I UK 30/11

Wyrok z dnia 20 września 2011 r. I UK 30/11 Nagroda pieniężna wypłacana na podstawie układu zbiorowego pracy z okazji uroczystego Dnia Górnika wchodzi do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Nie stanowi tej podstawy tradycyjne „barbórkowe” przysługujące w naturze lub ekwiwalencie, będące równowartością tego świad- czenia w naturze. Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra- wozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 wrześ- nia 2011 r. sprawy z odwołania J. Spółki Węglowej SA w J.Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o wydanie pisemnej interpretacji przepi- sów w zakresie składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej J. Spółki Węglowej SA w J.Z. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 6 lipca 2010 r. […] o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od J. Spółki Węglowej SA w J.Z. na rzecz organu rentowego kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów po- stępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 6 lipca 2010 r. oddalił apelację J. Spółki Węglowej SA w J.Z. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z dnia 13 listopada 2009 r., oddalającego odwołanie tej Spółki od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z dnia 25 maja 2009 r. o pisemnej interpretacji przepisów w kwestii uwzględnienia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni- czych kwoty przychodu z tytułu „nagrody barbórkowej”. 2 Zaskarżoną decyzją organ rentowy uznał za nieprawidłowe stanowisko Spółki zawarte w jej wniosku z dnia 29 kwietnia 2009 r. o interpretację § 2 ust. 1 pkt 27 roz- porządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie eme- rytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem z 18 grudnia 1998 r.), że „nagroda barbórkowa” wypłacana z tytułu Dnia Górnika wy- pełnia zakres użytego w tym przepisie pojęcia „świadczenie z tytułu uroczystego dnia” i jako taka jest zwolniona z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia spo- łeczne. W ocenie organu rentowego, „nagroda barbórkowa” w świetle § 2 ust. 1 pkt 21 tego rozporządzenia nie została wyłączona z ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, a tym samym na ubezpieczenie zdrowotne, a także FP i FGŚP. W odwołaniu od tej decyzji Spółka wskazała, że „nagroda barbórkowa” jest świadczeniem przyznawanym z okazji Dnia Św. Barbary, przyznawanym na podsta- wie Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Zakładów Górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r. oraz zakładowych układów zbiorowych pracy i regulaminów. Akty te stanowią, że nagroda ta jest przywilejem płacowym, który nie jest uzależniony od woli pracodawcy, bo przyznawana jest w wypadku spełnienia przez pracownika ściśle określonych warunków. Nie stanowi zatem nagrody w rozumieniu art. 105 k.p., ale jest dodatkowym świadczeniem branżowym przyznanym z tytułu uroczystego dnia, który nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie Spółki, uznając interpretację organu rento- wego za prawidłową. Z brzmienia § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. wynika, że wyłączenie z podstawy wymiaru składek obejmuje „dodatkowe świad- czenia nie mające charakteru deputatu przyznawane na podstawie przepisów szcze- gólnych - kart branżowych lub układów zbiorowych pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne barbórkowe, z wy- jątkiem nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych dni”. O tym, że nie jest to wyliczenie przykładowe przesądza zwłaszcza użyte sformułowanie „to jest”. Co istotne, dla wskazania dodatkowych świadczeń ustawodawca posłużył się nazew- nictwem z Karty Górnika oraz układów zbiorowych pracy obowiązujących w Spółce. Świadczenie pieniężne będące przedmiotem interpretacji, zarówno w § 3 ust. 1 roz- porządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczegółowych 3 przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika (Dz.U. Nr 2, poz. 13 ze zm. powoływanego dalej jako Karta Górnika), jak i w Układzie Zbiorowym Pracy dla Pra- cowników Zakładów Górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r. oraz w zakładowych ure- gulowaniach płacowych zostało określone i nazwane nagrodą z okazji „Dnia Gór- nika”, czyli z okazji uroczystego dnia, pomimo tego, że z zasad jej przyznawania i wypłacania nie wynika, aby miało ono charakter nagrody w rozumieniu art. 105 k.p. Nie ulega zatem wątpliwości, że na gruncie § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. nagroda pieniężna z okazji „Dnia Górnika” nie została wyłączona z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a tym samym z podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne pracowników oraz na FP i FGŚP. Sąd Apelacyjny oddalił apelację Spółki od tego wyroku podzielając w pełni stanowisko Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny podkreślił przy tym, że posłuże- nie się przez ustawodawcę pojęciem „nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uro- czystych dni” nie może być rozumiane w ten sposób, że obejmuje ono swoim zakre- sem wyłącznie nagrody w rozumieniu art. 105 k.p. Nie ma podstaw twierdzenie, że skoro „nagroda barbórkowa” nie spełnia wymienionych w tym przepisie przesłanek, to powinna podlegać wyłączeniu z podstawy wymiaru składek. Słusznie uznał Sąd Okręgowy, iż nazwanie w przepisach branżowych świadczenia będącego przedmio- tem interpretacji „nagrodą z okazji Dnia Górnika”, nie oznacza, że jest ono nagrodą w myśl art. 105 k.p. Przepisy prawa pracy nazywają bowiem nagrodami także niektóre świadczenia, które pracodawca jest obowiązany wypłacać pracownikom, jeżeli speł- niają określone przesłanki, np. nagrody jubileuszowe. Nie są to jednak nagrody w rozumieniu art. 105 k.p., lecz roszczeniowe świadczenia płacowe, przysługujące nie- zależnie od woli pracodawcy. W skardze kasacyjnej Spółka zarzuciła naruszenie przepisów prawa material- nego, w szczególności § 2 ust 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w związku z art. 65 k.c., przez jego niewłaściwą interpretację i zastosowanie, polega- jące na uznaniu, że zawarta w Zakładowych Układach Zbiorowych skarżącej „nagro- da barbórkowa” wypłacana z tytułu Dnia Górnika: 1) nie jest świadczeniem przyzna- wanym z tytułu uroczystych dni jak tradycyjne barbórkowe, 2) jest nagrodą z tytułu uroczystych dni, oraz 3) jako nagroda z tytułu uroczystego dnia stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz FP i FGŚP. Okolicznościami uzasadniającymi przyjęcie skargi do rozpoznania są: 1) wy- 4 stępowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, czy zakresem znaczenio- wym „świadczenia z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne barbórkowe” może być objęte również świadczenie, które nie zostało tak nazwane literalnie, lecz „nagrodą barbórkową” bądź „nagrodą z tytułu Dnia Górnika” przyznawaną na podstawie ukła- dów zbiorowych pracy obowiązujących w branży górniczej, 2) potrzeba wykładni § 2 ust 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., przez rozstrzygnięcie, co wchodzi w zakres znaczeniowy powołanych w tym przepisie pojęć „świadczenia z tytułu uro- czystych dni” i „nagrody pieniężnej z tytułu uroczystego dnia” oraz ustalenie różnicy pomiędzy tymi pojęciami, ponieważ brakuje jednoznacznej wykładni wymienionych pojęć w powiązaniu z innymi użytymi w tym przepisie, co powoduje odmienne orze- kanie Sądów w podobnych sprawach i w szczególności prowadzi do różnicowania charakteru przywilejów płacowych lub świadczeń z tytułu uroczystego dnia przyzna- wanych przez poszczególne branże (hutnictwo, górnictwo), 3) oczywiste uzasadnie- nie skargi, ponieważ literalne nazwanie świadczenia jako „nagrody barbórkowej” lub „nagrody z okazji Dnia Górnika” prowadzi do wniosku, że należy je traktować jako nagrodę w rozumieniu spornego w interpretacji przepisu. Zdaniem skarżącej, organ rentowy oraz Sądy obu instancji, oceniając charakter prawny „nagrody z tytułu Dnia Górnika”, poprzestały na językowym jej brzmieniu „nagroda” funkcjonującym w zakła- dowych układach zbiorowych, uznając to świadczenie jako „nagrodę z tytułu uroczy- stego dnia”. Tymczasem prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga sięgnięcia do innych metod wykładni, ponieważ przedmiotowe świadczenie (nagroda) nie mieści się w tradycyjnym pojęciu nagrody w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, co wy- maga ustalenia jej zakresu znaczeniowego oraz wyznaczenia różnic pomiędzy „świadczeniem z tytułu uroczystego dnia” a „nagrodą z tytułu uroczystego dnia”. W konsekwencji skarżąca domagała się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy Sądowi Okrę- gowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonych wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania skarżącej w całości i zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest bezzasadna, ponieważ zawartość normatywna § 2 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., zgodnie z którą podstawy wymiaru składek nie stanowią dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu przyznawane na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uro- czystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, z wyjątkiem nagród pieniężnych wypłaca- nych z tytułu uroczystych dni, nie pozostawia wątpliwości, że niemające charakteru deputatu i wypłacane z okazji uroczystych dni na podstawie branżowych lub układo- wych przepisów szczególnych nagrody pieniężne o innym charakterze prawnym niż wymienione w tym przepisie: ekwiwalenty z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlo- powych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci oraz świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, są wliczane do podstawy wy- miaru składek na ubezpieczenia społeczne. Wszystkie te dodatkowe przywileje pra- cownicze nie mają charakteru świadczeń lub nagród uzależnionych od uznania pra- codawcy, bo co do zasady stanowią dodatkowe świadczenia pracodawców o naturze wynagrodzeniowo-roszczeniowej, co oznacza, że uprawniony pracownik może do- chodzić ich realizacji na drodze sądowej. Rozróżnienie podlegających wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubez- pieczenia społeczne nagród pieniężnych z okazji uroczystego Dnia Górnika od in- nych świadczeń przyznawanych z okazji tego święta górniczego, które nie wchodzą do podstawy wymiaru składek, powinno być dokonywane na podstawie norm bran- żowych i układowych, które kreują tego typu szczególne przywileje pracownicze. I tak Karta Górnika stanowi, że z okazji przypadającego 4 grudnia wolnego od pracy święta górniczego - Dnia Górnika, w zakresie praw honorowych przysługują zarówno nagroda w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypo- czynkowy (§ 3 ust. 1 i 2), jak i, „ponadto” tradycyjne „barbórkowe” w naturze lub ekwiwalencie pieniężnym stanowiącym równowartość tego świadczenia w naturze (§ 3 ust. 3). Z tymi przepisami branżowymi Karty Górnika zbieżne są postanowienia zawieranych w branży górnictwa węgla kamiennego układów zbiorowych pracy, które „niezależnie”, tj. obok nagród pieniężnych wypłacanych z okazji Dnia Górnika, prze- widują przysługujące dodatkowo wszystkim pracownikom „będącym w stanie zatrud- 6 nienia w dniu 30 listopada danego roku” świadczenie tzw. tradycyjnego „barbórko- wego”. I tylko tego typu świadczenie (bądź jemu podobne przywileje, które przysłu- gują na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbioro- wych pracy) - należy do szczególnych świadczeń wymienionych w § 2 pkt 27 rozpo- rządzenia, które oprócz ewentualnych ekwiwalentów z tytułu zwrotu kosztów prze- jazdów urlopowych lub świadczeń na pomoce naukowe dla dzieci, nie stanowi pod- stawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Historycznie rzecz ujmując, tradycyjne „barbórkowe” przysługiwało w naturze. Taki charakter tego przywileju górniczego potwierdza aktualny stan prawny, który wszakże dopuszcza jego realizację również w postaci ekwiwalentu pieniężnego sta- nowiącego równowartość wymienionego świadczenia w naturze, określonego w art. 17 ust. 5 układu zbiorowego pracy z 21 grudnia 1991 r., obowiązującego u strony skarżącej, „w wysokości 5% średniego krajowego wynagrodzenia”. Prowadzi to do wniosku, że do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie wchodzą jedynie ściśle określone w przepisach szczególnych - kartach branżowych lub ukła- dach zbiorowych pracy - dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu, takie jak wymienione w § 2 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.: ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, oraz tylko te świadczenia przyznawane z okazji uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, które nie są nagrodami pieniężnymi wypłacanymi z tego tytułu. Ponieważ nie może być wątpliwości, że prawo honorowe, jakim jest nagroda z okazji Dnia Górnika w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy jest wypłacana z tytułu tego uroczystego dnia (§ 3 ust. 2 Karty Górnika), przeto stanowi nagrodę pieniężną przyznawaną z okazji Dnia Gór- nika (§ 3 ust. 3 tej Karty), która nie tylko nie została wyłączona w § 2 pkt 27 rozpo- rządzenia z 18 grudnia 1998 r. z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia spo- łeczne, ale jest wyraźnie wskazanym w tym przepisie wyjątkiem względem nagród z okazji uroczystego dnia podlegających zaliczeniu do podstawy wymiaru składek. Przemawia to za interpretacją wyrażoną w zaskarżonym wyroku, że nagroda pie- niężna wypłacana z okazji Dnia Górnika wchodzi do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, natomiast nie stanowi tej podstawy tradycyjne „barbórko- we” przysługujące w naturze lub ekwiwalencie stanowiącym równowartość tego świadczenia w naturze (§ 2 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.). Analogiczny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w odniesieniu do nagród pieniężnych wypłacanych z 7 okazji Dnia Hutnika, przyjmując, że specjalne wynagrodzenie roczne wypłacane z tytułu Karty Hutnika stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2011 r., I UK 38/11). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemającą usprawiedliwio- nych podstaw skargę kasacyjną w zgodzie z art. 39814 k.p.c., orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 k.p.c. ========================================