II UK 40/09

Wyrok z dnia 6 października 2009 r. II UK 40/09 Zleceniobiorca wykonujący pracę w miejscach wynikających ściśle ze zleceń zleceniodawcy podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wypadków przy pracy (art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 paździer- nika 2009 r. sprawy z wniosku S.S. Agencji Ochrony Spółki z o.o. przeciwko Zakła- dowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Pawła B. o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia wypadkowego, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 czerwca 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 5 stycznia 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G. objął Pawła B., zgłoszonego wyłącznie do ubezpieczenia emerytalnego i rentowe- go przez płatnika S.S. Spółki z o.o., obowiązkowym ubezpieczeniem wypadkowym. Odwołanie do tej decyzji wywiódł płatnik, zarzucając naruszenie art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm., zwana dalej ustawą systemową). Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2007 r. [...] Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony rzeczywiście nie został zgłoszony do ubezpieczenia wypadkowego oraz że płatnik prowadzi - zgodnie z aktem założy- cielskim - działalność na terenie całego kraju. Zdaniem Sądu należy przyjąć wykład- 2 nię art. 12 ust. 3 ustawy systemowej, uzasadnioną charakterem prowadzonej przez płatnika działalności i uznać, że gdziekolwiek zleceniobiorca wykonywał pracę na rzecz płatnika, wykonywał ją w miejscu prowadzenia przezeń działalności. Rozpatrujący sprawę na skutek apelacji Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 19 czerwca 2008 r. [...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowego. Odmówił zasadności wyrażonej w apelacji argumentacji płatnika, wynikającej z regulacji ochrony usług i mienia, w świetle której w koncesji dochodzi do wskazania miejsca działalności. Przy takim ro- zumieniu, zdaniem Sądu Apelacyjnego, w odniesieniu do spółki, rozróżnienie na miejsce prowadzenia działalności i siedzibę byłoby zbędne, gdyż oba pojęcia ozna- czałyby jedynie lokal spółki. Z uwagi na brak odesłania w ustawie systemowej np. do regulacji z zakresu ochrony usług i mienia czy regulacji podatkowych, nie sposób posługiwać się w sposób wiążący tymi uregulowaniami dla potrzeb ubezpieczeń społecznych. Jak wskazał Sąd, to kontrahenci płatnika, określając miejsce wykony- wania działalności „ochroniarskiej”, determinują miejsce prowadzenia działalności w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy systemowej. Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł pełnomocnik płatnika, zarzucając naruszenie art. 12 ust. 3 ustawy systemowej, przez jego błędną wykładnię i niewła- ściwe zastosowanie w związku z art. 18 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia (Dz.U. z 2005 r. Nr 145, poz. 1221 ze zm.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Wykładnia literalna art. 12 ust. 3 ustawy systemowej nie daje jasnego rozstrzygnięcia co do zakresu jej zasto- sowania. Wskazanie na „miejsce prowadzenia działalności zleceniodawcy” nie ozna- cza samo z siebie, że chodzi tu o miejsce, z którego zleceniodawca zarządza dzia- łalnością (lokal zleceniodawcy). Wręcz przeciwnie, rozróżnienie na siedzibę i miejsce prowadzenia działalności podkreśla, że nie sposób ograniczać się tylko do jednego, głównego lokalu podmiotu zatrudniającego. Skarżący prezentuje w skardze kasacyjnej argumenty o charakterze prawno- porównawczym, sięga zatem do wykładni systemowej, w ten sposób uzasadniając swoje stanowisko. Odnosi się do regulacji art. 18 ustawy o ochronie osób i mienia i ujętego w tej regulacji rozróżnienia na miejsce i obszar wykonywania działalności. 3 Argument ten, w połączeniu z zasadami techniki prawodawczej, ma uzasadnić prawi- dłowość stanowiska płatnika. Nie negując co do zasady przydatności wykładni systemowej w interpretacji prawa, nie sposób w tym wypadku posiłkować się argumentami wywiedzionymi aku- rat ze wskazanego przez skarżącego aktu prawnego z następujących względów. Po pierwsze, art. 12 ust. 3 ustawy systemowej dotyczy wszystkich płatników - zlecenio- biorców. Nie byłoby zatem zasadne różnicowanie ich pozycji prawnej przy użyciu regulacji szczegółowej, jaką stanowią normy z zakresu ochrony osób i mienia. Nie regulują one bowiem charakteru działalności całej gamy innych zleceniobiorców, a zatem ich wykorzystanie prowadziłoby do odmienności w ocenie zakresu obowiąz- ków, gdy idzie o ubezpieczenie wypadkowe. Różnorodności takiej nie sposób za- aprobować. Nadto sięgnięcie do norm prawnych innych gałęzi prawa może być mylące, albowiem ustawodawca - co należy stwierdzić z przykrością - niekiedy nie kieruje się racjonalnością, posługując się określonymi pojęciami. I tak np. nie wydaje się moż- liwe utożsamianie użytego w art. 12 ust. 3 ustawy systemowej pojęcia „siedziba” ze znaczeniem, jakie nadaje mu art. 41 k.c. Jak się wydaje, ustawodawca w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych miał na myśli potoczne rozumienie tego pojęcia - jako lokalu przedsiębiorstwa. Nie oznacza to jednak, że metoda porównawcza w niniejszej sprawie w ogóle nie znajduje zastosowania, tyle tylko, że zdaniem Sądu Najwyższego, posłużyć się należy regulacjami pokrewnymi ubezpieczeniu społecz- nemu, mianowicie regulacjami Kodeksu pracy i ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Wcześniej warto jednak odwołać się do innych metod wykładni. Teorie interpretacji prawniczej nie ograniczają się do metod wykładni literalnej, czy systemowej, ale obejmują także wykładnię funkcjonalną i celowościową. Z tych metod należy zdaniem Sądu Najwyższego przede wszystkim skorzystać w niniejszej sprawie, aby uzyskać efekt w postaci prawidłowej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy systemowej. Celem tej normy jest wyłączenie niektórych kategorii zatrudnionych z obowiąz- ku objęcia ubezpieczeniem wypadkowym. Nie bez przyczyny zatem Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 291/07 (OSNP 2009 nr 17-18, poz. 242) od- nosi się do historii ubezpieczenia wypadkowego i jego ratio. Warto więc przypo- mnieć, że ubezpieczenie to powinno być stosowane wszędzie tam, gdzie podmiot zatrudniający organizuje pracę i powinien zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki 4 jej wykonywania. A contrario, wyłączenie tego obowiązku następuje jedynie tam, gdzie podmiot ten nie może takich działań podejmować. Zatrudnienie cywilnoprawne w ramach umowy zlecenia cechuje mniej lub bar- dziej znaczna swoboda wykonawcy w doborze miejsca i czasu świadczenia usług, co odróżnia tę podstawę zatrudnienia np. od stosunku pracy. Oczywiście zasada swo- body umów w rozumieniu art. 3531 k.c. oznacza, że strony mogą zakres podległości kształtować w mniejszym lub większym zakresie, co między innymi może ograniczać wykonawcę co do miejsca podejmowania działań. Jeśli miejsce to determinuje pod- miot zatrudniający (a tak wygląda sytuacja u płatnika), to on też ma obowiązek orga- nizowania bezpiecznych warunków pracy. Przepis art. 12 ust. 3 ustawy systemowej można zatem wykładać w sposób zbieżny z pojęciem „miejsca wyznaczonego” uży- tym w art. 304 § 1 k.p., a także w art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.). Obowiązek organi- zacji bezpiecznych warunków pracy stanowi element zapobiegania wypadkom przy pracy. W związku z tym istnieje pełne uzasadnienie dla ustanowienia obowiązku ob- jęcia ubezpieczeniem wypadkowym tych zatrudnionych zleceniobiorców, w odniesie- niu do których podmiot zatrudniający powinien dbać o bezpieczne i higieniczne wa- runki pracy. Innymi słowy, zleceniobiorca wykonujący pracę w miejscach wynikają- cych ściśle ze zleceń zleceniodawcy podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu spo- łecznemu z tytułu wypadków przy pracy, bowiem w rozumieniu ustawy systemowej miejsca pracy wskazanego przez zleceniodawcę nie można wyłączyć z pojęcia „miejsca prowadzenia działalności zleceniodawcy”. Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================