I UK 201/06

Wyrok z dnia 20 grudnia 2006 r. I UK 201/06 Z prawa wyboru okresu przyjmowanego do ustalenie podstawy wymiaru kapitału początkowego na zasadach określonych w art. 15 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie może skorzystać osoba podlegająca ubezpieczeniu przez okres krótszy niż 20 lat. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 grudnia 2006 r. sprawy z odwołania Jerzego J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w B. o wartość kapitału początkowego, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 lutego 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 24 czerwca 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. ponownie ustalił wartość kapitału początkowego wnioskodawcy Jerzego J. na dzień 1 stycznia 1999 r., przyjmując do jego obliczenia podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z dziesięciu kolejnych lat kalendarzowych od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1989 r. Od tej decyzji wniósł odwołanie wnioskodawca żądając ustalenia wskaźnika podstawy wymiaru w oparciu o przychody z 20 lat kalendarzowych, co jest jego zda- niem korzystniejsze. Wyrokiem z dnia 26 października 2005 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił odwołanie. Sąd uznał, że ustalenie kapitału początkowego z kolejnych 10 lat jest zgodne z przepisami art. 15 i 16 w 2 związku z art.174 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Nie ma możliwości wyliczenia podstawy wymiaru z 20 dowolnie wybranych lat z całego okresu ubezpieczenia na podstawie art. 15 ust. 6 tej ustawy, gdyż wniosko- dawca nie posiada łącznego okresu ubezpieczenia w wymiarze 20 lat. Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 22 lute- go 2006 r. [...]. Sąd Apelacyjny powołał przepis art. 174 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach, który stanowi, że podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18 z tym, że okres kolej- nych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu od dnia 1 stycznia 1980 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. W niniejszej sprawie miały więc zastosowanie zasady określone w art. 15 ust. 1 i art. 16, a nie mógł mieć zastosowania art. 15 ust. 6, który stanowi, że na wniosek ubezpieczonego podstawę wymiaru emerytury lub renty może stanowić ustalona w sposób określony w art. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenie emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z ca- łego okresu podlegania ubezpieczeniu. Staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy wynosi jedynie 13 lat, 9 miesięcy i 4 dni, a zatem jest krótszy niż 20 lat. Nie jest więc moż- liwe wybranie 20 lat, skoro składka ubezpieczeniowa była płacona jedynie przez 13 lat. Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na pod- stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 15 ust. 6, art. 111 ust.1 pkt 3 i art. 174 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej, przez nieurzeczywistnienie w wyroku zasad sprawiedliwości społecznej. W uzasadnieniu skargi podniósł, że na podstawie art. 111 powołanej ustawy mógł ubie- gać się o ponowne ustalenie kapitału początkowego. Przepis art. 15 ust. 6 pozwala na ustalenie tej podstawy w oparciu o podstawę wymiaru składek z wybranych 20 lat z całego okresu ubezpieczenia. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r., III UZP 2/03 (OSNP 2003 nr 14, poz. 338), znacznie liberalizuje treść tego przepisu poprzez wskazanie, że ubezpieczony nie musi - w braku możliwości - udowadniać wysokości podstawy wymiaru składek za okres roku lub kilku lat, co samo w sobie wskazuje na możliwość niestosowania art. 15 ust. 4 i 5, pomimo wyraźnego tym 3 względzie „zapisu” zawartego w ust.6. Liberalne podejście do wykładni przepisu art. 15 ust. 6 winno powodować również możliwość skorzystania z reguł ustalania wyso- kości kapitału początkowego w przypadku niepozostawania w okresie roku lub kilku lat w ubezpieczeniu. Za taką interpretacją przepisów przemawia konieczność urze- czywistniania przez organy państwa, którymi niewątpliwie są sądy, zasad sprawie- dliwości społecznej wyrażonych w art. 2 Konstytucji RP. Inne rozumienie przepisu prowadzi do sytuacji, w której ubezpieczony przy dłuższym stażu ubezpieczeniowym przed dniem 1 stycznia 1980 r. a krótszym po tej dacie, większość okresu danego dziesięciolecia będzie miał liczone jako lata „zerowe”. W związku z tymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych określają jednakowe dla wszystkich ubezpieczonych zasady ustalania podsta- wy wymiaru emerytury i renty, które to zasady z mocy art. 174 ust. 3 mają zastoso- wanie do ustalania podstawy wymiaru kapitału początkowego. Zgodnie z art. 15 ust. 1 podstawą wymiaru emerytury i renty jest przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez zaintere- sowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych, poprzedzających rok, w którym zgło- szono wniosek o te świadczenia. W odniesieniu do kapitału początkowego, który ustala się na dzień 1 stycznia 1999 r., okres ostatnich 20 lat kalendarzowych przypa- da bezpośrednio przed tą datą i został on określony w art. 174 ust. 3 jako okres od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. Z tego okresu zainteresowany może wybrać okres kolejnych 10 lat kalendarzowych, przy czym, zgodnie z art. 16, muszą to być lata kalendarzowe następujące bezpośrednio po sobie, choćby ubezpieczony w niektórych z tych lat nie pozostawał w ubezpieczeniu. W stosunku do ubezpieczo- nych, których przerwy w ubezpieczeniu były tego rodzaju, że w każdym z wybranych okresów kolejnych 10 lat występowały lata bez przychodów stanowiących podstawę wymiaru składek, lata te są traktowane, jak się to określa w skardze, jako lata „zero- we”. Przepisy te traktują jednakowo wszystkich ubezpieczonych, nie można zatem 4 mówić o naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej wyrażonej w art. 2 Konstytu- cji RP. Właśnie ze względu na zasady sprawiedliwości społecznej ustawa wprowadza wyjątki od przedstawionej wyżej ogólnej reguły. Jeden z nich dotyczy osób, które z przyczyn obiektywnych nie mają możliwości wyboru dziesięcioletniego okresu ubez- pieczenia. Są to osoby, które do dnia 31 grudnia 1989 r. nie ukończyły 30 lat, zatem ze względu na wiek lub uczęszczanie do szkoły nie mogły pozostawać w zatrudnie- niu lub prowadzić innej działalności podlegającej ubezpieczeniu (art. 17 ust. 1), a także osoby, które wprawdzie osiągnęły ten wiek lecz nie mogły podlegać ubezpie- czeniu z powodu odbywania czynnej lub zastępczej służby wojskowej, korzystania z urlopu wychowawczego, albo z powodu nauki w szkole wyższej (art. 17 ust. 3 i art. 174 ust. 3a). W stosunku do tych osób do ustalenia podstawy wymiaru przyjmuje się podstawę wymiaru składek za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu. Drugi wyjątek dotyczy osób, o których mowa w art. 15 ust. 6. Są to osoby, któ- rych łączny okres ubezpieczenia przekracza 20 lat. Mogą one wybrać z całego okresu ubezpieczenia, bez ograniczenia co do daty początkowej, 20 lat kalendarzo- wych, niekoniecznie następujących bezpośrednio po sobie, z których podstawa wy- miaru składek na ubezpieczenie społeczne może być podstawą wymiaru emerytury lub renty a także kapitału początkowego. W stosunku do tych 20 lat używa się okre- ślenia „wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu”, co oznacza, że także w tych wybranych latach zainteresowany musi pozostawać w ubezpieczeniu. Przy- znanie ubezpieczonemu, który opłacał składki na ubezpieczenie społeczne przez okres dłuższy niż 20 lat, prawa wyboru najkorzystniejszej dla niego podstawy wymia- ru wynika z tego, że emerytura i renta, a zwłaszcza kapitał początkowy, jest w pew- nym sensie ekwiwalentem zgromadzonych na ten cel składek. Długi okres opłacania składek usprawiedliwia prawo wyboru korzystniejszego wariantu ustalenia podstawy wymiaru, może to jednak nastąpić tylko w granicach określonych tym przepisem. Jednym z warunków jest podleganie ubezpieczeniu w każdym z 20 wybranych lat, zatem z prawa wyboru okresu przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru kapi- tału początkowego na zasadach określonych w art. 15 ust. 6, nie może skorzystać osoba podlegająca ubezpieczeniu przez okres krótszy niż 20 lat. Takiej wykładni tego przepisu dokonał Sąd Najwyższy w powołanej w skardze kasacyjnej uchwale z dnia 7 maja 2003 r., III UZP 2/03, której teza brzmi następują- co: przy ponownym ustalaniu wysokości emerytury od podstawy wymiaru składki na 5 ubezpieczenie społeczne z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podle- gania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, uwzględnia się również rok lub lata kalendarzowe, w których nie można wskazać podstawy wy- miaru składek na ubezpieczenie społeczne wobec nieudowodnienia wysokości osią- ganego wynagrodzenia za pracę. Chodzi tu o takiego ubezpieczonego, który żądał obliczenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu o wynagrodzenie uzyskiwane w wybranych przez niego 20 latach podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu spo- łecznemu. Od jego wynagrodzenia w każdym z wybranych 20 lat były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Jedynie z powodu braku dokumentów płaco- wych nie jest możliwe udowodnienie wysokości wynagrodzenia będącego podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie w niektórych z tych lat w sytuacji, gdy składki były odprowadzane przez pracodawcę od wynagrodzeń wszystkich pracowników global- nie a nie rozliczane indywidualnie. W takim przypadku, zdaniem Sądu Najwyższego, dopuszczalne jest wskazanie także tych lat podlegania ubezpieczeniu, w których nie było możliwości udowodnienia wysokości podstawy wymiaru opłaconych składek. Wówczas przyjmuje się zerową podstawę wymiaru składek. Ubezpieczony, którego dotyczy omawiana uchwała, jest i tak pokrzywdzony niezawinionym przez niego bra- kiem dokumentów płacowych (obowiązujące do dnia 14 listopada 1991 r. przepisy nie nakładały na pracodawcę obowiązku dłuższego ich przechowywania), gdyż jego podstawa wymiaru w niektórych latach zamiast uzyskiwanego faktycznie wynagro- dzenia jest zerowa. Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że do ustalenia podstawy wy- miaru emerytury mogą być wskazane tylko takie lata, w których zainteresowany podlegał ubezpieczeniu i opłacał (on lub jego pracodawca) składki na ubezpieczenie społeczne. W oparciu o tę uchwałę nie mogło zostać uwzględnione żądanie wnio- skodawcy przyjęcia do podstawy wymiaru kapitału początkowego zerowych przycho- dów z tych lat, w których w ogóle nie podlegał ubezpieczeniu. Wnioskodawca był oczywiście uprawniony do żądania przeliczenia podstawy wymiaru kapitału począt- kowego w oparciu o przepis art. 111 ustawy, co nie było przez organ rentowy kwe- stionowane. Jednakże przeliczenia można dokonać tylko w granicach określonych przepisami. Przepis art. 111 ust. 1 pkt 3 przewiduje możliwość przyjęcia podstawy wymiaru składek z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia. Jest to powtórzenie regulacji zawartej w art. 15 ust. 6, który to przepis, jak wskazano wyżej, nie ma zastosowania do wnioskodawcy. Przeliczenie mogło nastąpić tylko na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 2, to jest w oparciu o podstawę wymiaru składek z ko- 6 lejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, które w odniesie- niu do kapitału początkowego wskazane są w art. 174 ust. 3. Te przepisy zostały prawidłowo zastosowane w zaskarżonym wyroku. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. ========================================