I UK 295/09

Wyrok z dnia 9 lutego 2010 r. I UK 295/09 Za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia, nie ma natomiast prawa do zasiłków z ubezpieczenia społecznego (art. 154 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.). Przewodniczący SSN Romualda Spyt (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2010 r. sprawy z odwołania Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. przeciwko Zakła- dowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.-B. z udziałem zainteresowanej Anny K. o wypłatę wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, zasiłku chorobo- wego, macierzyńskiego, świadczenia rehabilitacyjnego, na skutek skargi kasacyjnej Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. od wyroku Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 26 marca 2009 r. [...] 1. o d d a l i ł skargę kasacyjną; 2. zasądził od Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Humanistycznej w B.-B. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej wyro- kiem z dnia 11 grudnia 2008 r., w wyniku odwołania wniesionego przez Wyższą Szkołę Ekonomiczno-Humanistyczną w B.-B., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B. z dnia 30 kwietnia 2008 r., w której organ rentowy uznał za nieprawidłową wypłatę Annie K.: wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy w okresie pierwszych 33 dni tej niezdolności, tj. od 20 marca 2007 r. do 21 2 kwietnia 2007r., a następnie zasiłku chorobowego za okres od 22 kwietnia 2007 r. do 17 września 2007 r., świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 18 września 2007 r. do 25 października 2007 r. i zasiłku macierzyńskiego za okres od 28 lutego 2008 r. - wykazanych w raportach imiennych i rozliczonych w deklaracjach. W uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy wskazał, że przez cały ten okres zainteresowana uprawnio- na była do wynagrodzenia za pracę. Sąd Rejonowy przedstawione wyżej wypłaty uznał za prawidłowe. Ustalił, że Anna K., nauczyciel akademicki, zatrudniony na pod- stawie umowy o pracę, była niezdolna do pracy w okresie od 20 marca 2007 r. do 17 września 2007 r., a następnie od 18 września 2007 r. do 28 lutego 2008 r. korzystała z urlopu macierzyńskiego. Uzasadniając podstawę prawną wyroku, podzielił stanowi- sko odwołującej się Szkoły, że nauczyciel akademicki na podstawie art. 154 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm. - powoływanej dalej jako ustawa o szkolnictwie wyższym z 2005 r.) ma prawo do wynagrodzenia za pierwsze 33 dni niezdolności do pracy, a za dalszy okres niezdolności do pracy - prawo do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabili- tacyjnego, a także prawo do zasiłku macierzyńskiego. Wyrok powyższy zaskarżył apelacją organ rentowy. W jej wyniku Sąd Okrę- gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej zmienił wyrok Sądu Rejonowego i oddalił odwołanie od wyżej wskazanej decyzji. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy stwierdził, że należy mieć przede wszystkim na uwadze treść art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż- szym z 2005 r., zgodnie z którym nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wyna- grodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Zdaniem Sądu Okręgo- wego, przepis ten stanowi zasadę ogólną, z której wynika, że nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia także za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy spowodowanej chorobą albo opieką na chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny oraz za okres urlopu macierzyńskiego. W tych wypadkach nauczycielowi akademickiemu przysługuje prawo do wynagrodzenia wypłacanego i obliczonego na zasadach wynikających z art. 92 k.p. Sąd powołał się na przepis art. 12 ust. 1 i 31 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze- nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), które kolejno stanowią, że zasiłek chorobowy i zasiłek macie- rzyński nie przysługuje za okresy niezdolności do pracy, w których ubezpieczony na podstawie przepisów o wynagradzaniu zachowuje prawo do wynagrodzenia. 3 W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Wyższa Szkoła Ekonomiczno - Humanistyczna w B.-B. podniosła zarzut naruszenia art. 154 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na- uczyciel akademicki za cały okres niezdolności do pracy zachowuje prawo do wyna- grodzenia, z wyłączeniem świadczeń określonych w ustawie o świadczeniach pie- niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Z tych względów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i odda- lenie apelacji organu rentowego oraz zasądzenie od organu rentowego na swoją rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że dosłowne brzmienie art. 154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wskazuje, że odsyła on do art. 92 k.p. nie tylko w zakresie wynagrodzenia lecz także i zasiłku chorobowego. Odmienne tę kwe- stię regulowała w art. 105 ust. 5a uprzednio obowiązująca ustawa z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385, ze zm.- powoływana dalej jako ustawa o szkolnictwie wyższym z 1990 r.), który wyraźnie stanowił, że nauczy- ciel akademicki zachowywał prawo do wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną. Wejście od 1 września 2006 r. ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wprowadziło zmianę stanu prawnego w omawianym zakresie. Interpretacja Sądu Okręgowego, że przepis art. 154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. odsyła do art. 92 k.p. wyłącznie w przedmiocie określenia zasad obliczania wynagrodzenia nauczyciela akademickie- go, jest sprzeczna z wykładnią językową i zarazem stanowi wykładnię contra legem. Skarżący odwołał się do przepisu art. 94 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), art. 45 § 6 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), art. 29 i 49 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), art. 51 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o proku- raturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.) oraz art. 82 ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. Nr 75, poz. 469 ze zm.), wskazując, że przepisy te jednoznacznie wskazują, iż pracownikom objętym tymi przepisami, przysługuje - w miejsce świadczeń z ubezpieczenia społecznego - wyna- 4 grodzenie. Zdaniem skarżącego, przepis art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż- szym z 2005 r. stanowi zasadę ogólną, a jego ust. 2 jest regulacją szczególną. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 105 ust. 5 uprzednio obowiązującej ustawy o szkolnictwie wyższym z 1990 r. nauczyciel akademicki zachowywał prawo do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Natomiast zgodnie z art. 105 ust. 5a tej ustawy za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną nauczyciel akademicki zachowywał prawo do wynagro- dzenia obliczanego na zasadach przewidzianych w art. 92 k.p., z tym że prawo do dodatku funkcyjnego nauczyciel akademicki zachowywał przez okres nieprzekra- czający 3 miesięcy. Według natomiast przepisu art. 154 ust. 1 aktualnej ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wyna- grodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. W myśl ust. 2 tego prze- pisu za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo choroby przypadają- cej w czasie ciąży, a także poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewi- dzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz poddania się zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów, nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia i zasiłku chorobowego obliczanego na zasadach przewi- dzianych w art. 92 k.p., z tym że prawo do dodatku funkcyjnego nauczycieli akade- mickich zachowuje przez okres nieprzekraczający 3 miesięcy. Z uprzednio obowią- zującej regulacji wynikało w sposób niebudzący wątpliwości, że nauczyciel akade- micki zachowywał prawo do wynagrodzenia w okresie każdej usprawiedliwionej nie- obecności w pracy - w tym nieobecności z przyczyn uprawniających do uzyskania świadczeń określonych w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (zasiłek chorobowy, świadczenie re- habilitacyjne, zasiłek macierzyński). Ustęp 5a art. 105 stanowił lex specialis w sto- sunku do jego ust. 5, ale jedynie w zakresie zasad ustalania wysokości wynagrodze- nia, określał bowiem zasady obliczania tego wynagrodzenia w okresie nieobecności 5 w pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, odsyłając do unormowania zawartego w art. 92 k.p. Aktualne przepisy również ustanawiają generalną zasadę prawa nauczyciela akademickiego do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy (art. 154 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyż- szym z 2005 r.). Wątpliwości natomiast budzi ust. 2 art. 154 z uwagi na stwierdzenie „zachowuje prawo do wynagrodzenia i zasiłku chorobowego”, z czego skarżący wy- wodzi, że nauczyciel akademicki ma w okresie objętym tym przepisem najpierw prawo do wynagrodzenia, a następnie do zasiłku chorobowego, tak jak to stanowi art. 92 § 1 i 4 k.p. Jednakże należy mieć na uwadze, że z przepisu tego, podobnie jak z art. 105 ust. 5a poprzedniej ustawy, wynika przede wszystkim sposób oblicza- nia wynagrodzenia. Stanowi on, że w tym przypadku stosuje się inne niż w pozosta- łych przypadkach zasady, a wynikające z art. 92 k.p. - które dotyczą wysokości wy- nagrodzenia (80% albo 100%) - § 1. Przepis art. 92 k.p. nie określa natomiast spo- sobu obliczania zasiłku chorobowego, odsyłając w tym zakresie do zasad określo- nych w odrębnych przepisach (§ 4). Nie zawiera on jakiejkolwiek regulacji, z której wynikałaby wysokość zasiłku. Zasiłki z ubezpieczenia społecznego obliczane są po- przez ustalanie ich podstawy wymiaru - stosownie do przepisów zawartych w art. 36 - 52a ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Skoro przepis art. 92 k.p. nie ustanawia zasad obliczania zasiłku chorobowego, to sformułowanie „zachowuje prawo do zasiłku chorobowego obliczanego na zasadach przewidzianych w art. 92 ustawy k.p.” pozbawione jest znaczenia normatywnego. Odesłanie w art. 154 ust. 2 do zasad wskazanych w art. 92 k.p. nie może odnosić się do rodzaju i kolejności wypłacanych świadczeń (naj- pierw wynagrodzenie, potem zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne), bo- wiem nie jest to materia „obliczania” zasiłku. Innymi słowy, ustawodawca wskazał wyraźnie wyłącznie na „zasady obliczania” wynikające z art. 92 k.p., a nie ogólnie na „zasady” określone tym przepisem. Stąd też przepis art. 154 § 2 ustawy o szkolnic- twie wyższym z 2005 r. - identycznie jak art. 105 ust. 5a ustawy o szkolnictwie wyż- szym z 1990 r. - stanowi lex specialis jedynie w zakresie ustalania wysokości wyna- grodzenia za pracę za czas nieobecności wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo choroby przypadającej w czasie ciąży, a także poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz podda- nia się zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów i to jedynie w zakresie obję- 6 tym art. 92 § 1 k.p. (80% i 100% wynagrodzenia). Nie ma natomiast zastosowania § 2 art. 92 k.p., bowiem zasady wynagradzania za pracę, w tym także w czasie uspra- wiedliwionej nieobecności w pracy, wynikają z innych przepisów prawa pracy (np. w stosunku do uczelni publicznych z art. 151 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. i aktu wykonawczego wydanego na jego podstawie). Takie też było pojmowanie zna- czenia odesłania do art. 92 k.p. zawarte w art. 105 ust. 5a ustawy o szkolnictwie wyższym z 1990 r. Oznacza to ostatecznie, że zasada ustanowiona w art. 154 ust. 1 - wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy - nie doznaje wy- łomu w jego ust. 2. - w stosunku do okresów w nim wymienionych. W konsekwencji, nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia za cały czas niezdolno- ści do pracy z powodów uprawniających do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie ma natomiast prawa do zasiłków - stosownie do treści art. 12 ust. 1, art. 22 i art. 31 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przeciwko tezie prezentowanej przez skarżącego przemawia także i to, że w dniu wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. (stosownie do jej art. 275 ust. 5, zachowało moc rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 września 2001 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania in- nych świadczeń związanych z pracą dla pracowników uczelni państwowych, Dz.U. Nr 107, poz. 1182 ze zm.), określające zasady wynagradzania nauczycieli akademic- kich uczelni państwowych także w okresie usprawiedliwionej nieobecności w pracy, w tym jego § 8 i 9 - identycznej zresztą treści jak aktualnie obowiązujące § 8 i 9 roz- porządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń zwią- zanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w uczelni publicznej (Dz.U. Nr 251, poz. 1852 ze zm.). Tymczasem tak istotna zmiana zasad dotyczących świadczeń należnych nauczycielowi akademickiemu w okresie usprawiedliwionej nieobecności w pracy wymagałaby zmiany także w zakresie przepisów wykonawczych dotyczą- cych tej kwestii i dostosowania ich do wprowadzonych zmian. Rozporządzenia te wprawdzie dotyczą uczelni publicznych, lecz zasady wynikające z art. 154 ust. 1 i 2 aktualnej ustawy o szkolnictwie wyższym są wspólne dla uczelni publicznych i niepu- blicznych. Podkreślić także należy, że urlop macierzyński, do którego nauczyciel akade- micki jest uprawniony na podstawie art. 180 k.p., nie jest usprawiedliwioną nieobec- 7 nością w pracy spowodowaną przyczynami wskazanymi w art. 154 ust. 2, a zatem mieści się w hipotezie jego ust. 1, tak jak miało to miejsce w uprzednio obowiązują- cym art. 105 ust. 5. Również przepis art. 92 k.p. nie dotyczy okresu przebywania na urlopie macierzyńskim. Podobnie rzecz się ma z okresem niezdolności do pracy przekraczającym okres zasiłkowy, który - przy pozytywnym rokowaniu co do odzy- skania zdolności do pracy - uprawnia do świadczenia rehabilitacyjnego. Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie- rzyństwa rozróżnia dwie odrębne, niezastępujące się kategorie - zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne. Prawo do tych obu świadczeń wzajemnie się wyklucza; drugie świadczenie zastępuje to pierwsze w przypadku przedłużania się niezdolności do pracy poza okres zasiłkowy. W przepisie art. 154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. wymienia się jedynie zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilita- cyjne już nie. Zatem nawet koncepcja przedstawiana przez skarżącego nie upraw- niała do przyjęcia poglądu, że nauczyciel akademicki w okresie usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu korzystania z urlopu macierzyńskiego ma prawo do zasiłku macierzyńskiego, a z powodu nieobecności spowodowanej dalszą niezdolno- ścią do pracy po wyczerpaniu zasiłku chorobowego do świadczenia rehabilitacyjne- go. Jeśliby przyjąć za skarżącym, że porównanie art. 105 ust. 5a ustawy z 1990 r. i art. 154 ust. 2 ustawy z 2005 r. prowadzi do wniosku o zmianie normatywnej kwestii objętej tymi dwoma przepisami, to zmiana ta byłaby niekonsekwentna. Nauczyciel akademicki niezdolny do pracy miałby prawo najpierw do wynagrodzenia za pracę, później do zasiłku chorobowego, a po jego wyczerpaniu odżywałoby prawo do wyna- grodzenia. Byłoby to rozwiązanie zupełnie nowe i nieznane innym regulacjom, ma- jące charakter hybrydowy. W systemie prawa funkcjonują bowiem dwie zasady. Jedna, odnosząca się do ogółu pracowników i wynikająca z treści art. 92 k.p. - za pierwszy okres niezdolności do pracy prawo do wynagrodzenia, a później prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz druga, funkcjonująca w pragmatykach służbowych - wynagrodzenie za cały okres usprawiedliwionej niezdolności do pracy z przyczyn uprawniających do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Tak bowiem regulują tę kwestię: art. 94 § 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, art. 45 § 6 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, art. 29 i 49 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 51 ustawy o prokuraturze, art. 82 ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk. Wbrew zatem poglądom skarżącego, ich porównanie do art. 154 ust. 1 i 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 8 2005 r. nie prowadzi do wniosku przedstawionego w skardze. Przepisy te zostały zredagowane w różnoraki sposób, jednakże z nich wszystkich wynika zasada za- chowania prawa do wynagrodzenia w okresie każdej usprawiedliwionej nieobecności w pracy - w tym nieobecności z przyczyn uprawniających do uzyskania świadczeń, określonych w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecz- nego - bez żadnych wyłączeń. Nie ma żadnego racjonalnego uzasadnienia, aby przyjmować, że w stosunku do nauczycieli akademickich ustawodawca odstąpił od tej zasady, tym bardziej że - jak wyżej wskazano - rozumienie przepisu art. 154 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym z 2005 r. w sposób wynikający z jego dosłownej (i nieprecyzyjnej) treści prowadzi do niezadowalającego wyniku. Ta nieprecyzyjna re- dakcja przepisu uzasadnia posłużenie się wykładnią systemową i historyczną, które prowadzą do przedstawionych wyżej wyników. Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 1 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ========================================