I UZP 1/11

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 18 maja 2011 r. 
I UZP 1/11 
 
Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Zbigniew 
Korzeniowski (sprawozdawca), Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar, Jerzy 
Kwaśniewski, Romualda Spyt (sprawozdawca, uzasadnienie), Zbigniew Hajn. 
 
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej Piotra Wi-
śniewskiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2011 r. sprawy z odwoła-
nia Jadwigi M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o 
prawo do emerytury, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Najwyższy postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. [...] 
 
„Czy okres urlopu wychowawczego wykorzystanego przed dniem 1 stycznia 
1999 r. przez osobę będącą pracownikiem jest okresem podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 
ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ?" 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
Okresy bezpłatnego urlopu dla matek pracujących, opiekujących się 
małymi dziećmi a następnie urlopu wychowawczego - wykorzystane przed 
dniem 1 stycznia 1999 r. - są od dnia 28 stycznia 1972 r. okresem podlegania 
ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozu-
mieniu art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z 
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, 
poz. 1227 ze zm.). 
 
U z a s a d n i e n i e 
 

 
2
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. [...] na podstawie 
art. 39817 § 1 k.p.c., przekazał do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu 
Najwyższego następujące zagadnienie prawne: „Czy okres urlopu wychowawczego 
wykorzystanego przed dniem 1 stycznia 1999 r. przez osobę będącą pracownikiem 
jest okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w sto-
sunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-
rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. 
Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ?" 
Sformułowane w sentencji postanowienia zagadnienie prawne wyłoniło się 
przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału 
w R. od wyroku Sąd Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kato-
wicach z dnia 9 marca 2010 r. Wyrokiem tym Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu 
Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 4 
czerwca 2009 r. i przyznał ubezpieczonej Jadwidze M. prawo do emerytury, poczy-
nając od dnia 3 listopada 2008 r.  
Stan sprawy przedstawiał się następująco: Decyzją z dnia 5 stycznia 2009 r. 
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. odmówił ubezpieczonej prawa do 
emerytury na podstawie art. 29 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. 
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, powołując się na to, 
że ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, nie podlegała ona ubezpiecze-
niu pracowniczemu, ale z tytułu umowy zlecenia. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apela-
cyjny wskazał, że istotnie ostatnim tytułem ubezpieczenia ubezpieczonej była umowa 
zlecenia, lecz mimo to spełnione zostały warunki prawa do wcześniejszej emerytury. 
Sąd ustalił, że ubezpieczona wniosek o emeryturę złożyła w dniu 17 października 
2008 r., a wiek 55 lat osiągnęła z dniem 3 listopada 2008 r. Nie przystąpiła do 
otwartego funduszu emerytalnego. Na dzień 2 listopada 2008 r. wykazała 25 lat, 8 
miesięcy i 12 dni okresów składkowych oraz 11 lat, 8 miesięcy i 24 dni okresów nie-
składkowych. Ubezpieczeniu pracowniczemu podlegała w okresach: od 1 lutego 
1971 r. do 15 czerwca 1978 r., od 11 września 1978 r. do 16 sierpnia 1980 r. oraz od 
23 września 1984 r. do 15 października 2001 r., tj. łącznie przez 26 lat, 4 miesiące i 
14 dni. W okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu, 
ubezpieczona pozostawała w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy. Ostatnio, 
przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, podlegała ubezpieczeniu z tytułu umowy 
zlecenia zawartej na okres od 26 lutego 2003 r. do 25 marca 2003 r. Sąd Apelacyjny 

 
3
uznał, że błędnie Sąd pierwszej instancji przyjął, iż ubezpieczona nie legitymuje się 
30-letnim okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom 
emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy, co w myśl art. 29 
ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych umoż-
liwia przyznanie prawa do emerytury. Według Sądu Apelacyjnego, zaliczeniu na po-
czet okresu ubezpieczenia pracowniczego powinien podlegać także ponad 4-letni 
okres przebywania przez ubezpieczoną na urlopach wychowawczych, przypadają-
cych w trakcie trwania zatrudnienia w FSM/FAP w B.B. od 17 sierpnia 1980 r. do 22 
września 1984 r. W myśl obowiązujących wówczas przepisów rozporządzenia Rady 
Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pra-
cujących opiekujących się małymi dziećmi (Dz.U. Nr 43 poz. 219), a następnie rozpo-
rządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowaw-
czych, okres urlopu wychowawczego (Dz.U. Nr 19, poz. 97) (wcześniej urlopu bez-
płatnego dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi) w wymiarze nie-
przekraczającym 6 lat był uważany za okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o 
powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisów o 
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-
rzyństwa. Za takim kwalifikowaniem okresu korzystania z urlopu wychowawczego ma 
przemawiać, w ocenie Sądu, również to, że w trakcie korzystania z urlopu wycho-
wawczego kobiety uprawnione były do całej gamy świadczeń z ubezpieczenia spo-
łecznego tak jak pracownicy, np. prawa do świadczeń społecznej służby zdrowia 
oraz zasiłków: rodzinnego, porodowego czy pogrzebowego. 
Sąd Apelacyjny podkreślił, że termin „okres podlegania ubezpieczeniu spo-
łecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy" nie został zdefiniowany w ustawie 
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie ma podstaw, aby 
traktować go jako tożsamy z terminem „okres ubezpieczenia”, o którym mowa w art. 
4 pkt 5 tej ustawy, tym bardziej, że zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej - 
ubezpieczonym w rozumieniu ustawy jest także osoba, która przed dniem wejścia w 
życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, 
z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. 
Przy uwzględnieniu wykorzystanego od 17 sierpnia 1980 r. do 22 września 
1984 r. urlopu wychowawczego przypadającego w okresie pozostawania w stosunku 
pracy, okres podlegania przez Jadwigę M. ubezpieczeniu społecznemu z tytułu po-
zostawania w stosunku pracy wynosi ponad 30 lat. W tym stanie rzeczy Sąd Apela-

 
4
cyjny uznał, że ubezpieczona z chwilą ukończenia 55 lat, co nastąpiło w dniu 3 listo-
pada 2008 r., spełniła warunki prawa do emerytury z art. 29 ust. 3 w związku z art. 46 
ust. 1 tej ustawy, dlatego na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. 
Wyrok ten zaskarżył w całości skargą kasacyjną Zakład Ubezpieczeń Spo-
łecznych Oddział w R., zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez 
błędną wykładnię art. 29 ust. 1 i 3 w związku z art. 46 ustawy o emeryturach i rentach 
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez przyjęcie, że ubezpieczona spełniła 
przesłanki prawa do emerytury, a w szczególności, że wykazała 30-letni okres pod-
legania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z 
tytułu pozostawania w stosunku pracy. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w ca-
łości i oddalenie odwołania ubezpieczonej, ewentualnie o uchylenie wyroku i przeka-
zanie sprawy do ponownego rozpoznania.  
Sąd Najwyższy, przedstawiający do rozstrzygnięcia powyższe zagadnienie 
prawne stwierdził, że poważne wątpliwości interpretacyjne dotyczą art. 29 ust. 3 
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w szcze-
gólności znaczenia zawartego w tym ustępie określenia: „okres podlegania ubezpie-
czeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy". W jego ocenie, klu-
czową kwestią jest rozważenie, czy do okresu podlegania ubezpieczeniu społeczne-
mu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku 
pracy w myśl art. 29 ust. 3 cytowanej ustawy można wliczyć występujące w okresie 
istnienia stosunku pracy okresy korzystania z urlopu wychowawczego (wcześniej 
urlopu bezpłatnego dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi). Za-
znaczył, że w sprawie wykładni komentowanego przepisu pojawiły się rozbieżności w 
judykaturze sądów oraz przedstawiano odmienną argumentację prawną. W wyroku z 
dnia 6 marca 2009 r., I UK 296/08 (OSNP 2010 nr 19-20, poz. 244) Sąd Najwyższy 
zajął stanowisko, że okres urlopu wychowawczego, wykorzystanego przed 1 stycznia 
1999 r. przez osobę będącą pracownikiem, nie jest okresem podlegania ubezpiecze-
niu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W jego uza-
sadnieniu wskazano, że treść tego przepisu nie pozwala na zaliczenie okresów ko-
rzystania z urlopu wychowawczego do okresów podlegania ubezpieczeniu społecz-
nemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Do wniosku takiego prowadzi bowiem 
wprost wykładnia językowa analizowanego przepisu, skoro mowa w nim o podlega-
niu ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z 

 
5
tytułu pozostawania w stosunku pracy, a nie o pozostawaniu w stosunku pracy przez 
oznaczony tam okres, a wzmacnia wykładnia funkcjonalna, bo celem utrzymania 
przez ustawę emerytalną możliwości nabywania przez osoby urodzone przed 1 
stycznia 1949 r. prawa do wcześniejszej emerytury było, między innymi, zrekompen-
sowanie ich dotychczasowego wkładu w fundusz ubezpieczeń społecznych, przeja-
wiającego się w relatywnie wysokiej składce na ubezpieczenie społeczne, jaką przed 
1 stycznia 1999 r. odprowadzano od wynagrodzeń pracowników, w porównaniu do 
innych grup ubezpieczonych. Inaczej rzecz ujmując, przywileje emerytalne dla tej 
grupy ubezpieczonych zostały utrzymane nie dlatego, że byli pracownikami, ale dla-
tego, iż ten tytuł ubezpieczenia społecznego generował konieczność odprowadzania 
wyższych składek niż inne tytuły, decydując w związku z tym o szerszym zakresie 
świadczeń przysługujących z tytułu opłacania tych składek. O możliwości nabycia 
prawa do wcześniejszej emerytury decyduje zatem kryterium ubezpieczenia pracow-
niczego, a nie formalnego pozostawania w stosunku pracy. Nie budzi zaś wątpliwo-
ści, że okresy te nie były okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Zgodnie 
bowiem z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym 
pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), okresami zatrudnienia, wy-
maganymi do uzyskania świadczeń określonych w ustawie, były wyłącznie okresy 
pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie 
lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński albo opiekuńczy, 
natomiast w myśl art. 4 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewalory-
zacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych 
ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), okresy urlopu wychowawczego, urlopu bez-
płatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla 
matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu 
urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - spowodowane opieką nad 
dzieckiem były okresami nieskładkowymi. W okresie korzystania z urlopów wycho-
wawczych kobiety nie były zatem objęte ubezpieczeniem społecznym i nie odprowa-
dzały składek do funduszu ubezpieczeń, a tym samym brak jest możliwości uznania 
tych okresów za okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu w myśl art. 29 ust. 3 
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.  
Odmienny pogląd przedstawiono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 paź-
dziernika 2010 r., II UK 104/10 (niepublikowanym), gdzie wskazano, między innymi, 
że o ile pojęcie okresów składkowych i nieskładkowych zostało wyjaśnione w art. 6 i 

 
6
7 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, o tyle użyty 
w ust. 3 art. 29 termin „ podleganie ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom 
emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy” nie został zdefi-
niowany w tymże akcie i przy jego interpretacji nie należy sugerować się ustawowym 
rozumieniem tych pierwszych pojęć. Pojęcia „ubezpieczenie społeczne z tytułu pozo-
stawania w stosunku pracy” nie można utożsamiać z pojęciem „okresu ubezpiecze-
nia” w rozumieniu art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-
czeń Społecznych (czyli okresem opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i 
rentowe) ani z podleganiem obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rento-
wym w znaczeniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie 
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), 
chociażby z tego powodu, że komentowany przepis nie stanowi tylko o podleganiu 
ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ale traktuje także o podleganiu ubezpie-
czeniu społecznemu, a zatem odnosi się do stanu prawnego sprzed wejścia w życie 
obecnie obowiązującej ustawy systemowej, a nadto art. 4 pkt 13 ustawy o emerytu-
rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych definiuje ubezpieczonego (czyli 
adresata regulacji zawartej w art. 29 tego aktu) również jako osobę, która przed jej 
wejściem w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu 
emerytalnemu, z wyjątkiem ubezpieczenia społecznego rolników. Nadto, w świetle 
art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-
nych, okresy ubezpieczenia są tylko jedną z postaci okresów składkowych i nie na-
leży zawężać do nich komentowanego terminu, gdyż przepis art. 29 ust. 3 ustawy 
nawiązuje nie tylko do pojęcia okresów składkowych i to jedynie do tej ich postaci, 
jaką są okresy ubezpieczenia, ale odsyła do pojęcia „wymaganego okresu, o jakim 
mowa w ust. 1 pkt 1 i 2”, a więc do użytego w tym przepisie „okresu składkowego i 
nieskładkowego”. Chodzi zatem o to, aby okresy składkowe i nieskładkowe w roz-
miarze określonym w ust. 1 tego artykułu wynikały z podlegania ubezpieczeniom 
emerytalnemu i rentowym lub ubezpieczeniu społecznemu (zaopatrzeniu emerytal-
nemu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Zatem również udokumentowane 
przez wnioskodawcę okresy kwalifikowane obecnie jako nieskładkowe powinny być 
konsekwencją podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Przy wyja-
śnianiu znaczenia spornego pojęcia trzeba mieć na względzie wskazaną wcześniej 
etiologię unormowania art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-
czeń Społecznych i nie tracić z pola widzenia stanu prawnego obowiązującego w 

 
7
czasie, na jaki przypadają okresy oceniane z punktu widzenia zawartego w tym 
przepisie wymagania pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniu. Sąd Najwyż-
szy podkreślił, że w myśl art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszech-
nym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) 
przez okresy zatrudnienia rozumiano zaś okresy pozostawania w stosunku pracy na 
obszarze Państwa Polskiego, jeśli osoba zatrudniona pobierała w tych okresach wy-
nagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macie-
rzyństwa. Okresy urlopów bezpłatnych z tytułu opieki nad małym dzieckiem nie od-
powiadały więc ustawowej definicji okresów zatrudnienia. Z brzmienia tytułów obo-
wiązujących w spornym okresie (tj. w latach 1976 - 1979) aktów prawnych normują-
cych problematykę bezpłatnych urlopów wynika, że w ich świetle okres urlopu bez-
płatnego udzielanego pracownicy opiekującej się małym dzieckiem był świadczeniem 
przysługującym z racji pozostawania w stosunku pracy i uważany był za okres za-
trudnienia w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pra-
cowników. Niezależnie od późniejszej kwalifikacji tychże okresów jako nieskładko-
wych, tak w art. 4 ust. 1 pkt 6 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach 
ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, jak i w art. 7 pkt 5 ustawy 
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, są to okresy podle-
gania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy, o jakich 
mowa w art. 29 ust. 3 ostatniego z powołanych aktów. 
Zdaniem Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne, przy 
ocenie wskazanej w pytaniu kwestii należy wziąć przed wszystkim pod uwagę prze-
pisy dotyczące objęcia pracowników ubezpieczeniem społecznym oraz rozważyć 
szczegółową treść obecnych i uprzednio obowiązujących przepisów w sprawie urlo-
pów wychowawczych. Okres urlopu wychowawczego od dnia 1 stycznia 1999 r. ob-
jęto, w sposób jednoznaczny, obowiązkiem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych 
na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie 
ubezpieczeń społecznych w związku z art. 16 ust. 8 tej ustawy, co wiąże się również 
z zakwalifikowaniem ich do składkowych okresów ubezpieczenia według art. 6 ust. 1 
pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgod-
nie z art. 9 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - osoby przebywające 
na urlopach wychowawczych podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalne-
mu i rentowym, jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają 
innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych. Z powyższego rów-

 
8
nież wynika, że przebywanie na urlopach wychowawczych jest samodzielnym tytu-
łem ubezpieczenia, wyodrębnionym z ubezpieczenia pracowniczego. Należy też 
zwrócić uwagę, że w myśl art. 13 cytowanej ustawy obowiązkowo ubezpieczeniom 
emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają pracownicy - od 
dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Pracownik korzysta-
jący z urlopu wychowawczego formalnie pozostaje w stosunku pracy przez cały czas 
urlopu wychowawczego, jednak faktycznie pracy nie wykonuje, nie osiąga wynagro-
dzenia, od którego mogłyby być odprowadzane składki na ubezpieczenia. Stosownie 
do art. 16 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, składki na ubezpie-
czenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopach wychowawczych fi-
nansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecz-
nych. Ustawodawca przyjmuje więc fikcję prawną, zaliczając do opartych na opłaca-
niu składek okresów ubezpieczenia - również okresy niewykonywania pracy w czasie 
urlopu wychowawczego i obejmując osoby na urlopach wychowawczych odrębnym 
ubezpieczeniem emerytalno-rentowym. Biorąc dodatkowo pod uwagę treść art. 1865 
k.p. (stanowiącego, iż okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wli-
cza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze) - w 
ocenie Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne, należy uznać, że 
obecne unormowania pozwalają na przyjęcie, że osoba korzystająca z urlopu wy-
chowawczego podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozosta-
wania w stosunku pracy - w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach 
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. 
Większe kontrowersje wywołuje możliwość zaliczenia do „okresów podlegania 
ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy” - 
okresów urlopów wychowawczych, udzielonych przed 1 stycznia 1999 r. Okresy ko-
rzystania z urlopu wychowawczego przed 1 stycznia 1999 r. zaliczane są obecnie do 
okresów nieskładkowych (art. 7 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych). Przepis art. 2 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubez-
pieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 51, poz. 396 ze zm.) stanowił, że obowiązkowi 
ubezpieczenia podlegają z zastrzeżeniem art. 4, 5, 6, 6-a, 6-b i 6-c wszystkie osoby 
bez różnicy płci i wieku, pozostające w stosunku pracy najemnej lub w stosunku 
służbowym. Zgodnie z art. 12 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właści-
wości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej 
(Dz.U. Nr 20, poz. 119, ze zm.), zakłady pracy opłacają z własnych środków składki 

 
9
na ubezpieczenie społeczne pracowników. Stosownie do art. 4 ust. 1 i 3 ustawy z 
dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jed-
nolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) - ubezpieczeniu społecznemu 
podlegają wszyscy pracownicy, a obowiązek ubezpieczenia pracownika powstaje z 
dniem nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem jego ustania. Przepisy te 
wskazują, że pracownica korzystająca z urlopu bezpłatnego dla matek pracujących, 
opiekujących się małymi dziećmi, a później z urlopu wychowawczego, była objęta 
obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym przez cały okres trwania stosunku 
pracy. Uchwała nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. w sprawie bezpłatnych 
urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (M.P. Nr 24, poz. 
154), która początkowo unormowała kwestię tych urlopów, stanowiła w § 6, iż pra-
cownicy korzystającej z urlopu bezpłatnego przysługują po powrocie do pracy wszel-
kie uprawnienia związane z zachowaniem ciągłości pracy, a okres urlopu bezpłatne-
go podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie uprawnień uzależnionych od 
ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szcze-
gólnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień, z wyłączeniem jed-
nak wliczenia tego okresu do okresu zatrudnienia wymaganego do uzyskania świad-
czeń emerytalnych lub rentowych. Z dniem 28 stycznia 1972 r. weszła w życie 
uchwała nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych 
urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (M.P. Nr 5, poz. 
26), która w § 6 ust. 1 określiła, że pracownica korzystająca z urlopu bezpłatnego 
zachowuje po powrocie do pracy ciągłość pracy, tj. okres pracy przed urlopem bez-
płatnym podlega wliczeniu do okresu pracy po zakończeniu tego urlopu w zakresie 
wszelkich uprawnień uzależnionych od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie 
bądź w szczególnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień. Istotny 
był ust. 2 tego paragrafu 6, gdyż wprowadzał nową, odmienną regulację: „Okresy 
urlopu bezpłatnego w wymiarze nieprzekraczającym 6 lat uważa się za okres zatrud-
nienia w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach.” Powyższa uchwała została 
zastąpiona przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w spra-
wie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, 
które w § 11 ust. 1 stanowiło, że okres pracy przed urlopem bezpłatnym wlicza się do 
okresu pracy po zakończeniu tego urlopu w zakresie wszelkich uprawnień uzależnio-
nych od ciągłości pracy w danym zawodzie, służbie lub branży albo w szczególnych 
warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień. Natomiast ust. 2 określił, że 

 
10
okresy urlopu bezpłatnego w wymiarze nieprzekraczającym 6 lat uważa się za okres 
zatrudnienia w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym 
pracowników i ich rodzin oraz przepisów o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze-
nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Z kolei rozporządzenie Rady Mini-
strów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych, w pierwotnej wer-
sji, precyzowało w § 17 ust. 1, że okres urlopu wychowawczego traktuje się - z za-
strzeżeniem ust. 2 - jak okres zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym pracownica 
korzystała z tego urlopu, a w § 18, że okresy urlopu wychowawczego w wymiarze 
nieprzekraczającym 6 lat uważa się za okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o 
powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisów o 
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-
rzyństwa. W dniu 28 stycznia 1985 r. opublikowano tekst jednolity tego rozporządze-
nia, który w § 19 stanowił, że okresy urlopu wychowawczego w wymiarze nieprzekra-
czającym 6 lat uważa się za okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumie-
niu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisów 
o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-
rzyństwa. Zdaniem Sądu Najwyższego, cytowane ostatnio rozporządzenie należy 
jednak interpretować w kontekście obowiązującej od 1 stycznia 1983 r. ustawy z dnia 
14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, która w art. 
11 ust. 2 pkt 11 zaliczyła omawiany okres do okresów równorzędnych z okresami 
zatrudnienia. Rozporządzenie z 1981 r. zostało zastąpione przez rozporządzenie 
Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych 
(Dz.U. Nr 60, poz. 277), które w § 15 ust. 1 przewidywało, że okres urlopu wycho-
wawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia u pracodaw-
cy, który udzielił tego urlopu. Obowiązująca od 15 listopada 1991 r. ustawa z dnia 17 
października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i 
rent oraz o zmianie niektórych ustaw zaliczyła te okresy do okresów nieskładkowych. 
W wyniku nowelizacji Kodeksu pracy dokonanej ustawą z dnia 14 listopada 2003 r. w 
art. 186-1867 k.p. unormowano problematykę urlopu wychowawczego. Regulacja 
kodeksowa poza nielicznymi wyjątkami jest przeniesieniem odpowiednich uregulo-
wań zawartych dotychczas we wskazanym wyżej rozporządzeniu. Przepis art. 1865 
k.p. stanowi, iż okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się 
do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. 

 
11
W ocenie Sądu Najwyższego, z przedstawionych wyżej przepisów wynika, że 
intencją prawodawcy było w okresie od 28 stycznia 1972 r. wliczanie bezpłatnych 
urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, a później okresów 
urlopów wychowawczych, nie tylko do uprawnień pracowniczych, ale również - do 
okresów, od których uzależnione jest prawo do nabywania świadczeń z ubezpieczeń 
społecznych. Okresy takie traktowane były jak okresy zatrudnienia, natomiast od 1 
stycznia 1983 r. jako okresy równorzędne z okresem zatrudnienia w rozumieniu 
przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a od 1991 r. - jako 
okresy nieskładkowe.  
Biorąc pod uwagę, że pracownica podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom 
społecznym od dnia podjęcia pracy aż do jej zakończenia, a także, że zaliczanie 
omawianych urlopów przez wskazane wyżej przepisy do okresów zatrudnienia, z 
chwilą ponownego podjęcia pracy po powrocie z urlopu, jak również zaliczenie od 28 
stycznia 1972 r. okresów urlopu bezpłatnego w wymiarze nieprzekraczającym 6 lat 
(traktowanych jak okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o emeryturach i ren-
tach) do ustalania uprawnień emerytalnych, uznać należy, iż co najmniej od 28 
stycznia 1972 r. okres korzystania przez pracownicę z urlopu bezpłatnego dla matek 
pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, a także okres urlopu wychowawczego 
- należy traktować jako okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozo-
stawania w stosunku pracy, o którym mowa w art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i 
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.  
W ocenie Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne powięk-
szonemu składowi Sądu Najwyższego, przy ocenie spornej kwestii należałoby rów-
nież wskazać na stanowisko, jakie zajął Sąd Najwyższy w odniesieniu do okresów 
odbywania zasadniczej służby wojskowej. W myśl utrwalonej już judykatury Sądu 
Najwyższego, jeżeli spełnione zostały przesłanki zaliczenia okresu zasadniczej 
służby wojskowej według obowiązujących w czasie jej pełnienia przepisów do okresu 
zatrudnienia, to okres zasadniczej służby wojskowej podlega zaliczeniu do okresu, o 
jakim stanowi art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (wyroki: z dnia 22 października 2009 r., I UK 136/09, LEX nr 564766; z 
dnia 6 stycznia 2010 r., I UK 251/09, LEX nr 577823 i z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 
239/09, LEX nr 577820). 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
12
 
Prawo do wcześniejszej emerytury pracowników wprowadzone zostało rozpo-
rządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 marca 1975 r. w sprawie wcześniejszego prze-
chodzenia na emeryturę (Dz.U. Nr 9, poz. 53). Następnie instytucja wcześniejszej 
emerytury dla pracowników przeniesiona została do art. 27 ustawy z dnia 14 grudnia 
1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zgodnie z którym pra-
cownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1, 
może przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma 30-
letni okres zatrudnienia albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została 
do I lub II grupy inwalidów 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-
letni okres zatrudnienia i zaliczony został do I lub II grupy inwalidów. W myśl ust. 2 
powyższego przepisu, okresy zatrudnienia, o których mowa w ust. 1, liczy się łącznie 
z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia. Wraz z wejściem 
w życie od 15 listopada 1991 r. ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji 
emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, na mocy jej art. 6, wymaganie po-
siadania okresów zatrudnienia, okresów równorzędnych z okresami zatrudnienia 
oraz okresów zaliczalnych do okresów zatrudnienia zamienione zostało na warunek 
legitymowania się okresami składkowymi i nieskładkowymi a dotychczasowe okresy 
stażu emerytalnego zakwalifikowane zostały odpowiednio jako okresy składkowe i 
nieskładkowe (funkcjonujące później w aktualnej ustawie o emeryturach i rentach z 
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - art. 6 i 7). Nadal tworzyły one staż emerytalny 
- jako warunek prawa do świadczenia. Stąd też byłe okresy zatrudnienia, okresy 
równorzędne z okresami zatrudnienia oraz okresy zaliczalne do okresów zatrudnie-
nia aktualnie są okresami składkowymi i nieskładkowymi, o których mowa w art. 29 
ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zali-
czają się one do wydłużonego stażu emerytalnego - stanowiącego podstawowy wa-
runek prawa do wcześniejszej emerytury dla ubezpieczonych, którzy ostatnio przed 
zgłoszeniem wniosku o emeryturę byli pracownikami, a ponadto w okresie ostatnich 
24 miesięcy podlegania ubezpieczeniom społecznym lub ubezpieczeniom emerytal-
nemu i rentowym pozostawali w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy (ust. 
2). Ustęp 3 tego art. 29 dotyczy odrębnej kategorii ubezpieczonych, którzy nie speł-
niają wymagań z ust. 2. Mają oni prawo do emerytury na podstawie powyższego 
przepisu po spełnieniu dodatkowego warunku, a mianowicie, w ich przypadku cały 
wymagany okres składkowy i nieskładkowy musi przypadać na okres podlegania 

 
13
ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu 
pozostawania w stosunku pracy.  
Ustawodawca w art. 29 ust. 3 ustawy wyraźnie posługuje się dwoma wyraże-
niami: „podleganie ubezpieczeniu społecznemu” oraz „podleganie ubezpieczeniom 
emerytalnemu i rentowym”. Ten ostatni termin odnosi się do pojęć użytych w ustawie 
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, która w miejsce 
uprzednio funkcjonującego ogólnego pojęcia „ubezpieczenie” w art. 1 wprowadziła 
rozróżnienie ubezpieczeń w zależności od rodzaju ryzyka (emerytalne, rentowe - art. 
6, chorobowe - art. 11, wypadkowe - art. 12). Wskazuje na to także wprost art. 4 pkt 
12 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stosownie 
do którego „ubezpieczenia emerytalne i rentowe” to ubezpieczenia, o których mowa 
w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. Płynie z tego czytelny wniosek, 
że termin „podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym” ma zastosowanie 
do okresów od 1 stycznia 1999 r., a termin „podleganie ubezpieczeniu społecznemu” 
odnosi się do okresów sprzed tej daty.  
Ustalenie znaczenia przepisu art. 29 ust. 3 w odniesieniu do okresu do 31 
grudnia 1998 r. wymaga sięgnięcia do uprzednio obowiązujących przepisów. Przepis 
art. 2 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym stanowił, że obo-
wiązkowi ubezpieczenia podlegają z zastrzeżeniem art. 4, 5, 6, 6-a, 6-b i 6-c wszyst-
kie osoby bez różnicy płci i wieku, pozostające w stosunku pracy najemnej lub w sto-
sunku służbowym. Z art. 8 ust. 1 ustawy wynikało, że obowiązek ubezpieczenia roz-
poczyna się z dniem faktycznego rozpoczęcia pracy przez pracownika, a ustaje z 
dniem rozwiązania stosunku pracy. W swojej pierwotnej wersji ustawa obejmowała 
następujące rodzaje ubezpieczeń: 1) na wypadek choroby i macierzyństwa, 2) na 
wypadek niezdolności do zarobkowania lub śmierci osoby ubezpieczonej, w tym: a) 
wskutek wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej, b) wskutek wszelkich 
przyczyn. Z tytułu ubezpieczenia określonego pkt 2 tego przepisu przysługiwały 
uprawnionym renty na wypadek niezdolności do zarobkowania (w tym świadczenia 
pieniężne emerytalne) lub renty na wypadek śmierci osoby ubezpieczonej, co ogólnie 
rzecz ujmując, odpowiada aktualnym świadczeniom emerytalno-rentowym. Przepis 
art. 1 pkt 2 tej ustawy uchylony został na podstawie art. 99 ust. 2 pkt 3 dekretu z dnia 
25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich 
rodzin (Dz.U. Nr 30, poz. 116) z dniem 1 lipca 1954 r. Od tego momentu to nie prze-
pisy o ubezpieczeniu społecznym, ale o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym 

 
14
pracowników regulowały uprawnienia z tytułu ubezpieczenia emerytalno-rentowego 
pracowników, określając rodzaje świadczeń i zasady ich przyznawania. Były to po 
dekrecie kolejno: ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu 
emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zao-
patrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.  
Stworzony został system zaopatrzenia emerytalnego, w którym kwestia opła-
cania składki na ubezpieczenie pozostawała bez wpływu na to prawo. Sąd Najwyż-
szy w uzasadnieniu uchwały z dnia 11 maja 1994 r., II UZP 5/94 (OSNAPiUS 1994 nr 
6, poz. 97) podkreślił, że zarówno obowiązujące przed wejściem w życie ustawy z 
dnia 7 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania 
emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw przepisy o zaopatrzeniu emerytal-
nym, jak i orzecznictwo sądowe, w tym byłego Trybunału Ubezpieczeń Społecznych, 
uzależniały nabycie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych od wykazania wy-
maganego okresu zatrudnienia (wraz z okresami równorzędnymi lub zaliczalnymi), 
nie uzależniając tego prawa od opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. 
System ten odpowiadał więc bardziej systemowi zabezpieczenia niż ubezpieczenia 
społecznego, bez ekwiwalentności świadczeń i składek. Podobnie przyjął Sąd Naj-
wyższy w uchwale z dnia 12 czerwca 2002 r., III UZP 4/02 (OSNAPiUS 2002 nr 24, 
poz. 601), w uzasadnieniu której podkreślił, że przed 1 stycznia 1999 r. obowiązy-
wały regulacje, według których świadczenia z ubezpieczenia społecznego przysługi-
wały tylko w zamian za udział pracowników w wytwarzaniu majątku narodowego (w 
trakcie pracy świadczonej przeważnie na rzecz państwowego pracodawcy), a pozo-
stawanie w ubezpieczeniu wiązało się ściśle z faktem zatrudnienia, warunkującym 
objęcie ubezpieczeniem. W praktyce prawo do świadczeń z tego systemu nie było 
uzależnione od opłacenia składek, lecz tylko od wykonywania zatrudnienia, co apro-
bował Sąd Najwyższy, uznając za okresy składkowe także okresy pracy, za które nie 
została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne (por. np. wyroki Sądu Najwyż-
szego z dnia 15 czerwca 1978 r., II URN 54/78, niepublikowany, z dnia 5 listopada 
1975 r., II URN 16/75, niepublikowany, z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UR 3/95, 
OSNAPiUS 1995 nr 17, poz. 222, z dnia 24 marca 1995 r., II URN 7/95, OSNAPiUS 
1995 nr 17, poz. 219 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1994 r., II UZP 
5/94, OSNAPiUS 1994 nr 6, poz. 97). 
 
Podzielając ten podgląd, w konsekwencji przyjąć należy, że pojęcie podlega-
nie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy, rozumiane 

 
15
jako obowiązek opłacania składki na to ubezpieczenie, w zamian za którą otrzymy-
wało się świadczenie, utraciło na znaczeniu na rzecz podlegania pracowniczemu 
zaopatrzeniu emerytalnemu.  
Przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu 
emerytalnym pracowników i ich rodzin co do zasady stanowiły, że emerytura przysłu-
guje pracownikowi, który wiek emerytalny osiągnął w okresie zatrudnienia lub równo-
rzędnym z okresem zatrudnienia albo w ciągu 5 lat po upływie tych okresów. Od tego 
warunku zwolniony był pracownik, który miał okres zatrudnienia: mężczyzna 35 lat, 
kobieta 30 lat (art. 19). Podobnie kwestię tę regulowała w art. 26 ustawa z dnia 14 
grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - w brzmieniu 
pierwotnym. Od 1 stycznia 1990 r., na podstawie nowelizacji tego przepisu dokona-
nej ustawą dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu eme-
rytalnym (Dz.U. Nr 36, poz. 206), zrezygnowano z warunku osiągnięcia wieku eme-
rytalnego w okresie zatrudnienia lub równorzędnym z okresem zatrudnienia albo w 
ciągu 5 lat po upływie tych okresów, przyjmując za przesłankę prawa do emerytury 
jedynie wiek i odpowiedni staż emerytalny pracownika. Również w zakresie upraw-
nień do renty inwalidzkiej jednym z jej warunków było powstanie inwalidztwa w okre-
sie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia (art. 23 ust. 1 
pkt 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym 
pracowników i ich rodzin, art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze-
niu emerytalnym pracowników i ich rodzin). 
Uprawnienie do świadczeń z pracowniczego zaopatrzenia emerytalnego co do 
zasady przysługiwało więc osobie, która wedle normatywnej definicji była pracowni-
kiem (art. 4 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emery-
talnym pracowników i ich rodzin, art. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o po-
wszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, art. 5 ust. 1 ustawy 
z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin), co 
przede wszystkim oznaczało osobę pozostającą w stosunku pracy. Tak rozumiany 
pracownik był osobą podlegającą ubezpieczeniu społecznemu (zaopatrzeniu eme-
rytalnemu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Taki sam pogląd co do tej kwe-
stii zaprezentowany został w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia 2010 r., 
I UK 251/09, (LEX nr 577823), z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 239/09 (LEX nr 
577820), oraz z dnia 12 marca 2010 r., II UK 245/09 (LEX nr 599772), które doty-
czyły zaliczenia okresu zasadniczej służby wojskowej, według obowiązujących w 

 
16
czasie jej pełnienia przepisów, do okresu zatrudnienia, a w konsekwencji do okresu, 
o jakim stanowi art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-
czeń Społecznych. 
Uchwała nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. w sprawie bezpłatnych 
urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, która początkowo 
unormowała kwestię tych urlopów, stanowiła w § 6, że pracownicy korzystającej z 
urlopu bezpłatnego przysługują po powrocie do pracy wszelkie uprawnienia zwią-
zane z zachowaniem ciągłości pracy, a okres urlopu bezpłatnego podlega wliczeniu 
do okresu zatrudnienia w zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo 
od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, 
od których zależy nabycie tych uprawnień. Także uchwała nr 13 Rady Ministrów z 
dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, 
opiekujących się małymi dziećmi w § 6 ust. 1 określiła, że pracownica korzystająca z 
urlopu bezpłatnego zachowuje po powrocie do pracy ciągłość pracy, okres pracy 
przed urlopem bezpłatnym podlega wliczeniu do okresu pracy po zakończeniu tego 
urlopu w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ciągłości pracy w danym 
zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależy nabycie 
tych uprawnień. Również rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. 
w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi 
dziećmi w § 11 ust. 1 stanowiło, iż okres pracy przed urlopem bezpłatnym wlicza się 
do okresu pracy po zakończeniu tego urlopu w zakresie wszelkich uprawnień uza-
leżnionych od ciągłości pracy w danym zawodzie, służbie lub branży albo w szcze-
gólnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień. Także w myśl § 17 
ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wy-
chowawczych okres urlopu wychowawczego traktowało się - z zastrzeżeniem ust. 2 - 
jak okres zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym pracownica korzystała z tego 
urlopu. Kolejne rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie 
urlopów i zasiłków wychowawczych w § 15 ust. 1 przewidywało, że okres urlopu 
wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia u pra-
codawcy, który udzielił tego urlopu. 
Poczynając od § 6 ust. 2 uchwały nr 13 Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 
1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się ma-
łymi dziećmi, przez § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 
1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się ma-

 
17
łymi dziećmi aż po rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie 
urlopów wychowawczych w pierwotnej wersji (§ 18) okresy urlopu bezpłatnego w 
wymiarze nieprzekraczającym 6 lat uważane były za okresy zatrudnienia w rozumie-
niu przepisów o emeryturach i rentach (o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym 
pracowników i ich rodzin). W myśl tekstu jednolitego tego ostatniego rozporządzenia, 
opublikowanego dnia 28 stycznia 1985 r., okresy urlopu wychowawczego w wymia-
rze nieprzekraczającym 6 lat uważało się za okres równorzędny z okresem zatrud-
nienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin 
(§ 19). Obowiązująca od 1 stycznia 1983 r. ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o za-
opatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w art. 11 ust. 2 pkt 11 zaliczyła 
omawiany okres do okresów równorzędnych z okresami zatrudnienia. 
Z przytoczonych przepisów wynika, że osoby korzystające z bezpłatnego 
urlopu dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi a później z urlopu 
wychowawczego - od początku ich wprowadzenia - zachowywały status pracownika. 
Jednocześnie od 28 stycznia 1972 r. okresy tych urlopów były okresami zatrudnienia 
lub okresami równorzędnymi z okresem zatrudnienia w rozumieniu przepisów o za-
opatrzeniu emerytalnym pracowników, a więc okresami uwzględnianymi do stażu 
emerytalnego. Dodatkowo - od 28 stycznia 1972 r. do 31 grudnia 1989 r. - były to 
okresy, w których osiągnięcie wieku emerytalnego uprawniało do emerytury wtedy, 
gdy staż emerytalny składał się nie tylko z samych okresów zatrudnienia. Powstanie 
inwalidztwa w tych okresach stanowiło warunek nabycia prawa do renty inwalidzkiej. 
Z jednej więc strony, regulacje dotyczące tych urlopów gwarantowały zachowanie 
statusu pracownika, z drugiej zaś strony weszły do systemu emerytalnego (zaopa-
trzenia) pracowników. Sytuacja ubezpieczeniowa pracownika zatrudnianego i korzy-
stającego z urlopu wychowawczego była od 28 stycznia 1972 r. co do zasady taka 
sama. Miał on uprawnienia do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego. Inaczej rzecz 
ujmując, pracownik przebywający na urlopie wychowawczym podlegał zaopatrzeniu 
emerytalnemu nie tylko dlatego, że okres tego urlopu zaliczony był do stażu emery-
talnego i stanowił o związku czasowym między wiekiem emerytalnym a prawem do 
emerytury oraz między inwalidztwem a prawem do renty (w okresie od 28 stycznia 
1972 r. do 31 grudnia 1989 r.), ale również ze względu na to, że w okresie tego 
urlopu zachowywał status pracownika. Uprawnia to do wniosku, że okres bezpłatne-
go urlopu dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (od 28 stycznia 
1972 r.), a później urlopu wychowawczego - wykorzystanego przed 1 stycznia 1999 

 
18
r. - był okresem podlegania zaopatrzeniu emerytalnemu pracowników, a więc okre-
sem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy 
w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych. 
W takim też kierunku należy wykładać komentowany przepis w odniesieniu do 
okresu od 1 stycznia 1999 r. Po pierwsze, nie ma wątpliwości, że okres urlopu wy-
chowawczego jest okresem ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy o systemie 
ubezpieczeń społecznych). Po drugie, jest to okres pozostawania w stosunku pracy 
(§ 15 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlo-
pów i zasiłków wychowawczych oraz art. 1865 k.p. stanowiący, że okres urlopu wy-
chowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od które-
go zależą uprawnienia pracownicze).  
Wątpliwość, jaka się pojawia, dotyczy sformułowania „podleganie ubezpiecze-
niom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy”. Sugeruje 
ono odwołanie się do tytułów ubezpieczenia wskazanych w art. 6 ustawy o systemie 
ubezpieczeń społecznych, co przekreślałoby możliwość zaliczenia urlopów wycho-
wawczych do stażu emerytalnego wynikającego z art. 29 ust. 3 ustawy o emerytu-
rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem osoby przebywające 
na urlopach wychowawczych mają własny, czyli odrębny tytuł ubezpieczenia na pod-
stawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie ma jed-
nak podstaw, aby takie znaczenie przypisywać użytemu terminowi „tytuł”, bowiem w 
komentowanym przepisie nie jest on semantycznie związany z ubezpieczeniem, ale 
ze stosunkiem pracy. Nie tyle więc chodzi o „tytuł ubezpieczenia” (pracowniczego) ile 
o „ubezpieczenie z tytułu” (pozostawania w stosunku pracy), a więc o związek mię-
dzy ubezpieczeniem a istniejącym stosunkiem pracy, co nawiązuje do zasadniczego 
warunku wyróżniającego omawiane świadczenie, polegającego na przyznaniu tego 
uprawnienia pracownikom. Urlop wychowawczy jest uprawnieniem przysługującym 
jedynie pracownikom, a zatem w okresie urlopu wychowawczego ubezpieczeniem 
objęty jest pracownik, a nie jakikolwiek inny ubezpieczony. Pozostawanie w stosunku 
pracy jest nie tylko łącznikiem między dwoma tytułami ubezpieczenia - pracowniczym 
i wynikającym z urlopu wychowawczego, ale zarazem zasadniczym (podstawowym) 
źródłem prawa do urlopu wychowawczego. W konsekwencji, status pracownika jest 
źródłem (tytułem) powstania obowiązku ubezpieczenia nie tylko na podstawie art. 6 
ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale także ubezpieczenia wyni-

 
19
kającego z art. 6 ust. 19 tej ustawy. Pracownik korzystający z urlopu wychowawcze-
go ma wprawdzie odrębny tytuł ubezpieczenia, ale jego byt jest ściśle powiązany z 
istnieniem stosunku pracy.  
Należy zwrócić uwagę, że przy przyjęciu stanowiska przeciwnego odnośnie do 
znaczenia terminu „podleganie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym z tytułu po-
zostawania w stosunku pracy” - również okres pobierania zasiłku macierzyńskiego 
pozostawałby poza działaniem normy art. 29 ust. 3 - w odniesieniu do okresu od dnia 
1 stycznia 1999 r. Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego również stanowi odręb-
ny od pracowniczego tytuł ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy o systemie 
ubezpieczeń społecznych), jednakże pobieranie tego świadczenia nie pozbawia 
świadczeniobiorcy statusu pracownika, tyle że wynagrodzenie za pracę zastępuje 
świadczenie z ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa.  
Z tych względów uprawniony jest wniosek, że zwrot „z tytułu pozostawania w 
stosunku pracy” w ogóle nie odwołuje się do tytułu ubezpieczenia w rozumieniu 
przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale do ubezpieczenia pozo-
stającego w związku z istnieniem stosunku pracy.  
Aktualna treść przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych, w zakresie istotnym dla przedstawionego zagadnienia 
prawnego, wprowadzona została na podstawie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o 
zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 1264). W pkt 15 projektu tej ustawy 
przedstawiono propozycję zmiany jej art. 29. Stwierdzono w nim, że z obecnego 
brzmienia tego przepisu wynika, że stosuje się go do osób, dla których ostatnim ty-
tułem ubezpieczenia społecznego była umowa o pracę. Budzi on jednak wątpliwości, 
jak długo przed zgłoszeniem wniosku o wcześniejszą emeryturę należy być pracow-
nikiem. Dlatego zaproponowano, aby jednoznacznie określić, że emerytura, o której 
mowa w art. 29 ust. 1, przysługuje ubezpieczonemu, który ostatnio przed zgłosze-
niem wniosku o emeryturę był pracownikiem, a ponadto w okresie ostatnich 24 mie-
sięcy podlegania ubezpieczeniom społecznym pozostawał w stosunku pracy przez 
co najmniej 6 miesięcy. Jeżeli w ostatnich 24 miesiącach ubezpieczenia społecznego 
był krócej zatrudniony, może uzyskać prawo do emerytury na podstawie art. 29 
ustawy pod warunkiem, że w dniu zgłoszenia wniosku jest uprawniony do renty z 
tytułu niezdolności do pracy albo przez cały okres wymagany do nabycia prawa do 
tej emerytury był pracownikiem. Z kolei od osoby, która przez cały okres wymagany 

 
20
do nabycia prawa do emerytury była pracownikiem, nie będzie wymagane, aby 
ostatnim tytułem ubezpieczenia społecznego przed zgłoszeniem wniosku był stosu-
nek pracy.  
Przedstawiona wyżej interpretacja jest więc zgodna z zamysłem ustawodaw-
cy, którego nie udało się ująć w jednoznacznie brzmiące normy prawne. W konse-
kwencji, cały przepis art. 29 ust. 3 ma nie tylko klarowną treść, ale i pozostaje w zgo-
dzie z instytucją wcześniejszej emerytury, która z założenia przysługuje pracowni-
kom. Ma do niej prawo osoba, która była pracownikiem - albo ostatnio przed zgło-
szeniem wniosku o emeryturę, albo przez cały okres składkowy i nieskładkowy wy-
magany tym przepisem (niezależnie od cezury czasowej wynikającej z wejścia w ży-
cie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). 
Przywilej emerytalny w postaci wcześniejszej emerytury został utrzymany w 
ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dla określo-
nej grupy ubezpieczonych właśnie dlatego, że byli oni pracownikami. Pracowniczy 
tytuł ubezpieczenia społecznego generował konieczność odprowadzania wyższych 
składek niż inne tytuły, decydując w związku z tym o szerszym zakresie świadczeń 
przysługujących z tytułu opłacania tych składek. W związku z tym, jeśli uprawnienie 
do tego świadczenia przysługuje osobom, które były pracownikami zaledwie przez 6 
miesięcy (w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu 
lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym), a które w pozostałym wymaganym 
okresie składkowym odprowadzały relatywnie niskie składki na ubezpieczenie spo-
łeczne z innych tytułów, to tym bardziej powinny je mieć osoby, których okres opła-
cania składek na ubezpieczenie pracownicze jest znacznie dłuższy. Skoro do stażu 
emerytalnego tej pierwszej grupy osób wlicza się okresy nieskładkowe (w tym okresy 
wykorzystywania urlopu wychowawczego w wymiarze wynikającym z art. 7 ust. 5 
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), to nie ma 
dostatecznie silnych argumentów aksjologicznych, aby wykluczyć tę zasadę w sto-
sunku do drugiej grupy.  
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie (art. 39817 § 1 
k.p.c.  
========================================