I UK 123/07

Wyrok z dnia 16 października 2007 r. I UK 123/07 Przymus ubezpieczeń emerytalnego i rentowego na podstawie umowy agencyjnej lub zlecenia (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) dotyczy również osoby podlegającej z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 paź- dziernika 2007 r. sprawy z odwołania Celiny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o podleganie ubezpieczeniom społecznym, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 grudnia 2006 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 28 grudnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. stwierdził podleganie Celiny K. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 14 stycznia 2002 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił odwołanie ubezpieczonej, opierając się na art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd ten stwierdził bowiem, że prowadzenie działalności gospodarczej od października 1997 r. było tytułem ubez- pieczenia, który powstał wcześniej, niż tytuły do objęcia ubezpieczeniem w związku z 2 zawarciem umów zlecenia lub agencyjnej. Sąd pierwszej instancji ustalił, że Celina K. prowadziła działalność gospodarczą od dnia 15 października 1997 r. do dnia 31 grudnia 2002 r., będąc w tym okresie objętą ubezpieczeniem społecznym jako rolnik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą. Dodatkowo od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 31 października 1999 r. ubezpieczona wykonywała umowę agencyj- ną na rzecz PPUP „Poczta Polska”, natomiast od dnia 8 czerwca 2000 r. do dnia 31 marca 2003 r. świadczyła pracę na podstawie kolejno zawartych umów agencyjnej i umowy zlecenia z „P.P.” S.A. w W. W spornym okresie Celina K. nie została jednak zgłoszona do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania umów agencyjnych i umowy zlecenia, od których odprowadzona została jedynie składka na ubezpieczenie zdrowotne. Sąd ustalił także, iż umowy zlecenia i agencyj- na nie zostały zawarte w ramach prowadzonej przez ubezpieczoną działalności go- spodarczej, a zamiarem stron nie było objęcie Celiny K. ubezpieczeniem społecznym z tytułu powyższych umów, gdyż w żadnym z podmiotów, z którymi je zawierała, nie złożyła wniosku o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym z tytułu tych umów. Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona, wnosząc o jego uchy- lenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zarzucając mu błędne ustalenia faktyczne. Ubezpieczona podniosła, że od dnia 10 stycznia 1998 r. prowa- dziła Agencję Poczty Polskiej w ramach działalności gospodarczej i informowała PPUP, że jest ubezpieczona w KRUS. Podobnie poinformowała później P.P. SA, że jest ubezpieczona w KRUS i prowadzi działalność gospodarczą. Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację ubezpieczonej, stwierdzając jednocze- śnie, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych oraz aprobując w całości stanowisko Sądu Okręgowego wyrażone w uzasadnieniu za- skarżonego wyroku. Sąd drugiej instancji potwierdził, że w rozpoznawanej sprawie miał miejsce zbieg kilku tytułów ubezpieczenia, a w takim przypadku ubezpieczony jest obejmowany ubezpieczeniem z tego tytułu, który powstał najwcześniej, co wy- nika z art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zmiana tytułu ubez- pieczenia możliwa jest jedynie na wniosek ubezpieczonego. Sąd Apelacyjny nie zgo- dził się z argumentami wnioskodawczyni, że umowy agencyjne i zlecenia były za- warte w spornym okresie w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodar- czej. Podkreślił, że przedmiotem działalności gospodarczej, zgodnie z wpisem do ewidencji, był handel detaliczny, hurtowy i obwoźny artykułami spożywczo - przemy- 3 słowymi oraz mała gastronomia. Natomiast w ramach umowy zawartej z Pocztą Pol- ską ubezpieczona prowadziła agencję pocztową, a na podstawie umowy agencyjnej zawartej z P.P. SA zajmowała się pośrednictwem w zawieraniu umów pożyczek i przyjmowaniu pieniędzy na ich spłatę. Sąd podniósł także, że z akt sprawy wynika, iż apelująca nie składała wniosku o podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy zlecenia i umowy agencyjnej ani do Poczty Polskiej, ani do P.P. SA. Oba z powyższych podmiotów odprowadzały od zawartych umów jedynie składki na ubez- pieczenie zdrowotne, biorąc pod uwagę oświadczenie ubezpieczonej o prowadzeniu przez nią działalności gospodarczej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła wnioskodawczyni, kwe- stionując go w całości oraz żądając jego uchylenia i przekazania sprawy do ponow- nego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego przez: oczywiste naruszenie przepisów art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niezastosowanie art. 3a ust. 2, art. 4, art. 5a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), wskutek przyjęcia przez sąd, że nie nastąpiła przesłanka wyłączenia z ubezpieczenia społecznego z tytułu zawarcia umowy zlecenia i agencyjnej, gdyż skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony koniecznością dokonania wy- kładni przepisów art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych w zbiegu z art. 3a ust. 2, art. 4, art. 5a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, polegającej na przyjęciu przez Sąd, że skarżąca winna podlegać ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zawar- cia umowy zlecenia i umowy agencyjnej, co miałoby ją wyłączyć z ubezpieczenia społecznego rolników, która to kwestia nie znajduje rozstrzygnięcia w orzecznictwie, budząc przy tym poważne wątpliwości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że jako rolnik podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników na podsta- wie art. 3a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W związku z tym, że obo- wiązek ten powstał od 1 maja 1993 r., skarżąca miała prawo wyboru ubezpieczenia i wybrała ubezpieczenie społeczne rolników. Ubezpieczenie rolnika przebiega zaś w jednostkach czasu wyznaczonych kwartałami, co - zdaniem ubezpieczonej - ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skarżąca podniosła także, że jako rolnik pro- 4 wadzący działalność gospodarczą miała prawo wyboru rodzaju ubezpieczenia, z której to możliwości skorzystała, wobec czego powinna podlegać jedynie ubezpie- czeniu społecznemu rolników. Stwierdziła również, że zweryfikować należałoby obję- cie jej ubezpieczeniem na zasadach ogólnych, zwłaszcza w odniesieniu do okresu od dnia 1 listopada 2001 r. do dnia 14 stycznia 2002 r., gdyż wtedy skarżąca nie prowadziła działalności gospodarczej ze względu na jej zawieszenie, co potwierdzają zapisy w księdze przychodów i rozchodów. Ubezpieczona dodatkowo nadmieniła, że trwa postępowanie w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa związanego ze złożeniem wniosku ZUS ZZA o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym z tytułu zawarcia umowy agencyjnej, złożonym przez Pocztę Polską, którego skarżąca nie podpisała. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżąca nie sformułowała żadnego zarzutu w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, co oznacza związanie Sądu Najwyż- szego ustaleniami faktycznymi, jakie legły u podstaw zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Zgodnie zaś z tymi ustaleniami, skarżąca jako właścicielka gospo- darstwa rolnego została objęta od dnia 1 maja 1993 r. ubezpieczeniem społecznym rolników. W dniu 15 października 1997 r. podjęła się prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a ponieważ do tej chwili podlegała ubezpieczeniu spo- łecznemu rolników z mocy ustawy już ponad cztery lata, stosownie do treści art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w brzmieniu wówczas obowiązującym, pozostała nadal w tym ubezpieczeniu. Nie złożyła bowiem oświadczenia o woli pod- legania ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Działalność gospodarczą ubezpieczona wykonywała nieprzerwanie do 31 grudnia 2002 r., prowadząc jednocześnie gospodarstwo rolne. W okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 października 1999 r. świadczyła ponadto pracę na rzecz PPUP „Poczta Pol- ska” na podstawie umowy agencyjnej, zaś od 8 czerwca 2000 r. do 31 marca 2003 r. - na rzecz „P.P.” SA najpierw w ramach umowy agencyjnej, a następnie umowy zle- cenia, przy czym do 14 stycznia 2002 r. została zgłoszona z tego tytułu jedynie do ubezpieczenia zdrowotnego. Tylko taki stan faktyczny może być zatem odniesieniem do postawionego przez skarżącą zarzutu naruszenia prawa materialnego. Uwagę 5 zwrócić przede wszystkim należy zaś na to, iż z ustaleń Sądu wynika nieprzerwane prowadzenie przez wnioskodawczynię pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 15 października 1997 r. do 31 grudnia 2002 r., a zatem wynikające z uza- sadnienia skargi twierdzenia o tym, że takiej działalności w okresie od 1 listopada 2001 r. do 14 stycznia 2002 r. faktycznie nie prowadziła, zmierzają do podważenia stanu faktycznego, a tym samym uwzględnione być nie mogą. Sąd Apelacyjny uznał, że rozstrzygnięcie w przedmiocie spornego w sprawie tytułu do podlegania skarżącej ubezpieczeniu społecznemu w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 stycznia 2002 r. wymaga zastosowania do tak ustalonego stanu fak- tycznego przepisu art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), po- woływanej dalej jako „ustawa systemowa”, co w konsekwencji doprowadziło do stwierdzenia, iż tytułem takim było prowadzenie pozarolniczej działalności gospodar- czej, jako że tę formę aktywności zarobkowej wnioskodawczyni podjęła wcześniej, niż pozostałe rodzące obowiązek ubezpieczenia społecznego (umowy agencyjna i zlecenia). W powyższym mieści się zatem założenie, że w spornym okresie nastąpił zbieg tytułów do ubezpieczenia społecznego w postaci działalności gospodarczej i umów agencyjnych, a następnie - działalności gospodarczej i umowy zlecenia, które Sąd drugiej instancji przyjął a priori, nie podejmując próby bardziej dogłębnego roz- ważenia tego zagadnienia przy uwzględnieniu faktu posiadania przez skarżącą sta- tusu rolnika prowadzącego działalność gospodarczą i podlegania w związku z tym ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej, osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Jednakże w myśl art. 5a ustawy o ubez- pieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym w okresie, którego doty- czy spór, jeżeli podejmującym pozarolniczą działalność gospodarczą jest rolnik, podlegający z tego tytułu ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie co najmniej rok, to nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. W takiej sytuacji podjęcie działalności gospodarczej nie rodzi więc przymu- su ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej, a ujmując to inaczej, pozarolnicza działalność gospodarcza nie staje się wówczas tytułem do objęcia danej osoby obowiązkowo tymi ubezpiecze- niami. Nie budzi wątpliwości, że skarżąca, podejmując w dniu 1 października 1997 r. 6 pozarolniczą działalność gospodarczą, spełniała warunki wynikające z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i nie złożyła oświadczenia o woli podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospo- darczej. Tym samym była nadal objęta ubezpieczeniem społecznym rolników i nie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodar- czej. Stan taki trwał do 31 marca 2002 r., a zatem również w spornych okresach wy- konywania przez wnioskodawczynię pracy w ramach umów agencyjnych oraz zle- cenia. Osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub zlecenia podle- gają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy systemowej). Przymus ubezpieczenia z tych tytułów dotyczy również osoby, która podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, bowiem żaden przepis nie wyłącza osoby znajdującej się w takiej sytuacji faktycznej z obowiązku ubezpieczenia w związku z zawarciem umowy o charakterze cywilnoprawnym, ani nie zezwala na wybór w takim przypadku rodzaju ubezpieczenia (powszechne bądź rolnicze). Możliwość pozostania w rolniczym ubezpieczeniu społecznym dotyczy wy- łącznie rolnika podejmującego pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), która jest innym tytułem do podlegania ubez- pieczeniu społecznemu niż umowy zlecenia, czy agencyjne, co wprost wynika z tre- ści art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. Jednocześnie zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy systemowej, ubezpieczenie społeczne rolników regulują odrębne przepisy, jednakże pod warunkiem, że nie podlegają oni obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na pod- stawie ustawy systemowej, co jest równoznaczne ze stwierdzeniem pierwszeństwa przymusu ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w oparciu o przepisy tego ostatnio wymienionego aktu prawnego. W koherencji do tych uregulowań pozostają art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, według których rolnik podlegający innemu ubezpieczeniu społecznemu nie jest obejmowany z mocy ustawy rolniczymi ubezpieczeniami: chorobowym, wypadkowym, macierzyńskim oraz emerytalno - rentowym. Za nietrafny należy zatem uznać pogląd skarżącej, iż zawar- cie przez nią umów o charakterze cywilnoprawnym nie wpłynęło na jej status osoby podlegającej ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zarzut naruszenia art. 9 ust. 2 ustawy systemowej w związku z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników należy jednak uznać za uzasadniony, albowiem Sąd Apelacyjny niewłaściwie zasto- sował ten przepis do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, w konsekwencji nie- prawidłowo stwierdzając, iż w spornym okresie wnioskodawczyni podlegała ubezpie- 7 czeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Stosownie do treści art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy systemowej, osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 6 i 10 (a więc również z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności i jednoczesnego wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, bądź zlecenia), jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Wynikającym z tego przepisu warunkiem jego stosowa- nia jest więc istnienie w tym samym czasie kilku różnych tytułów do objęcia danej osoby obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi. Skarżąca tymczasem nie speł- niała warunków do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia po- zarolniczej działalności gospodarczej, albowiem podejmując ją jako rolnik podlega- jący ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy przez ponad rok, nie zło- żyła oświadczenia, że chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu w związku z pro- wadzoną działalnością. Działalność ta nie była zatem dla niej tytułem do objęcia przymusem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Tym samym, zawierane przez wnioskodawczynię w spornym okresie umowy cywilnoprawne nie były kolejnymi, obok działalności gospodarczej, podstawami do objęcia obowiązkiem tych ubezpie- czeń, a zatem nie wystąpił zbieg tytułów do ubezpieczenia, o którym mowa w art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy systemowej. Skarżąca wykonywała pracę na podsta- wie kolejno zawieranych umów agencyjnych i zlecenia, będąc przy tym rolnikiem podlegającym ubezpieczeniu rolniczemu z mocy ustawy, wobec czego jej status w spornym okresie odpowiadał opisanej powyżej sytuacji rolnika podejmującego ak- tywność zarobkową rodzącą przymus ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, nie będącej pozarolniczą działalnością gospodarczą, czego konsekwencją jest stwier- dzenie obowiązku ubezpieczenia z tytułu tych właśnie umów (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) przez okresy, na które były one za- warte. Pogląd Sądu Apelacyjnego, jakoby skarżąca w czasie trwania umów cywilno- prawnych, jak i w przerwach pomiędzy rozwiązaniem jednej, a nawiązaniem kolejnej z takich umów, podlegała ubezpieczeniu społecznemu w związku z prowadzoną wówczas działalnością gospodarczą nie znajduje zatem wystarczającego oparcia w obowiązujących przepisach, a ponieważ takie stanowisko narusza art. 9 ust. 2 ustawy systemowej w związku z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego niewłaściwe zastosowanie, skarga kasacyjna w efekcie musi być uznana za opartą na usprawiedliwionej podstawie, pomimo że zawarta w niej konkluzja, 8 sprowadzająca się do twierdzenia o podleganiu wnioskodawczyni ubezpieczeniu społecznemu rolników w całym spornym okresie, jest nieprawidłowa. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 §1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================