I UK 142/05

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r. I UK 142/05 W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd rejonowy jest wła- ściwy rzeczowo tylko w sprawach wymienionych w art. 4778 § 2 k.p.c. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński, SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy z odwołania Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.-B. o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, na skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 29 września 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 23 lutego 2004 r. [...] i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do rozpoznania i orzeczenia o kosz- tach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej zmienił wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z 23 lutego 2004 r. i oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od decyji Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych Oddziału w B.-B. z dnia 24 września 2002 r. W sprawie tej Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. pismem z 31 stycznia 2002 r. wy- stąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot jednorazowego odszkodowania wypłaconego rodzinie pracownika, zmarłego na skutek wypadku przy pracy w dniu 17 października 2001 r. W uzasadnieniu żądania wskazał na należną refundację wy- płaconego świadczenia z funduszu wypadkowego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w oparciu o przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz na niekonstytucyjność przepisu art. 32 ustawy wypadkowej. 2 Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, po decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w B.-B. z 24 września 2002 r. odmawiającej spełnienia żądania z braku podstawy prawnej, postanowieniem z 2 października 2003 r. stwierdził swą niewłaściwość rzeczową i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bielsku-Białej na podstawie art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. i art. 200 § 1 k.p.c. Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyrokiem z 23 lutego 2004 r. zmienił decyzję organu rentowego i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B. na rzecz Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. 60.344 zł z odsetkami i kosztami. Ustalił, że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. w dniu 4 stycznia 2002 r. wypłacił uprawnionym członkom rodziny pracownika Adama I., zmarłego w dniu 20 października 2001 r. wskutek wypadku przy pracy, kwotę 60.344 zł tytułem jednorazowego odszkodowa- nia na podstawie art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W dniu 31 stycznia 2002 r. pracodawca wystąpił do organu rentowego o zwrot tej kwoty. Pozwany wpierw pismem z 14 marca 2002 r., a później decyzją z 24 września 2002 r., odmówił refundacji wypłaco- nego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy. W ocenie prawnej uwzględnionego żądania Sąd Rejonowy przyjął, że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. miał prawo do refundacji przez pozwany organ rentowy wypłaconego jednorazowego od- szkodowania, zwłaszcza po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r., P 5/01, stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 32 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, ograniczającego odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu jednora- zowego odszkodowania wypadkowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy i ich rodzin. W uzasadnieniu wyro- ku Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że sąd nie stosuje niekonstytucyjnego przepisu również do zdarzeń sprzed orzeczenia niekonstytucyjności, stąd w sprawie to po- zwany organ rentowy był zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania wypadkowego i winien zwrócić powodowi wypłacone przezeń rodzinie pracownika jednorazowe odszkodowanie. Do takiego samego wniosku, o rozliczeniu wypłaco- nego przez pracodawcę odszkodowania ze składkami na ubezpieczenie społeczne, uiszczanymi przez powoda jako płatnika składek, prowadziły również przepisy art. 54 pkt 1 i art. 55 pkt 4, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. 3 Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej uwzględnił apelację pozwanego organu ren- towego i wyrokiem z 29 września 2004 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego z 23 lute- go 2004 r. w ten sposób, że oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od decyzji pozwanego organu rentowego. Stwierdził błędne zastosowanie art. 32 ustawy wypadkowej i ocenę skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r., które nie pozwalały na refundację pracodawcy przez organ rentowy jednorazowe- go odszkodowania wypadkowego wypłaconego przed wejściem w życie wyroku Try- bunału Konstytucyjnego. Do tego czasu przepis art. 32 ustawy wypadkowej w pełni obowiązywał i powód jako uspołeczniony pracodawca był zobowiązany do zapłaty jednorazowego odszkodowania wypadkowego. Podstawy dochodzonej refundacji nie stanowiły również przepisy art. 54, 55 i 68 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz- nych. Kasację Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. oparł na obu podstawach z art. 3931 k.p.c. Zarzucił przede wszystkim pominięcie nieważności postępowania (art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 6 k.p.c.) z tej przyczyny, że Sąd Rejonowy orzekał w sprawie jako sąd pierwszej instancji, pomimo że w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych o zwrot (refundację) jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy wypłaconego przez pracodawcę właściwy był Sąd Okręgowy jako sąd pierwszej instancji bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 4778 § 1 k.p.c.). Zarzuty naruszenia prawa materialnego odnosiły się do: 1) błędnej wykładni przepi- sów: art. 54 pkt 1 w związku z art. 55 pkt 4 oraz art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającej na przyję- ciu, że przepisy te nie mogą stanowić podstawy prawnej do dokonania refundacji uspołecznionemu pracodawcy wypłaconego za pozwany organ rentowy jednorazo- wego odszkodowania na rzecz członków rodziny pracownika zmarłego wskutek wy- padku przy pracy przed dniem 19 czerwca 2000 r., to jest przed dniem wejścia w ży- cie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego; 2) niezastosowania art. 410 § 2 k.c. i art. 518 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz w związku z wyro- kiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do po- nownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji organu rentowego, z prawem do kosztów w obu sytuacjach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 4 Zasadny jest procesowy zarzut kasacji o naruszeniu przez Sąd drugiej instan- cji przepisów nakazujących z urzędu uwzględnienie nieważności postępowania (art. 378 § 1 k.p.c.). Chodzi o rozpoznanie sprawy przez Sąd Rejonowy, w której Sąd Okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 pkt 6 k.p.c.). W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasadą jest właściwość rze- czowa sądu okręgowego (art. 4778 § 1 k.p.c.). Stanowi ona wyjątek od zasady, zgodnie z którą sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych (art. 16 k.p.c.). Takie gene- ralne zastrzeżenie właściwości sądów okręgowych jako właściwych w pierwszej in- stancji do rozpoznania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych nastąpiło również w oderwaniu od innych kategorii spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy (art. 17 k.p.c.). Wyjątkiem od właściwości sądów okręgowych w pierwszej instancji w spra- wach z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawy, dla których w art. 4778 § 2 k.p.c. została zastrzeżona właściwość sądów rejonowych. Zgodnie z tym przepisem sąd rejonowy jest właściwy do rozpoznania spraw enumeratywnie wyliczonych, w tym sprawy o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c.). Wykładnia tego przepisu nie pozwala na inne oznaczenie zakresu (przedmiotu) takiej sprawy, niż wynikający z jego literalnej (gramatycznej) treści. Odpowiada ona takiemu samemu określeniu przedmiotu sprawy w material- nym prawie pracy i ubezpieczeń społecznych. Z uwagi na datę wejścia w życie prze- pisu art. 4778 § 2 k.p.c. (od 1 października 2001 r.), niewątpliwie chodzi w nim o sprawy o odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy określone poprzednio obowią- zującą ustawą wypadkową (art. 9, art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świad- czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), jak również o takie sprawy przewidziane aktualną ustawą wypadkową (art. 6 ust. 1 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Do takiego wniosku prowadzi również sama treść przepisu art. 4778 § 2 k.p.c., w której tylko przez pozytywną egzemplifikację wskaza- no sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należące do właściwości sądu rejo- nowego. Zakres tej właściwości nie może być więc szerszy niż wyraźnie oznaczony. 5 Po wtóre, takie wyliczenie tych spraw z reguły łączy się z określonym świadczeniem lub roszczeniem przewidzianym w prawie materialnym (przykładowo chodzi o zasiłki wymienione w punkcie 1 art. 4778 § 1 k.p.c. i odpowiadające im ustawy). Uzasadnia to ocenę, że przepis art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. o właściwości sądu rejonowego, jako rzeczowo właściwego do rozpoznania określonych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, nie dopuszcza jakiejkolwiek wykładni rozszerzającej czy nawet celowo- ściowej. Taką zaś - jak się wydaje - zastosował Sąd Okręgowy, gdyż niezasadnie przekazał niniejszą sprawę do rozpoznania w pierwszej instancji przez Sąd Rejono- wy. Sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy nie jest tożsama ze sprawą wszczętą przez wnioskodawcę. Przedmiot tej sprawy jest inny w warstwie faktycznej i prawnej. Przede wszystkim wnioskodawca nie dochodzi odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, gdyż takie świadczenie podmiotowo pracodawcy nie przysługuje. W sprawie o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy pracodawca nie ma też legitymacji czynnej, która przysługuje pracownikowi albo jego rodzinie. Pracodawca dochodzi w niniejszej sprawie „refundacji” lub zwrotu przez organ ren- towy odszkodowania wypłaconego rodzinie pracownika, po jego śmierci na skutek wypadku przy pracy. Nie jest to więc sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy. Już tylko wskazana relacja podmiotowa, związana z brakiem legitymacji czyn- nej, wykluczała zakwalifikowanie sprawy jako sprawy o odszkodowanie z tytułu wy- padku przy pracy. Niemniej i w dalszym zakresie Sąd Okręgowy winien był zwrócić uwagę na niedopuszczalność właściwości rzeczowej Sądu Rejowego na podstawie art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c., z uwagi na odmienną faktyczną i prawną podstawę docho- dzonego żądania (również same strony mogły zakwestionować przekazanie sprawy do Sądu Rejonowego, gdyż na postanowienie o właściwości rzeczowej niższego sądu przysługiwało zażalenie na podstawie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wnioskodawca prawną konstrukcję żądania opiera na twierdzeniu o uregulowaniu (zapłacie) przez siebie długu organu rentowego i przyjmuje, że według prawa materialnego przysłu- guje mu refundacja (zwrot) wypłaconego świadczenia na podstawie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Twierdzenie to dodatkowo wzmacniać ma orzeczenie o niekonstytucyjności art. 32 ustawy wypadkowej. Niezależnie od tego, zarzuca również bezpodstawne wzbogacenie się organu rentowego. Wobec takiego uzasadnienia faktycznego i prawnego żądania nie jest to sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, podlegająca rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy na podstawie art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. Ponadto należało zwrócić 6 uwagę, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot sprawy wy- znacza decyzja organu rentowego i tu zajęte przez organ rentowy stanowisko także nie dotyczyło odszkodowania dla uprawnionego ubezpieczonego z tytułu wypadku przy pracy, lecz odmowy refundacji pracodawcy wypłaconego świadczenia. Orzeczenie przez sąd rejonowy w sprawie, w której właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy, zawsze powoduje nieważność postępowania. Przy stwierdzonej nie- ważności postępowania, ze względu na naruszenie przepisów o właściwości rzeczo- wej sądów, uchyleniu podlegają wyroki obu Sądów. Sprawa podlega rozpoznaniu od początku przez Sąd Okręgowy jako rzeczowo właściwy w pierwszej instancji. Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 39319 k.p.c. (mając na uwadze przepisy postępowania właściwe ze względu na datę wydania zaskarżonego orzeczenia - art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywil- nego …, Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98). O kosztach orzeczono stosowanie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319 k.p.c. ========================================