I UK 197/04

Wyrok z dnia 3 marca 2005 r. I UK 197/04 Polski Związek Niewidomych nie należał do podmiotów zwolnionych z opłacania składek za pracowników na Fundusz Pracy na podstawie art. 53 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.) lub art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.). Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra- wozdawca), Andrzej Kijowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2005 r. sprawy z odwołania Polskiego Związku Niewidomych Okręgu M. w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o zapłatę składek na Fundusz Pracy, na skutek kasacji ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 6 kwietnia 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z 6 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Polskiego Związku Niewidomych Okręgu M. w K. przeciwko Za- kładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K., o zapłatę składek na Fundusz Pracy, na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. od wy- roku Sądu Okręgowego w Krakowie z 18 grudnia 2002 r., zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że wyrokiem z 18 grudnia 2002 r. Sąd Okręgowy w Krakowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w K. z 28 września 2000 r. w ten sposób, że stwierdził, iż Polski Zwią- zek Niewidomych Okręg M. w K. nie jest obowiązany do opłacania składek na Fun- 2 dusz Pracy od 1 grudnia 1991 r. Sąd Okręgowy ustalił, iż wnioskodawca nie prowa- dzi działalności gospodarczej. Związek w latach 1994 - 1999 zatrudniał pracowników opłacając w tym czasie składki na Fundusz Pracy w łącznej kwocie 7.440,74 zł. W dniu 14 września 1999 r. wnioskodawca wystąpił do organu rentowego o zwrot wpła- conych składek powołując się na art. 54 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, wskutek czego uzyskał zwrot składek za okres od stycznia 1994 r. do grudnia 1998 r. w kwocie 7.409,50 zł, zaś wraz z odsetkami i zwrotem nadpłaty kwota zwrotu wyniosła łącznie 15.136,58 zł. Zaskarżoną decyzją organ rentowy stwierdził, że wnioskodawca był i jest zobowiązany do opłacania składek na Fundusz Pracy za okres od 1 grudnia 1991 r. „i nadal”, wzywając go pismem z tej samej daty do zwrotu niesłusznie przekazanej kwoty. W tym niespornym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy stanął na stano- wisku, że, co prawda, art. 53 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.), jak i obowiązujący od dnia 1 stycznia 1995 r. art. 54, wyłączały zakłady szkoleniowo-produkcyjne, a później przedsiębior- ców Polskiego Związku Niewidomych z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy za pracowników o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, to jednak zwolnienie to należy odnieść nie tylko do pracowników zatrudnionych w zakładach produkcyjnych Związku, lecz również w zakładach wykonujących jego statutowe obowiązki. Celem ustawodawcy było bowiem odciążenie instytucji, której głównym celem jest pomoc osobom niepełnosprawnym, a skoro z obowiązku opła- cania składek zostali zwolnieni przedsiębiorcy nastawieni na osiąganie zysku, to tym bardziej obejmuje ono pracodawców realizujących bezpośrednie cele statutowe. Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy wnosząc o jego zmianę i oddalenie odwołania. Skarżący podniósł, że art. 52 ust. 1 i art. 53 ustawy z 16 paź- dziernika 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 lit. a i art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jed- nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 25, poz. 128 ze zm.) zawierają szczegółowe wylicze- nie podmiotów zwolnionych z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy, zaś dokonana przez Sąd wykładania rozszerzająca jest bezpodstawna. Gdyby bowiem ustawodawca chciał objąć zwolnieniem podmioty inne, niż wymienione w przytoczo- nych przepisach, to by je wymienił. Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepisy dotyczące obowiązku opłacania skła- dek oraz zwolnienia z tego obowiązku muszą być interpretowane i stosowane ściśle. 3 Stosownie do art. 53 obowiązującej do 31 grudnia 1994 r. ustawy z dnia 16 paź- dziernika 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, obowiązku opłacania składek na Fun- dusz Pracy nie miały spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz zakłady szkole- niowo-produkcyjne Polskiego Związku Głuchych i Polskiego Związku Niewidomych oraz Związku Ociemniałych Żołnierzy Rzeczypospolitej Polskiej, Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi oraz Zakład dla Niewidomych w Laskach. W myśl art. 54 obowią- zującej od 1 stycznia 1995 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i prze- ciwdziałaniu bezrobociu z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy za za- trudnionych pracowników o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawno- ści zwolnieni są przedsiębiorcy Polskiego Związku Głuchych i Polskiego Związku Niewidomych oraz Związku Ociemniałych Żołnierzy Rzeczypospolitej Polskiej, Towa- rzystwo Opieki nad Ociemniałymi, Zakład Opieki dla Niewidomych w Laskach oraz zakłady aktywizacji zawodowej. Trafne jest stanowisko skarżącego, że wymienione przepisy w sposób jasny, jednoznaczny i enumeratywny wymieniają podmioty zwol- nione z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy. Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że zwolnienie to ma na celu przede wszystkim przeznaczanie większych środków na rozwój produkcji, aktywizację zawodową i tworzenie miejsc pracy, nie zaś - jak przyjął to Sąd pierwszej instancji - odciążenie instytucji, których głównym celem jest niesienie pomocy osobom niepełnosprawnym. Podmioty speł- niające takie zadania zostały przy tym w omawianych przepisach wymienione i są to: Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi i Zakład Opieki dla Niewidomych w Laskach. Trzeba przy tym mieć na uwadze, że Fundusz Pracy jest państwowym funduszem celowym, przeznaczanym na pokrycie działań i świadczeń wymienionych w obu po- wołanych wyżej ustawach. Należy zatem zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że gdyby ustawodawcy chodziło o rozciągnięcie zwolnienia z obowiązku opłacania składek na ten Fundusz na inne jeszcze podmioty, niż określone w wymienionych przepisach, wymieniłby je w powołanych unormowaniach. Skoro zaś tego nie uczynił, to brak jest podstaw do stosowania wykładni rozszerzającej wskazanych przepisów, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji. W kasacji wnioskodawca zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego za- rzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a w szczególności: 1) art. 53 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobo- ciu; 2) art. 54 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezro- bociu; 3) art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu 4 ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.); 4) art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wy- roku polegającą na oddaleniu apelacji organu rentowego i utrzymaniu w mocy wy- roku Sądu pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz strony odwołującej się kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisa- nych, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania - przy uwzględnieniu kosztów postę- powania kasacyjnego, jako części kosztów procesu. W uzasadnieniu kasacji skarżący podniósł, że w analogicznej sytuacji faktycz- nej i prawnej, jak strona odwołująca się, znalazły się również Okręgi Polskiego Związku Niewidomych w L. i w W., od których tamtejsze oddziały ZUS domagały się opłacania składek na Fundusz Pracy. Na skutek odwołań od decyzji ZUS wniesio- nych przez Okręgi Polskiego Związku Niewidomych, zarówno Sąd Wojewódzki w Lublinie, jak i Sąd Okręgowy we Wrocławiu, uchyliły decyzje Oddziałów ZUS, które od wyroków tych nie wniosły środków zaskarżenia. Następnie wskazał, że Sąd Apelacyjny dokonał wyłącznie językowej wykładni art. 53 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu i art. 54 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnie- niu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Nie sposób jednak, zdaniem kasatora, przyjąć in- terpretacji, w myśl której założone przez Polski Związek Niewidomych „podmioty go- spodarcze", które stać na opłacanie składek na Fundusz Pracy - korzystałyby ze zwolnienia podmiotowego od opłacania tych składek, natomiast organy statutowe Związku, utrzymujące się z dotacji Państwa oraz darowizn - obowiązane byłyby składki takie odprowadzać. Aby usunąć tego rodzaju sprzeczność, pojawiającą się na płaszczyźnie wykładni językowej, konieczne jest postawienie pytania o funkcję, jaką analizowany przepis ma spełniać w systemie instytucji prawnych mających na celu ochronę socjalną pracowników pozbawionych pracy oraz udzielanie im pomocy w uzyskaniu zatrudnienia. Niewątpliwie, zwalniając stowarzyszenia osób niepełno- sprawnych najciężej upośledzonych i mających najpoważniejsze problemy ze znale- zieniem pracy z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy ustawodawca dążył do ułatwienia im wypełniania zadań wobec swoich członków i podopiecznych. W tym celu zwolnił z wpłat na Fundusz Pracy nie tylko prowadzone przez te związki pod- mioty gospodarcze, ale również ich organy statutowe, których podstawowym zada- niem jest aktywizacja zawodowa (prowadzenie szkoleń) i zatrudnianie osób niepełno- 5 sprawnych. Taki wniosek, na płaszczyźnie wykładni funkcjonalnej, można wyprowa- dzić stosując zasadę interpretacyjną a maiori ad minus, przyjmując, że w sytuacji, gdy ze zwolnienia korzystają przedsiębiorcy utworzeni przez Związek, tym bardziej korzystać z niego powinny organy statutowe zatrudniające nieliczny personel biu- rowo - rehabilitacyjny i spełniające te same zadania na rzecz niepełnosprawnych po- szukujących pracy. Sąd Apelacyjny uznał, że funkcją analizowanego przepisu jest "przede wszystkim przeznaczenie większych środków na rozwój produkcji, aktywiza- cję zawodową i tworzenie miejsc pracy, nie zaś - jak przyjął to Sąd pierwszej instancji - odciążenie instytucji, których głównym celem jest niesienie pomocy osobom niepeł- nosprawnym". Rozumowanie to cechuje bezduszny fiskalizm, przerzucający ciężar tworzenia Funduszu Pracy - służącego osobom co prawda bezrobotnym, lecz mimo wszystko sprawnym fizycznie i mającym możność samodzielnego poszukiwania pracy lub przekwalifikowania się - na najciężej dotknięte przez los osoby kalekie (niewidome i głuche). Taka wykładnia jest sprzeczna nie tylko ze zdrowym rozsąd- kiem, ale przede wszystkim z zasadami współżycia społecznego, a w szczególności z zasadą solidaryzmu społecznego. Następnie skarżący podniósł, że w dacie wydania decyzji z 28 września 2000 r. ZUS był uprawniony do ponownego ustalenia obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy najdalej od 1 września 1995 r., a nie od 1 grudnia 1991 r. Zgodnie bowiem z art. 55 ust. 1 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu „składki na Fundusz Pracy opłaca się za okres trwania ubezpieczenia społecznego, w trybie i na zasadach przewidzianych dla składek na ubezpieczenie społeczne i za- opatrzenie emerytalne." Skoro zatem art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych stanowił, że „należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna" to należy uznać, że identyczny okres przedawnienia obowiązywał w odniesieniu do składek na Fundusz Pracy. Po wejściu w życie ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, na podstawie art. 24 ust. 4 tej ustawy nadal obowiązywał 5 letni okres przedawnienia należności z tytułu składek, mający zastosowanie do składek na Fun- dusz Pracy na podstawie art. 56 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Dopiero od 1 stycznia 2003 r. należności z tytułu skła- dek na ubezpieczenie społeczne przedawniają się po upływie lat dziesięciu. Stwier- dzając zatem obowiązek opłacania składek od 1 grudnia 1991 r. Oddział ZUS w K. 6 rażąco naruszył art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finanso- waniu ubezpieczeń społecznych i art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, nakładając na stronę odwołującą się obowiązek zapłaty świadczeń przedawnionych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega oddaleniu, ponieważ nie ma usprawiedliwionych podstaw. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach podstaw kasacyjnych, a ponieważ skarżący nie zarzucił naruszenia przepisów postępowania Sąd Najwyższy jest zwią- zany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku przy ocenie naruszenia prawa mate- rialnego (art. 39311 § 1 i 2 k.p.c.). Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 53 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu i stanowiącego jego odpowiednik art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Treść tych przepisów, przytoczona w omówionym wyżej uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego, była jednoznaczna. Zwalniały one enumeratywnie wyliczone kategorie pracodawców oraz dwa imiennie wskazane podmioty z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy za wskazanych w tych przepisach pracowników. Nie ulega wątpliwości, że Polski Związek Niewidomych lub okręg tego Związku, nie należał do żadnej z kategorii pracodawców zamieszczonych w tym wyliczeniu, ani - w odróżnieniu od Towarzy- stwa Opieki nad Ociemniałymi oraz Zakładu dla Niewidomych w Laskach - nie został imiennie wskazany w powołanych wyżej przepisach. Zwolnienie od obowiązku opła- cania składek na Fundusz Pracy dotyczyło bowiem jedynie zakładów pracy chronio- nej oraz przedsiębiorców (podmiotów gospodarczych) tego Związku, a od 1 stycznia 1998 r., na podstawie zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o re- habilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych także należących do niego zakładów aktywności zawodowej. W tym stanie rzeczy w pełni uzasadnione jest twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca rozważanych przepisów. Wobec tego, że ich brzmienie nie budzi wąt- pliwości nie ma również podstaw do stosowania wykładni systemowej lub celowo- ściowej. Sięgnięcie w tej sytuacji do tych metod wykładni byłoby bowiem, w świetle powszechnie przyjętych poglądów orzecznictwa sądowego i doktryny prawa, równo- znaczne z negowaniem przez sąd jasno wyrażonej woli ustawodawcy, prowadząc do 7 niedopuszczalnej wykładni prawotwórczej, naruszającej konstytucyjnie określone role sądów i ustawodawcy. Nawet uzasadnione względy celowościowe nie mogą prze- kreślać jasno wyrażonego językowego sensu przepisu, a tym samym założeń usta- wodawczych, na których został on oparty. W takiej sytuacji możliwe jest jedynie wy- sunięcie postulatu interwencji ustawodawcy w celu nowego rozwiązania kwestii re- gulowanej przez taki przepis (por. uchwała Sądu Najwyższego z 28 lutego 1991 r., III PZP 24/90, OSNCP 1991 nr 7, poz. 80). Nietrafne okazały się także zarzuty naruszenia art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listo- pada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych i art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Skarżący ma wprawdzie rację, że zgodnie z tymi przepisami (w związku z art. 55 ust. 1 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, a później z art. 56 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu) należności z tytułu składek na Fundusz Pracy ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Naruszenie tych przepisów przez zaskarżony wyrok nie wchodzi jednak w grę z dwóch względów. Po pierwsze, zarzut naruszenia przepisów dotyczących przedawnienia należności z tytułu składek jest nieuzasadnio- ny, ponieważ składki te do grudnia 1998 r. były opłacane i z tego względu należności z ich tytułu nie mogły ulec przedawnieniu. Po drugie, w decyzji ZUS z 28 grudnia 2000 r. stwierdzono, że „związek był i jest zobowiązany do opłacania składek na Fundusz Pracy, tj. za okres od 01.12.1991 r. do nadal.” Przytoczona decyzja, wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji, nie zobowiązuje zatem skarżącego do zapłaty składek za okres od 1 grudnia 1991 r., lecz jedynie stwierdza, że od tej daty obowią- zek ten istniał. Należy przy tym przypomnieć, że data 1 grudnia 1991 r. jest datą wej- ścia w życie ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, która wprowadziła obowiązek opłacania składek na Fundusz Pracy. Rozważana decyzja ustaliła zatem obowiązek Polskiego Związku Niewidomych podlegania Funduszowi Pracy od 1 grudnia 1991 r., nie dotyczy zaś wymiaru składki. Natomiast w piśmie z tej samej daty ZUS wezwał Związek do zwrotu kwoty 15.136,55 zł, przekazanej mu wskutek pomyłki, a ponadto wezwał go do prawidłowego naliczania składek od stycznia 1999 r., z uwzględnieniem kwot należnych na Fundusz Pracy. Z dokumen- tów tych wynika jasno, że ZUS nie żąda zapłaty składek od 1 grudnia 1991 r. W związku z powyższym decyzja nie nałożyła na skarżącego obowiązku zapłaty świad- czeń przedawnionych. 8 Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================