I UK 287/07

Wyrok z dnia 4 kwietnia 2008 r. I UK 287/07 Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie miała obowiązku indy- widualnego zawiadamiania rolników o konieczności udokumentowania formy opodatkowania oraz wysokości podatku, a także o skutku jego zaniechania, określonych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.). Termin z art. 5 ust. 1 tej ustawy nie podlega przy- wróceniu na podstawie art. 58 k.p.a. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2008 r. sprawy z odwołania Marzeny B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Spo- łecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o podleganie ubezpieczeniu, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 lutego 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 15 lutego 2007 r. oddalił apelację Marzeny B. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 21 maja 2005 r., którym oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Od- działu Regionalnego w K. z dnia 3 lutego 2005 r., stwierdzającej ustanie jej ubezpie- czenia społecznego rolników od dnia 1 października 2004 r. wobec nieprzedłożenia w ustawowym terminie do 30 września 2004 r. dokumentów o formie opodatkowania i wysokości podatku, wymaganych zgodnie z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie nie- których ustaw, Dz.U Nr 91, poz. 873 ze zm. (dalej: ustawa). 2 Sąd Apelacyjny zaaprobował rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji oraz decyzję organu rentowego o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników w sytuacji zaniechania przez ubezpieczoną, prowadzącą pozarolniczą działalność gospodar- czą, udokumentowania w Kasie formy opodatkowania prowadzonej działalności go- spodarczej i wysokości podatku za 2003 r. Oznaczało to dla niej ustanie ubezpie- czenia społecznego rolników z końcem trzeciego kwartału 2004 r. (art. 5 ust. 1 i 3 ustawy). Zaświadczenie urzędu skarbowego zawierające wymagane informacje ubezpieczona złożyła dopiero 21 lutego 2005 r., zatem ze znacznym przekroczeniem ustawowego terminu. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa material- nego przez błędną wykładnię: 1. art. 5 ust. 1 i 3 ustawy, przez nieuwzględnienie, że obowiązkiem Kasy było zawiadomienie ubezpieczonych o „fakcie nowelizacji”, w szczególności zawiadomienie o obowiązku złożenia dodatkowych dokumentów oraz o skutkach niezachowania terminu; 2. art. 123 ustawy z dnia „12 października” 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z 20 grud- nia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez nieuwzględnienie możliwo- ści przywrócenia ubezpieczonej terminu do złożenia zaświadczenia z urzędu skar- bowego, zwierającego informacje wymagane zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy zmienia- jącej z 2 kwietnia 2004 r. Jako istotne zagadnienia prawne wskazano kwestie: 1. czy możliwe jest zasto- sowanie przez sąd rozpoznający odwołanie od decyzji organu rentowego art. 58 k.p.a., przewidującego możliwość przywrócenia terminu do sytuacji związanej z po- stępowaniem przed organem rentowym; 2. czy w sytuacji nałożenia przez ustawo- dawcę na podlegających ubezpieczeniu dodatkowego obowiązku warunkującego dalsze podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników i jednoczesnego wprowa- dzenia zawitego terminu do wypełnienia tego obowiązku, obowiązkiem Kasy było zawiadomienie ubezpieczonej o nowej regulacji prawnej, a w szczególności o rygo- rze niedopełnienia obowiązków. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy i stwierdzenie, że podle- gała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 października 2004 r. Sąd Najwyższy zważył. co następuje: 3 Skarga nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Skarżąca utraciła ubezpieczenie społeczne rolników przez swe zaniechanie. Nie dostarczyła w terminie do 30 września 2004 r. dokumentów wymienionych w art. 5 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skutek ta- kiego zaniechania ustawodawca określił w ten sposób, że niedostarczenie doku- mentów powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego rolników z końcem trzeciego kwartału 2004 r. Skarżąca nie podważa tego rozwiązania. Nie zostało ono uznane za niekonstytucyjne (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 marca 2006 r., P 8/05). Stanowiło element zapoczątkowanej zmiany ograniczającej krąg uprawnionych do ubezpieczenia społecznego rolników prowadzących również działalność gospodar- czą. Przy zbiegu obu tych podstaw ubezpieczenie społeczne rolników mieli zacho- wać prowadzący działalność gospodarczą rolnicy, dla których stanowiła ona uzupeł- nienie a nie główną działalność i źródło dochodów. Łączyło się to z wprowadzeniem okresowego (corocznego) obowiązku zawiadamiania o wysokości podatku ze skut- kiem ustania ubezpieczenia przy niedochowaniu terminu zawiadomienia. Rozwiąza- nie to potwierdziła kolejna ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych ustaw (Dz.U. Nr 150, poz. 1248). Zarzuty skargi wychodzą z innych założeń niż rozwiązania przyjęte w ustawie zmieniającej z 2004 r. (a także z 2005 r.). Wprowadzonej zmiany zasad ubezpiecze- nia społecznego rolników nie warunkowało uprzednie indywidualne pouczenie (po- informowanie) ubezpieczonych o nowych zasadach i obowiązku udokumentowania wymaganych informacji. Prawodawstwo nie uzależnia od tego wejścia w życie ustawy. Powodowałoby to wielorakie zróżnicowanie indywidualnych sytuacji ubez- pieczonych. Ustawa z 4 kwietnia 2004 r. została ogłoszona 30 kwietnia 2004 r. i wprawdzie obowiązywała już od 2 maja 2004 r., to jednak wprowadzała obowiązek jednaki dla wszystkich ubezpieczonych z terminem wykonania do 30 września 2004 r. Termin był więc niekrótki. W systemie obowiązującego prawa (pozytywnego) nie można swej sytuacji prawnej usprawiedliwiać nieznajomością prawa. W sprawie istotne jest stwierdzenie, iż ustanie ubezpieczenia społecznego rolników następowało z mocy prawa. Decyzja Kasy miała tu jedynie charakter po- twierdzający (deklaratywny). Skarga nie kwestionuje takiego skutku zaniechania udokumentowania przez ubezpieczoną informacji w terminie i nie podważa również decyzji w tym zakresie. Nie twierdzi wszak, że w warstwie faktycznej lub prawnej de- cyzja była wadliwa. Wprowadza natomiast argumentację (przeniesioną z innej 4 sprawy Sądu Apelacyjnego w Krakowie, w której w podobnej sytuacji Sąd ten orzekł odmiennie), że winna nastąpić swoista restytucja ubezpieczenia społecznego rolni- ków ubezpieczonej od 1 października 2004 r. Niezasadnie opiera ją na stanowisku, że obowiązkiem Kasy było zawiadomienie ubezpieczonych o nowelizacji ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności zawiadomienie o obowiązku złożenia dodatkowych dokumentów oraz o skutkach niezachowania terminu. Kasa nie miała takiego obowiązku. Nie wynika on z przepisów podstawy kasacyjnej - art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę tylko w gra- nicach wskazanej podstawy (art. 39813 § 1 k.p.c.). Skarżąca jedynie hasłowo stwier- dza, iż „ w orzecznictwie sądowym wskazuje się na konieczność właściwego po- uczania ubezpieczonych o zasadach podlegania ubezpieczeniu, szczególnie w sytu- acji zmiany przepisów i wprowadzania dodatkowych obowiązków, których niedopeł- nienie pociąga za sobą dotkliwe skutki dla ubezpieczonych”, gdyż nie wskazała tego orzecznictwa, a obowiązek taki nie wynika z zasad stanowienia prawa. Brak też jest podstaw do przyjęcia, że wynikać ma to z zakładanego a priori obowiązku Kasy dbałości o interes ubezpieczonych. W postępowaniu administracyjnym chodzi o in- dywidualne postępowanie w sprawie (art. 9 k.p.a.) lecz nie o powszechny obowiązek pouczania o zmianach w ustawie. Tam gdzie ustawodawca zastrzega pouczenie ubezpieczonego, tam też je wyraźnie określa (art. 39a ustawy o ubezpieczeniu spo- łecznym rolników, art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i tylko w takim za- kresie jego brak może rodzić skutki prawne. Przeciwne stanowisko, do którego skarżąca nawiązuje, trudno zaakceptować, gdyż nie uzasadnia go szczególny przedmiot regulacji. W systemie ubezpieczeń społecznych utrwalone były już poprzednio zasady zbiegu ubezpieczenia społeczne- go powszechnego i ubezpieczenia społecznego rolników. Polegały one przede wszystkim na tym, że prowadzenie działalności gospodarczej wykluczało ubezpie- czenie społeczne rolników (art. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Wprowadzenie od 1 stycznia 1997 r. wyboru ubez- pieczenia społecznego rolników (art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. Nr 124, poz. 585) lub pozosta- wania w takim ubezpieczeniu po rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej (art. 5a ustawy o ubezpieczeniu rolników w wersji od 1 stycznia 1997 r.), nie ozna- czało odstąpienia od powszechnych zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu. 5 Niepodleganie rolnika ubezpieczeniu z tytułu działalności gospodarczej stanowiło dla niego określone dobrodziejstwo i wyjątek od wcześniejszej zasady, że był to podsta- wowy (wyłączający ubezpieczenie społeczne rolników) tytuł ubezpieczenia. Obecnie staje się to aktualne ze względu na niewysoką granicę podatku warunkującą pozo- stawanie w ubezpieczeniu społecznym rolników. Konstytucja stanowi, że zakres i formy zabezpieczenia (w tym ubezpieczenia) społecznego określa ustawa (art. 67), co oznacza, że to ustawodawca decyduje o zasadach podlegania ubezpieczeniu i na tle rozwiązań przyjętych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. Trybunał Kon- stytucyjny stwierdził we wskazanym wyżej wyroku, że nie nastąpiło ograniczenie praw lecz dozwolona zmiana. Zasadnicza słabość drugiego zarzutu skargi wynika z odwoływania się do art. 58 k.p.a., który jest przewidziany do przywracania terminów prawa procesowego. Natomiast termin z art. 5 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. jest terminem prawa ma- terialnego, którego upływ powoduje ustanie ubezpieczenia społecznego rolników (tak też stwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 18 lipca 2006 r., I UK 7/06, niepublikowa- ny). Nie jest to więc termin zależny od organu rentowego. Jego znaczenia nie należy oceniać po skutkach procesowych, gdyż nie toczyło się żadne postępowanie w indy- widualnej sprawie, lecz z mocy regulacji powszechnej (ustawy) wystąpił określony skutek materialnoprawny dla ubezpieczonej. Ustało jej ubezpieczenie społeczne rolników i organ rentowy później skutek ten w decyzji jedynie potwierdził. Nie jest to relacja cywilnoprawna i stąd dlatego nie można kwalifikować termin jako prekluzyjny czy zawity lub stosować do jego nieuwzględnienia klauzule generalne (art. 5 k.c.). Nie wygasło tu żadne prawo (roszczenie) lecz ustała relacja ubezpieczenia społecz- nego o innym od cywilnego charakterze (publicznoprawnym). Nie można też nie zauważyć, że jeszcze przed oceną konstytucyjności art. 5 ust. 1 i 3 ustawy prawo- dawca sam dostrzegł określone mankamenty pierwotnej zmiany wprowadzonej ustawą z 2 kwietnia 2004 r. i dokonał kolejnej zmiany ustawą z 1 lipca 2005 r., z tym, że nic nie zmienił w zakresie założonego skutku niedochowania terminu z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 2004 r. Taki reżim wiązał się z podobnymi skutkami niedochowania terminu do składania corocznych informacji o wysokości podatku z działalności go- spodarczej. Zliberalizował to dopiero w ustawie zmieniającej z 1 lipca 2005 r., ale tylko w ten sposób, że termin mógł zostać przywrócony, jeżeli rolnik udowodnił, że niezachowanie terminu, nastąpiło wskutek zdarzeń losowych (art. 5a ust. 7). Rozwią- zanie to nie odnosiło się jednak do art. 5 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. (tak też wyrok 6 Sądu Najwyższego z 7 lutego 2007 r., I UK 246/07, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 76). Poza tym ogranicza ono przyczynę uchybienia do zdarzeń losowych, co nie obejmo- wałoby przyczyny podawanej przez skarżącą, pomijając, że nie istniała ona, skoro nie było obowiązku indywidualnego pouczania o zmianie w systemie ubezpieczenia społecznego rolników. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 38514 k.p.c. ========================================