I UK 135/04

Wyrok z dnia 11 stycznia 2005 r. I UK 135/04 Przy ustalaniu okresów przyjmowanych do wyliczenia kapitału początko- wego na podstawie art. 174 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie uwzględnia się okresów ubezpieczenia za granicą, o których mowa w art. 8 tej ustawy. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy z wniosku Barbary S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w B. o ustalenie kapitału początkowego, na skutek kasacji organu rentowe- go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 11 marca 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 3 kwietnia 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. ustalił wnioskodawczyni Barbarze S. kapitał początkowy na dzień 1 stycznia 1999 r., odmawiając uwzględnienia okresu pracy w gospodarstwie rolnym od 4 październi- ka 1969 r. do 30 września 1970 r. oraz okresu pracy w Czechosłowacji od 25 paź- dziernika 1973 r. do 11 lutego 1985 r. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 20 października 2003 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zaliczył wnioskodawczyni do usta- lenia wartości kapitału początkowego okres pracy od 25 października 1973 r. do 11 lutego 1985 r. w Zakładach Przemysłu Bawełnianego „S.” w T. Sąd uznał, że bez- sporny jest okres pracy wnioskodawczyni w byłej Czechosłowacji. Z treści art. 14 ust. 2 3 umowy między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką z dnia 5 kwietnia 1948 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 34 ze zm.) wynika, że do ubezpieczenia emerytalnego zalicza się okresy zatrudnienia w obu Państwach, jeżeli wynoszą one co najmniej 6 miesięcy. Sporny okres podlega więc uwzględnieniu na podstawie art. 173 ust. 1 i 174 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Białymstoku z dnia 11 marca 2004 r. [...]. Sąd Apelacyjny powołał się na przepis art. 8 ustawy emeryturach i ren- tach, który stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty oraz przy obli- czaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak sta- nowią umowy międzynarodowe. Taką umową międzynarodową jest umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czechosłowacką z dnia 5 kwietnia 1948 r., która w art. 14 ust.1 daje podstawę do zaliczenia okresów zatrudnienia w każdym z obu Państw. Powołany w apelacji art. 14 ust. 3 tej umowy, wyłączając prawo do świadczeń w tym Państwie, w którym brak jest co najmniej 6 policzalnych okresów składkowych względnie zatrudnienia, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Wyrok ten organ rentowy zaskarżył kasacją, którą oparł na podstawie naru- szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 174 w związku z art. 6 ust. 2 pkt d ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych w związku z art. 14 umowy między Rzecząpospolitą Polską i Re- publiką Czechosłowacką z dnia 5 kwietnia 1948 r. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że Sąd Apelacyjny nie wziął pod uwagę „niezmiernie istotnej okoliczności, że odwo- łująca się na podstawie obowiązujących przepisów cytowanej wyżej ustawy może w przyszłości ubiegać się o świadczenie polsko-czeskie. Świadczenie emerytalne od- wołującej się składałoby się wówczas z dwóch odrębnych pod względem prawnym części emerytalnych - polskiej i czeskiej. W przypadku odwołującej się polskie świad- czenie naliczone byłoby na podstawie wysokości wyliczonego kapitału początkowego i kwotowo prawdopodobnie byłoby wyższe od świadczenia czeskiego. Wynikałoby to z zastosowania zasady proporcjonalności”. Do wyliczenia wysokości świadczeń zali- czone są tylko te okresy, od których odprowadzono składkę na ubezpieczenie spo- łeczne w Polsce, nawet w przypadku, gdy ubezpieczony pracował poza granicami kraju. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Instytucja kapitału początkowego została wprowadzona ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Jest ona związana z odmiennymi od dotychczasowych zasadami ustalania emerytury, którą oblicza się na podstawie sumy składek zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym w całym okresie ubezpieczenia (art. 25 ust. 1). Dotychczasowe zasady obowiązują w stosunku do osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. Zgodnie z art. 173 ust. 1 dla osób objętych nowymi zasadami obliczania emerytur, które podlegały ubezpie- czeniu przed wejściem w życie ustawy, kiedy nie było jeszcze obowiązku ewidencjo- nowania składek na indywidualnych kontach, ustala się kapitał początkowy. Kapitał ten oblicza się według zasad określonych w art. 174. Zgodnie z art. 174 ust. 1 oblicza się wysokość hipotetycznej emerytury na podstawie art. 53, która uzależniona jest od podstawy wymiaru oraz liczby okresów składkowych i nieskładkowych. Oba te skład- niki są przy ustalaniu kapitału początkowego zmodyfikowane w stosunku do zasad ogólnych. I tak, na podstawie art. 174 ust. 2 do stażu ubezpieczeniowego przyjmuje się okresy składkowe wymienione w art. 6 i nieskładkowe wymienione w art. 7. Jest to zawężenie w stosunku do zasad ogólnych, gdyż do obliczania emerytury na pod- stawie art. 53 oprócz okresów wymienionych w art. 6 i 7 uwzględnia się pod pewnymi warunkami wymienione w art. 10 ust. 1 okresy podlegania ubezpieczeniu społecz- nemu rolników i okresy z nimi zrównane a także uwzględnia się wymienione w art. 8 okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Prze- pis art. 174 ust. 2 nie wymienia obu tych okresów. Sąd Apelacyjny, zaliczając do stażu ubezpieczeniowego wnioskodawczyni okres zatrudnienia w Czechosłowacji, powołał się na regulację zawartą w art. 8. Jest to błąd, gdyż zgodnie z art. 174 ust. 2 okresy niewymienione w art. 6 i 7 nie są uwzględniane. W związku z tym, przy ustalaniu okresów przyjmowanych do wyliczenia kapitału początkowego na podsta- wie tego przepisu nie uwzględnia się okresów ubezpieczenia za granicą, o których mowa w art. 8. W tym zakresie podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 174 ust. 2 jest uzasadniony. Pominięcie okresów pracy za granicą przy ustalaniu kapitału początkowego ma swoje uzasadnienie w tym, że podstawą ustalania świadczenia emerytalnego po 4 spełnieniu warunków do jego uzyskania są składki zgromadzone na kontach emery- talnych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Składki gromadzone w innych in- stytucjach ubezpieczeniowych, takich jak otwarte fundusze emerytalne, Kasa Rolni- czego Ubezpieczenia Społecznego, czy zagraniczne instytucje ubezpieczeniowe, mogą stanowić podstawę do ustalenia świadczeń przez te instytucje stosownie do obowiązujących przepisów i zawartych umów. Natomiast składki opłacane w tych instytucjach, także w instytucjach międzynarodowych, nie zasilają Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych, zatem nie mogą wchodzić także do kapitału początkowego. Okresy ubezpieczenia za granicą są pomijane także przy ustalaniu podstawy wymia- ru kapitału początkowego, który zgodnie z art. 174 ust. 3 stanowią dochody przyjęte do podstawy wymiaru składek w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem wejścia w ży- cie ustawy. Przepis ten odsyła między innymi do art. 18, który w ust. 2 stanowi, że jeżeli okres kolejnych 10 lat kalendarzowych obejmuje również ubezpieczenie za granicą, podstawę wymiaru emerytury lub renty ustala się z okresu faktycznego po- zostawania w ubezpieczeniu społecznym w Polsce. Przy ustalaniu średnich mie- sięcznych dochodów jako podstawy wymiaru emerytury nie są wliczane dochody uzyskiwane za granicą ani też nie uznaje się okresów ubezpieczenia za granicą jako okresów o dochodach zerowych, lecz okresy te są pomijane. Zasadność zarzutu błędnej wykładni art. 174 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach nie oznacza, że przy prawidłowej wykładni tego przepisu okres zatrudnienia wnioskodawczyni w Czechosłowacji nie byłby uwzględniony. Możliwość taka istnia- łaby wówczas, gdyby wskazany okres mieścił się w którymś z okresów składkowych wymienionych w art. 6. Organ rentowy przywołał w kasacji przepis art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d, który jego zdaniem nie może mieć zastosowania. Przepis ten uznaje za okresy składkowe okresy pracy obywateli polskich za granicą, jeżeli w tym okresie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Istotnie przepis ten nie ma zastosowania do wnioskodawczyni, której składki na ubezpieczenie społeczne były opłacane w Czechosłowacji. Okres zatrudnienia obywateli polskich za granicą wy- mieniony jest jako okres składkowy w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, jeżeli zatrudnienie było wykonywane w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i w zakładach, do których zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz polskich. Zgodnie z art. 173 ust. 3 wartość kapitału początkowego ustala się na dzień wejścia w życie ustawy. Według stanu prawnego obowiązującego w dniu 1 stycznia 5 1999 r. przepis art. 73a ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciw- działaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.) miał brzmienie następujące: okresy zatrudnienia obywateli polskich w byłej Niemieckiej Republice Demokratycznej i byłej Czechosłowackiej Republice Socjalistycznej na podstawie umów i porozumień międzynarodowych, przypadające przed dniem 1 grudnia 1991 r., traktowane są jak okresy zatrudnienia w Państwie Polskim w zakre- sie uprawnień pracowniczych oraz w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytal- nym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym oraz o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Pod rządem tego przepisu okresy zatrudnienia w Czechosłowacji na określonych w nim warunkach traktowane były jako okresy, o których mowa w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy o eme- ryturach i rentach - przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnie- nia po ukończeniu 15 lat życia na obszarze Państwa Polskiego w wymiarze nie niż- szym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W nowym, obowiązującym w dacie zgłoszenia wniosku, brzmieniu art. 73a ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bez- robociu, nadanym ustawą z dnia 22 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 89, poz. 973), nie ma przepisu o traktowaniu zatrudnienia w wymienionych w nim państwach jako zatrudnienia w Państwie Polskim w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu eme- rytalnym oraz o ubezpieczeniu społecznym i wypadkowym. Postanowienie takie w odniesieniu do ustawy o emeryturach i rentach był zbędny, gdyż mieścił się w ogólnej regulacji art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c dotyczącej wszystkich pracowników skierowanych do pracy za granicą w ramach współpracy międzynarodowej. W odniesieniu do Czechosłowacji podstawą współpracy międzynarodowej w zakresie zatrudniania pracowników była umowa między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką o współpracy w dziedzinie polityki i administracji spo- łecznej z dnia 5 kwietnia 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 32 ze zm.). Jeżeli zatrud- nienie wnioskodawczyni odbywało się na podstawie tej umowy lub zawartych w jej wykonaniu porozumieniach międzyrządowych, okres tego zatrudnienia, jako wymie- niony w art. 6 ustawy o emeryturach i rentach, uwzględniany jest przy ustalaniu ka- pitału początkowego na podstawie art. 174 ust. 2 tej ustawy. W sprawie brak jest jednak ustaleń co do zasad, na jakich wnioskodawczyni wykonywała zatrudnienie w Czechosłowacji, wobec czego nie można stwierdzić, czy okres tego zatrudnienia był 6 okresem składkowym wymienionym w art. 6, uwzględnianym przy wyliczaniu kapitału początkowego, czy też okresem wymienionym w art. 8, który nie jest uwzględniany. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. uchylił za- skarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponow- nego rozpoznania. ========================================