I UK 122/09

Wyrok z dnia 29 września 2009 r. I UK 122/09 W podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie uwzględ- nia się części wynagrodzenia za pracę pracowników zatrudnionych za granicą w polskich zakładach pracy odpowiadającej równowartości diety z tytułu po- dróży służbowej poza granicami kraju. Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Romualda Spyt (sprawoz- dawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 wrześ- nia 2009 r. sprawy z odwołania Benedykta P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w C. z udziałem zainteresowanej Spółki z o.o. E.I.B. w C. o ustalenie podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ka- towicach z dnia 6 listopada 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 6 listopada 2008 r. w sprawie z odwołania ubezpieczonego Benedykta P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C., przy udziale E.I.B. Spółki z o.o. w C., o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społecz- ne, zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Katowicach z dnia 4 lutego 2008 r. i obniżył podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego w okresie od 16 sierpnia 2001 r. do 31 sierpnia 2003 r., ustalając ją w kwotach wskazanych w tym wyroku oraz oddalił ape- lację organu rentowego w pozostałej części. 2 Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym. Ubezpieczony w okresie od 16 sierpnia 2001 r. do 31 sierpnia 2003 r. był zatrudniony przez E.I.B. w C., na podstawie okresowych umów o pracę, na stanowisku brygadzisty na budowie w Niemczech. Jak wynika z zawartych umów, w kwocie ustalonego wynagrodzenia zawarta została kwota wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy, dodatek za pracę w godzinach nocnych oraz dodatek świąteczny i diety. W oparciu o dokumenty otrzy- mywane z Niemiec pracodawca sporządzał zestawienia należnych składek na ubez- pieczenia społeczne. Kwotę wynagrodzenia (brutto) przeliczał na złotówki i pomniej- szał ją o równowartość diety, również przeliczonej na złotówki. Z reguły kwota przy- chodu tak uzyskana była niższa od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. - dalej jako ustawa systemowa) i podwyższano ją do tej wysokości. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia wskazano, że obniżenie kwot stano- wiących podstawę wymiaru składki w spornym okresie w stosunku do kwot ustalo- nych przez Sąd Okręgowy, nastąpiło w wyniku przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że właściwą podstawę wymiaru składek stanowiło wynagrodzenie wynikające z list płac, a więc wypłacone, a nie wierzytelności pracownika wobec pracodawcy. Sąd powołał się przy tym na przepis art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm. - dalej jako ustawa podatkowa) i wywiódł, że samo stwierdzenie, iż podatnikowi przysługuje należność w konkretnej wysokości nie stanowi jeszcze przychodu; pojawia się on wtedy, kiedy podatnik otrzyma pieniądze, albo kiedy zostaną one postawione do jego dyspozycji, tak aby mógł nim swobodnie rozporządzać. Sąd Apelacyjny podkreślił, że spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do wy- kładni § 2 pkt 16 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.), a w konsekwencji do ustalenia, czy należało ubez- pieczonemu odliczać od przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne kwoty stanowiące równowartość diet z tytułu podróży służ- bowej przysługującej poza granicami kraju. Sąd podkreślił, że ubezpieczony, mając wyznaczone miejsce wykonywania pracy w Niemczech, a więc poza siedzibą praco- dawcy i wykonując swoje obowiązki na budowie w Niemczech, nie odbywał podróży 3 służbowych poza granicami kraju w rozumieniu zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należno- ści przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysłu- gujących pracownikom z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm.). W związku z powyższym nie był uprawniony do diet wynikają- cych z powyższych przepisów. Oznacza to, że nie było podstawy do obniżenia przy- chodu ubezpieczonego o równowartość tych diet. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej, organ rentowy zarzucił błędną wykładnię § 2 pkt 16 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że w powołanym w podstawie kasacyjnej przepisie mowa o obniżeniu podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne o część wynagrodzenia w wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu po- dróży służbowych poza granicami kraju. Z dosłownego brzmienia przepisu wynika, że chodzi w nim o równowartość diet, a nie o diety przysługujące na podstawie obo- wiązujących przepisów i faktycznie wypłacone. Zdaniem skarżącego, nie sposób inaczej przyjąć, nawet przy zastosowaniu wykładni innej niż językowa. Przepis ten reguluje sytuację pracownika świadczącego pracę poza granicami kraju. Jest to sy- tuacja faktyczna zbliżona do sytuacji pracownika odbywającego podróże służbowe poza granicami kraju. Obaj ponoszą zwiększone koszty utrzymania, skoro wykonują pracę poza swoim miejscem zamieszkania i z tego tytułu, na podstawie woli ustawo- dawcy, przy ustaleniu podstawy wymiaru składki od otrzymywanego wynagrodzenia odlicza się pewną jego część. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zasady ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie wypadkowe wynikają z ustawy systemowej, przy czym stosownie do treści art. 21 tej ustawy, określenie 4 szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek oraz wyłączeń z tej pod- stawy niektórych rodzajów przychodów pozostawiono ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego do uregulowania w drodze rozporządzenia. Na podstawie tej delegacji Minister Pracy i Polityki Socjalnej wydał w dniu 18 grudnia 1998 r. rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z § 2 pkt 16 tego aktu prawnego w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie wynikało zaś, że podstawy wymiaru składek nie stanowi przychód stanowiący część wynagrodzenia pracowników zatrud- nionych za granicą w polskich zakładach pracy, odpowiadający równowartości diety z tytułu podróży służbowej przysługującej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodze- nia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy systemowej. Przepis ten wyraźnie okre- śla, iż podstawy wymiaru składek nie stanowi część wynagrodzenia w wysokości równej diecie, nie zaś dieta wypłacona faktycznie pracownikowi, jak przyjął Sąd dru- giej instancji. Nie ma zatem znaczenia to, że ubezpieczony w spornym okresie nie odbywał podróży służbowych poza granicami kraju. Pracowników odbywających ta- kie podróże dotyczy bowiem inny przepis powyższego rozporządzenia, a mianowicie § 2 pkt 15, który zgodnie z brzmieniem obowiązującym do dnia 29 stycznia 2004 r. stanowił, że podstawy wymiaru składek nie stanowią należności z tytułu podróży służbowych - do wysokości określonej w odrębnych przepisach. W wyniku zmiany dokonanej z dniem 30 stycznia 2004 r. przez rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 28 stycznia 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpiecze- nia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 14, poz. 124) przepis ten nabrał bardziej wyrazi- stej treści i wynika z niego, że podstawy wymiaru składek nie stanowią diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w prze- pisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery bu- dżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju. Oczywisty wydaje się także cel takiej regulacji. Pracownik odbywający podróż służ- bową, tzn. wykonujący powierzone mu obowiązki poza stałym miejscem świadczenia pracy, ma prawo do diety rekompensującej zwiększone w takiej sytuacji faktycznej wydatki na wyżywienie i nocleg. Tego rodzaju funkcja tej należności powoduje, że 5 wolą ustawodawcy zwolniona jest ona od podatku dochodowego (art. 21 ust. 1 pkt 16 ustawy podatkowej), a także wyłączona z podstawy wymiaru składek na ubezpiecze- nia emerytalne i rentowe (§ 2 pkt 15 rozporządzenia). Stanowi to swoistego rodzaju ulgę dla pracodawcy (zmniejszenie kosztów zatrudnienia), ale też i pracownika, który część składki - na ubezpieczenia emerytalne i rentowe - współfinansuje razem z pra- codawcą (art. 16 ust. 1 pkt 1 i 1b ustawy systemowej) oraz samodzielnie finansuje z własnych środków składki na ubezpieczenia chorobowe (art. 16 ust. 2 ustawy syste- mowej), natomiast składki na ubezpieczenie wypadkowe finansowane są w całości przez pracodawcę (art. 16 ust. 3 ustawy systemowej). Pracownik zatrudniony za gra- nicą u polskiego pracodawcy nie odbywa podróży służbowej, wobec czego nie przy- sługują mu należności z tym związane, ale jego sytuacja faktyczna wykazuje podo- bieństwo do przebywania w takiej podróży, skoro pracę świadczy poza miejscem swego zamieszkania i w oddaleniu od rodziny, co generuje wyższe niż zwykle wydat- ki na utrzymanie. Identyczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 kwietnia 2007 r., I UK 339/06 (OSNP 2008 nr 9-10 poz.148). Z tych powodów Sąd Najwyższy, w składzie orzekającym, nie zgadza się ze stanowiskiem przedstawionym w zdaniu odrębnym do powyższego wyroku, odwołu- jącym się do sprzeczności regulacji z § 2 pkt 16 rozporządzenia z ustawą systemo- wą, w tym sprzeczności z zasadą równego traktowania ubezpieczonych (art. 2a ustawy systemowej) oraz wskazującym na przekroczenie delegacji ustawowej. Dy- stansując się od niego, podkreślić należy, że przepis art. 21 ustawy systemowej upoważnia właściwego ministra do określenia w drodze rozporządzenia, między in- nymi, niektórych rodzajów przychodów, które są wyłączone z podstawy wymiaru składek. Posłużono się w tym przepisie ogólnym pojęciem przychodów w rozumieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, a zgodnie z nim „przychód” to przychody w rozumie- niu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu, między innymi, zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 18 ust. 1 ustawy systemowej stanowi, między innymi, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych pracowników stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy. W myśl natomiast art. 12 ust. 1 ustawy podatkowej za przychody ze stosunku służbowego, stosunku pracy, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosun- ku pracy uważa się wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia 6 za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewyko- rzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak rów- nież wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych. Skoro zatem w pojęciu „przychodu” dla potrzeb ustalania podstawy wymiaru składek mieści się wynagrodzenie pracownika, to właściwy minister na podstawie delegacji ustawowej może wyłączyć również z podstawy wymiaru składek określoną część tego wynagrodzenia. Oczywiście, że wyłączenie to nie może być dowolne i powinno mieć swoje uzasadnienie. Wyłączenie z podstawy wymiaru składek pracowników zatrudnionych za granicą w polskich zakładach pracy części wynagrodzenia odpo- wiadającego równowartości diety z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju ma swoje uzasadnienie poprzez odniesienie ich sytuacji do sytuacji pracowników odby- wających zagraniczne podróże służbowe, o czym mowa wyżej, a także do sytuacji pracowników wykonujących zatrudnienie poza miejscem swego zamieszkania. Nie można więc uznać je za arbitralne. Biorąc po uwagę istotną cechę wyróżniającą pra- cowników zatrudnionych za granicą, a więc poza swoim miejscem zamieszkania, polegającą na ponoszeniu zwiększonych kosztów wyżywienia i noclegu, zasada rów- nego traktowania ubezpieczonych winna być odnoszona nie do ogółu pracowników, jak to uczyniono w zdaniu odrębnym, lecz do pracowników wykonujących pracę poza miejscem swojego zamieszkania. W ich przypadku można mówić o ogólnej zasadzie wyłączenia z podstawy wymiaru składek tych należności, które pokrywają zwiększo- ne koszty utrzymania. Dotyczy to diet - w przypadku podróży służbowych (§ 2 pkt 15 rozporządzenia), równowartości dodatków dewizowych wypłacanych pracownikom zatrudnionym na morskich statkach handlowych i rybackich - w części odpowiadają- cej 75% dodatków (§ 2 pkt 17 rozporządzenia), należności przysługujących pracow- nikom z tytułu wykonywania pracy poza stałym miejscem pracy lub stałym miejscem zamieszkania: dodatków, ryczałtów za rozłąkę oraz strawnego - do wysokości, która z tego tytułu została zwolniona od podatku dochodowego od osób fizycznych (§ 2 pkt 18 rozporządzenia), oraz dodatku zagranicznego przysługującego pracownikom służby zagranicznej (art. 18 ust. 12 ustawy systemowej), a także części wynagrodze- nia odpowiadającego równowartości diety z tytułu podróży służbowej przysługującej poza granicami kraju - w przypadku pracowników zatrudnionych przez polskich pra- codawców za granicą (§ 2 pkt 16 rozporządzenia). Wbrew zatem stanowisku pre- zentowanemu w zdaniu odrębnym w ustawie systemowej nastąpiło racjonalnie uza- 7 sadnione zróżnicowanie zasad ustalania podstawy wymiaru składek - w zależności od miejsca wykonywania zatrudnienia. Pracownicy zatrudnieni przez polskich praco- dawców za granicą nie znajdują się zatem w gorszej sytuacji niż pracownicy wyko- nujący pracę na terenie Polski, ale poza miejscem swego zamieszkania. Jak wyjaśnił Europejski Trybunał Sprawiedliwości, celem art. 48, 51 i 52 Traktatu (obecnie, art. 39, 44 i 43 TWE) jest ułatwienie wykonywania obywatelom Wspólnoty działalności zawodowej wszelkiego rodzaju na terenie całej Wspólnoty oraz wykluczenie ustawo- dawstwa krajowego, które mogłoby stawiać obywateli w niekorzystnej sytuacji, gdyby chcieli rozszerzyć swą działalność poza terytorium jednego Państwa Członkowskie- go. Jednakże Traktat nie przewidział harmonizacji ustawodawstwa dotyczącego za- bezpieczenia społecznego Państw Członkowskich. Zatem Traktat nie daje żadnej gwarancji pracownikowi, że rozszerzenie jego działalności na więcej niż jedno Pań- stwo Członkowskie lub przeniesienie jej do innego Państwa Członkowskiego będzie neutralne pod względem zabezpieczenia społecznego, zaś, uwzględniając różnice w ustawodawstwie dotyczącym zabezpieczenia społecznego Państw Członkowskich, takie rozszerzenie lub przeniesienie może być korzystne lub nie dla pracownika pod względem zabezpieczenia społecznego, w zależności od okoliczności. Co do zasady jakakolwiek niekorzyść w porównaniu z sytuacją pracownika, który wykonuje całą swą działalność w jednym Państwie Członkowskim, wynikająca z rozszerzenia bądź przeniesienia jego działalności do jednego lub więcej Państw Członkowskich oraz z podlegania dodatkowemu (tzn. nowemu) ustawodawstwu dotyczącemu zabezpie- czenia społecznego, nie jest sprzeczna z art. 48 i 52 Traktatu, jeżeli ustawodawstwo to nie stawia tego pracownika w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z tymi, którzy wykonują całą swą działalność w Państwie Członkowskim, w którym ma ono zasto- sowanie, bądź w porównaniu z tymi, którzy już mu podlegają, oraz jeśli nie powoduje ono po prostu opłacania składek na zabezpieczenie społeczne, w zamian za które nie przysługują żadne świadczenia (por. wyrok z dnia 19 marca 2002 r., C-393/99 i C-394/99, w sprawie Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indepen- dants (Inasti) przeciwko Claude Hervein i inni, ECR 2002, s. I-2829; LEX nr 112003). Natomiast art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. Nr 96/71/WE (Dz.U.UE.L.1997.18.1), na który powołano się w zdaniu odrębnym, dotyczy ochrony wynagrodzenia w zakresie minimalnych stawek wynagrodzenia i nie można doszukiwać się w nim gwarancji odpowiedniego poziomu zabezpieczenia społecznego. 8 Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================