pracę stoi w sprawie o objęcie ubez- pieczeniem społecznym na drugim planie, bowiem o nieobjęciu tym ubezpieczeniem w przypadku zgłoszenia do ubezpieczenia osoby niebędącej pracownikiem nie decy- duje nieważność umowy, lecz fakt niepozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. (por. wyroki SN z: 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96, OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 275; 16 marca 1999 r., II UKN 512/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368; 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 496, 21 kwietnia 1998 r., II UKN 2/98, OSNAPIUS 1999 nr 7, poz. 251, 17 marca 1998 r., II UKN 568/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 187, 11 września 1998 r., II UKN 199/98, OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 591; 21 stycznia 1999 r., I PKN 541/98, OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 180; 7 lipca 2005, II UK 275/04; 30 maja 2006, II UK 161/05; 2 czerwca 2006 r., I UK 337/05; 8 stycznia 2007 r., I UK 207/06). Sama nieważność umowy o pracę, wynika- jąca np. z jej pozorności w rozumieniu art. 83 § 1 k.c., może natomiast być okolicz- nością potwierdzającą brak przesłanek skutecznego zgłoszenia danej osoby do ubezpieczenia. Sąd Apelacyjny uznał, że zgłoszenie Jolanty G. do ubezpieczenia miało cha- rakter fikcyjny, bowiem jak wynika z ustaleń Sądów obu instancji nie wykonywała ona pracy w charakterze pracownika, lecz jedynie pomagała matce w prowadzeniu dzia- 6 łalności gospodarczej. Ustaleniem tym Sąd Najwyższy jest związany wobec nieza- kwestionowania go w drodze stosownych zarzutów naruszenia przepisów postępo- wania (art. 39813 § 1 k.p.c.). Poza tym, w świetle okoliczności sprawy nie budzi ono zastrzeżeń. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że skarżąca nie została objęta ubezpieczeniem społecznym z tytułu umowy o pracę zawartej 2 stycz- nia 2002 r., ponieważ nie wykonywała pracy w charakterze pracownika, lecz pracę mającą charakter pomocy rodzinnej. Sąd nie wyjaśnił, z jakiego względu uznał art. 58 § 1 k.c. za podstawę nieważności umowy o pracę zawartej przez ubezpieczoną z jej matką (sprzeczność z ustawą?, obejście ustawy?). Z okoliczności sprawy wynika, że taką podstawę mógł być raczej art. 83 § 1 k.c., ustanawiający sankcję nieważności dla oświadczeń woli złożonych drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Kwestia ta nie ma jednak istotnego znaczenia dla ostatecznej prawidłowości zaskarżonego wyroku, skoro, jak wyżej wskazano, o nieobjęciu tym ubezpieczeniem, w przypadku zgłosze- nia do niego osoby niebędącej pracownikiem, nie decyduje nieważność umowy, lecz faktyczne niepozostawanie w stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p., co zo- stało przez Sąd ustalone. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================