I UK 277/10

Wyrok z dnia 11 stycznia 2011 r. I UK 277/10 Umorzenie zaległości składkowych za okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób prowadzących pozarolniczą działalność nie sprawia, że składki zostały zapłacone. Przekreśla to możliwość uwzględnienia składkowych okresów ubezpieczenia, za które składki nie zo- stały opłacone, do składkowych lub nieskładkowych okresów ubezpieczenia wymaganych przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty (art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia 2011 r. sprawy z odwołania Zofii Haliny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w B. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 29 kwietnia 2010 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w B. wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Suwałkach z dnia 28 stycznia 2010 r., zmieniający decyzję organu rento- wego z dnia 26 sierpnia 2009 r. i przyznający wnioskodawczyni Zofii Halinie G. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 22 czerwca 2009 r. do 22 czerwca 2011 r., w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od wymie- nionej decyzji. Decyzją tą organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do renty z 2 tytułu niezdolności do pracy z uwagi na brak wymaganego co najmniej 5-cioletniego stażu ubezpieczeniowego w dziesięcioleciu poprzedzającym złożenie wniosku o rentę, a także ze względu na brak niezdolności do pracy. W odwołaniu wnioskodawczyni podniosła, że organ rentowy bezpodstawnie nie uwzględnił okresu prowadzenia przez nią pozarolniczej działalności gospodarczej od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r., za który organ rentowy umorzył należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a który powinien być traktowany jako okres składkowy. Sąd Okręgowy uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji po uzna- niu opinii biegłych, że jest ona częściowo niezdolna do pracy od dnia 31 stycznia 2005 r. i wyliczeniu na podstawie dokumentacji organu rentowego, że okresy skład- kowe i nieskładkowe przypadające na dziesięciolecie poprzedzające powstanie nie- zdolności do pracy (od dnia 31 stycznia 1995 r. do 31 stycznia 2005 r.), z uwzględ- nieniem okresu, za który umorzono należności z tytułu składek, wyniosły ponad 5 lat. Sąd ten uznał, że wnioskodawczyni spełnia warunki z art. 57 ustawy z dnia 17 grud- nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i ren- tach lub ustawą) do przyznania jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na okres dwóch lat od dnia złożenia wniosku o to świadczenie (tj. od 22 czerwca 2009 r.). Natomiast Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację organu rentowego i zmienił wy- rok Sądu pierwszej instancji, uznając, że ustalenie daty powstania niezdolności na 31 stycznia 2005 r. powoduje, że wnioskodawczyni nie legitymuje się wymaganym okre- sem składkowym i nieskładkowym z art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach. Nie można bowiem przyjąć, że posiada ona co najmniej 5-letni okres składkowy i nieskładkowy w dziesięcioleciu przed złożeniem wniosku o rentę (od 22 czerwca 1999 r. do 22 czerwca 2009 r.), jak i w dziesięciole- ciu poprzedzającym powstanie niezdolności do pracy (od 31 stycznia 1995 r. do 31 stycznia 2005 r.). Zgodnie z art. 5 ust. 4 ustawy, przy ustalaniu prawa do renty dla płatników składek zobowiązanych do opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe nie uwzględnia się okresów, za które nie zostały opłacone składki, mimo podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w tym okresie. Zatem okres prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospo- darczej od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r. mógłby zostać uznany za okres 3 składkowy i ujęty przy ustalaniu uprawnień do renty tylko wówczas, gdyby zaległe składki należne za ten okres zostały uregulowane. Wprawdzie prawomocną decyzją z dnia 5 stycznia 2005 r. organ rentowy umorzył należności z tytułu składek za wy- mieniony okres, ale w ocenie Sądu Apelacyjnego okresu, za który umorzono zaległo- ści składkowe, nie zalicza się ani do okresów składkowych, ani do nieskładkowych okresów ubezpieczenia. Wobec tego wnioskodawczyni posiada w dziesięcioleciu poprzedzającym złożenie wniosku o rentę jedynie 6 miesięcy i 14 dni okresów skład- kowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie niezdolno- ści do pracy 2 lat i 13 dni, co sprawia, że nie przysługuje jej renta z tytułu niezdolno- ści do pracy . W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastoso- wanie i przyjęcie, że przy ustalaniu prawa do renty nie uwzględnia się okresu, za który organ rentowy umorzył zaległości składkowe. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano potrzebę wykładni „art. 5 ust. 4 tej ustawy w przypadku umorzenia należności z tytułu składek przez organ rentowy w oparciu o zapisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.)”. Skarżąca twierdzi, że objęcie jej na mocy decyzji organu rentowego z dnia 24 sierpnia 2004 r. obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej za okres od 1 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2004 r. powo- duje nie tylko powstanie obowiązku zapłaty zaległych należności, ale także zaliczenie wskazanego okresu do okresu składkowego. Z kolei umorzenie należności z tytułu składek przez organ rentowy decyzją z dnia 5 stycznia 2005 r. stanowiło nie tylko wyraz rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania, ale również wygaśnięcie tych należności, a więc ich zaspokojenie. Umorzenie tych należności powoduje bo- wiem wygaśnięcie zobowiązań z tytułu składek, a więc powstaje stan taki, jak po ich opłaceniu. Wobec tego okres ten powinien zostać uwzględniony przy ustalaniu prawa do renty jako okres składkowy. W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji organu rentowego, zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa pro- cesowego za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z roz- 4 strzygnięciem o kosztach postępowania, a w tym o kosztach zastępstwa procesowe- go wywołanych wniesieniem skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Wedle skarżącej pra- widłowa wykładnia i właściwe zastosowanie art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i ren- tach uzasadniają uznanie, że okresy składkowe, za które organ ubezpieczeń spo- łecznych umorzył zaległości składkowe powinny być uwzględnione przy ustaleniu wymaganych okresów podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym tak jakby umorzone, tj. darowane nieopłacone składki zostały zapłacone. W koncepcji skarżą- cej, umorzenie zaległości składkowych stanowi „nie tylko wyraz rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania, ale również wygaśnięcie tych należności, a więc ich zaspokojenie”, co sprawia, że „powstaje stan taki, jak po ich opłaceniu”. W ocenie Sądu Najwyższego, zaprezentowana w skardze kasacyjnej wykład- nia art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach jest oczywiście sprzeczna już z gra- matycznym brzmieniem tego przepisu, który wyraźnie i jednoznacznie stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty dla: 1) płatników składek, zobowiąza- nych do opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe, 2) osób współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolnicza działalność - nie uwzględ- nia się okresu, za który nie zostały opłacone składki, mimo podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w tym okresie. Takie same zasady sto- suje się wobec ubezpieczonych zobowiązanych do opłacania składek na własne ubezpieczenie społeczne za okres przypadający przed dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach (art. 5 ust. 5 tej ustawy). Z norm tych wynika nakaz nie- uwzględnienia okresów podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, za które nie zostały opłacone składki, do okresów ubezpieczenia wyma- ganych do ustalenia (przyznania) prawa do emerytury lub renty wymienionym kate- goriom ubezpieczonych, z czego a contrario wynika zakaz i brak podstaw prawnych do zaliczenia okresów, za które nie zostały opłacone składki, do wymaganego stażu podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, pomimo podlegania obo- wiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w okresach, za które nie zo- stały opłacone składki. Wprawdzie składkowymi okresami są okresy ubezpieczenia z tytułu podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 6 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach), ale ustalenie (przyznanie) prawa do emerytury lub renty ubezpieczonym będącym płatnikami składek, zobowiązanymi do opłacania składek na własne ubezpieczenie emerytalne i rentowe oraz osobom współpracującym z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność jest uzależnione nie tylko od ubezpieczenia (podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym), ale również od opłacenia składek za składkowe okresy ubezpieczenia, co jednoznacznie wynika z art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach. W przypadkach, w których ustawodawca dopuszcza uznanie za składkowe okresy ubezpieczenia okresów, za które nie zostały zapłacone składki, co czyni na przykład w odniesieniu do okresów składkowych przypadających przed dniem 15 listopada 1991 r., to - przy utrzymaniu zasady wymagającej opłacenia składek - uznaje za składkowe okresy ubezpieczenia również (z wyraźnej woli ustawodawcy) okresy, za które nie było obowiązku opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne (por. art. 6 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach), albo okresy, w których występo- wało zwolnienie od opłacania składek (por. art. 6 ust. 2 pkt 9a, pkt 10, 11, 12a, pkt 13a, pkt 14a, pkt 15 i 16 ustawy). Dlatego uznanie za składkowe okresy ubezpiecze- nia, tj. okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w okresach, za które nie zostały opłacone składki, z tej przyczyny, że zaległości skład- kowe zostały umorzone, wymagałoby wyraźnej regulacji prawnej, przyjmującej, że składkowe okresy ubezpieczenia, za które nie zostały opłacone, następnie umorzone zaległości składkowe, uwzględnia się w drodze normatywnej fikcji prawnej przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty, tak jak okresy ubezpieczenia, za które składki zostały opłacone. De lege lata nie ma podstaw prawnych ani żadnych języ- kowo-logicznych lub celowościowo-systemowych argumentów do uznania - wyma- gane przy ustaleniu prawa do emerytury lub renty ubezpieczonym będącym płatni- kami składek, zobowiązanymi do opłacania składek na własne ubezpieczenie eme- rytalne i rentowe oraz osobom współpracującym z osobami prowadzącymi pozarolni- czą działalność - za składkowe okresy ubezpieczenia, uzależnione od opłacenia składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, okresów ubezpieczenia, za które składki nie zostały zapłacone. Skutek umorzenia zaległości składkowych polega na rezygnacji wierzyciela (organu ubezpieczeń społecznych) z egzekwowania tych wy- mierzonych decyzjami składkowymi zaległości na rzecz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z którego wypłacane są między innymi emerytury i renty. Wszystko to oznacza, że okresy ubezpieczenia, za które płatnicy składek zobowiązani do opłaca- 6 nia składek na własne ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie opłacili składek, które zostały im umorzone, nie podlegają uwzględnieniu z mocy art. 5 ust. 4 lub 5 ustawy o emeryturach i rentach przy ustaleniu okresów ubezpieczenia wymaganych do naby- cia prawa do emerytury lub renty. Warto sygnalizować, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie przysługuje odwołanie do właściwego sądu (art. 83 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), co także wyklucza postulowaną w skardze kasacyjnej prawotwórczą wykładnię sądową art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach, która wbrew wyraźnej i jednoznacznej zawartości normatywnej tego przepisu umożliwiałaby uznanie stanu umorzenia zale- głości składkowych za okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytal- nemu i rentowym osób prowadzących pozarolniczą działalność za równoznaczne z opłaceniem tych (umorzonych) zaległości składkowych za składkowe okresy ubez- pieczenia przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty. Skoro zatem świadczenia na warunkach określonych w ustawie o emeryturach i rentach przysługują ubezpieczo- nych tylko w razie spełnienia warunków określonych w jej przepisach (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach), to z braku podstaw prawnych do uwzględnienia skarżącej przy ustaleniu prawa do spornej renty z tytułu stwierdzonej niezdolności do pracy lub prowadzenia pozarolniczej okresów ubezpieczenia, za które nie opłaciła składek z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej, które z przyczyn niepodle- gających weryfikacji sądowej (art. 83 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych) zostały jej umorzone, uwzględnienie skargi kasacyjnej było wykluczone. W tej sytuacji Sąd Najwyższy uznał, że z prawidłowej wykładni art. 5 ust. 4 ustawy o eme- ryturach i rentach wynika, iż umorzenie zaległości składkowych za okresy podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób prowadzących poza- rolniczą działalność nie sprawia i nie uzasadnia przyjęcia, że umorzone zaległości składkowe zostały zapłacone, co przekreśla zaliczenie składkowych okresów ubez- pieczenia, za które składki nie zostały opłacone, do kategorii składkowych lub nie- składkowych okresów ubezpieczenia wymaganych przy ustalaniu (nabyciu) prawa do emerytury lub renty (art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach). W konsekwencji Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgodzie z art. 39814 k.p.c. ========================================