I UK 121/09

Wyrok z dnia 16 września 2009 r. I UK 121/09 1. Pomoc z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych musi być uza- leżniona od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. Jeżeli wszy- scy pracownicy otrzymali bony towarowe o jednakowej wartości, to bony te trzeba ocenić jako świadczenie dodatkowe pracodawcy. 2. Wypłata bonów towarowych niemająca charakteru socjalnego jest przychodem pracownika w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307 ze zm.), który stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpie- czenie społeczne. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 wrześ- nia 2009 r. sprawy z odwołania Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S." w B.Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w K. z udziałem zainteresowanych: Grażyny S., Piotra C. i Piotra S. o zapłatę składek, na skutek skargi kasacyjnej Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S." w B.Z. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 listopada 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 20 lipca 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K., wymierzył Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S.” w B.Z. w odniesieniu do za- interesowanych Grażyny S., Piotra C. i Piotra S. składki na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych uzasadniając, że Spółdzielnia jako płatnik nie odprowadziła składek za tych ubezpieczonych od wydanych im bonów towarowych. 2 Rozpatrujący sprawę wskutek odwołania Spółdzielni Sąd Okręgowy w Kiel- cach wyrokiem z dnia 15 stycznia 2008 r. [...] odwołanie oddalił po dokonaniu nastę- pujących ustaleń faktycznych. W okresie od grudnia 2002 r. do grudnia 2005 r. Spół- dzielnia wydawała wszystkim pracownikom, w tym odwołującym się, bony towarowe o takiej samej wartości bez względu na osiągany dochód i sytuację socjalną. Bony przyznawano z okazji Świąt Bożego Narodzenia, Świąt Wielkanocnych oraz Dnia Kobiet ze środków Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Pracodawca nie odbierał od pracowników oświadczeń o wysokości dochodów ani nie analizował ich sytuacji rodzinnej i materialnej. Jedyne różnice w wartości bonów obejmowały przy- padki osób zatrudnionych w trakcie roku kalendarzowego. W wyniku kontroli prze- prowadzonej przez ZUS w 2006 r. ujawniono, że od wydawanych bonów towarowych nie zostały przez płatnika naliczone i odprowadzone składki ubezpieczeniowe. Sąd dokonując oceny prawnej uznał, że Spółdzielnia wydając bony nie realizo- wała przy ich pomocy celów socjalnych Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjal- nych. Wartość przydzielonych bonów nie była bowiem zależna od sytuacji material- nej i rodzinnej poszczególnych pracowników. Skoro świadczenie to nie miało cha- rakteru socjalnego, należało je uznać za przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.), który to przychód stanowi podstawę wymiaru składek (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. w związku z § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r., Dz.U. Nr 161, poz. 1106 oraz art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych). Nie zachodzi wobec tego wyłączenie przewidziane w § 2 ust. 1 pkt 19 wymienionego rozporządzenia. Ubezpieczeni wywiedli apelację od tego orzeczenia. W apelacji podnieśli, że nie ma podstaw do wliczenia wartości bonów towarowych do podstawy wymiaru składek z uwagi na źródło ich finansowania - fundusz świadczeń socjalnych. Wska- zali, że katalog świadczeń finansowanych z funduszu był szeroki i nie ograniczał się do bonów - stanowiły one jedną z sześciu form pomocy rzeczowej, która to pomoc składała się na około 40% wydatków funduszu. Przy wydawaniu bonów chodziło o uniknięcie unaoczniania różnic w sytuacji majątkowej uprawnionych. Wyrokiem z dnia 4 listopada 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelacje ubezpieczonych. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okrę- 3 gowego w Kielcach. Wskazał, że spór dotyczy płaszczyzny prawnej - obowiązku wli- czania wartości bonów przyznawanych przez Spółdzielnię do podstawy wymiaru składek. Dla jego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny ustalił znaczenie pojęć użytych w § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. i przyjął, że mimo iż środki na bony towarowe pochodziły z funduszu świadczeń socjalnych, to sposób dyspo- nowania tymi środkami pozostawał w sprzeczności z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.). Skoro przyznanie bonów nie było zależne od sytuacji majątkowej, życiowej czy rodzinnej uprawnionych, to nie stanowiły one świadczeń socjalnych podlegających wyłączeniu z podstawy wymiaru składek. Sąd Apelacyjny uznał, że dla dokonania takiej oceny bada się poszczególne świadczenia, a nie sumę wszelkich świadczeń wypłacanych z funduszu np. w ciągu roku. Skargę kasacyjną od tego wyroku skierował pełnomocnik ubezpieczonych przedstawiając zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego jak i naruszenia prawa materialnego. W zakresie naruszeń prawa procesowego wskazano narusze- nie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., przez nieodrzucenie odwołania przez Sąd drugiej instan- cji oraz art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 3 k.p.c., przez niezastosowanie się przez Sąd odwoławczy do tych norm, co powinno prowadzić do uchylenia za- skarżonego wyroku i zniesienia postępowania oraz przekazaniem sprawy do ponow- nego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego pełnomocnik skarżących podniósł, że doszło do błędnej wykładni art. 18 i 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządze- nia z dnia 18 grudnia 1998 r., art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpiecze- niu zdrowotnym, art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym w Narodowym Funduszu Zdrowia, art. 81 ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, art. 53 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnianiu i przeciwdziałaniu bezrobociu, art. 104 ust. 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, art. 18 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy - wszystkich tych regulacji przez przyjęcie, że bony towarowe stanowią podstawę wymiaru składek na wszystkie wymienione ubezpie- czenia i fundusze. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga nie ma uzasadnionych podstaw ani procesowych, ani materialnopraw- nych. Zasadniczym zarzutem procesowym skargi było powołanie się na nieważność postępowania. Strona skarżąca wywodziła, że doszło do rozpatrzenia sprawy w sy- tuacji, gdy o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku w ramach innego postępowania (zaskarżono inną decyzję, która w części pokrywa się z decyzją ZUS zaskarżoną w niniejszym postępowaniu), czyli że orzeczono mimo litis pendentio. Zarzut jest poważny i skutkujący - w razie jego aprobaty - konieczno- ścią odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) i nieważnością postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Zarzut jednak nie jest trafny. W postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczenia społecznego każda decyzja „rodzi” nową sprawę i strona ma prawo do odwołania się od każdej decyzji organu, które to odwołanie oznacza wszczęcie „nowej sprawy” i nowego postępowa- nia. Skarżący pominął, że w odniesieniu do stosunków ubezpieczenia społecznego powaga rzeczy osądzonej ma walor szczególny, który ogranicza w istocie jej prak- tyczne znaczenie. Zasadą rządzącą tymi stosunkami jest możliwość wzruszenia ustaleń stanowiących podstawę prawomocnych orzeczeń (art. 114 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu ubezpieczeń społecz- nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), także przez wydanie nowej decyzji organu rentowego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 paździer- nika 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117 oraz wyrok Sadu Najwyż- szego z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/05, OSNP 2006 nr.5-6, poz. 98, a poprzednio uchwałę z dnia 20 września 1978 r., II UZP 7/78, OSNCP 1979 nr 3, poz. 48, posta- nowienie z dnia 19 stycznia 1984 r., II URN 131/83, OSNCP 1984 nr 10, poz. 177, wyrok z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212, postanowienie z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328 i wyrok z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 231/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 734). Zmiana okoliczności zawsze zatem otwiera drogę do ponownego rozpoznania sprawy i wydania nowej decyzji. Decyzja ta może być zaskarżona i owo zaskarżenie wszczyna nową sprawę o nowe roszczenie. Tak też stało się w okolicznościach spornego przypadku. ZUS wydał nową decyzję po zwrocie akt do uzupełnienia, do- konanego na skutek wydania zarządzenia przez przewodniczącego Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Akta nie zostały uzupełnione lecz wydano nową, zmie- 5 nioną decyzję. Tę decyzję zaskarżyła „S.” Powszechna Spółdzielnia Spożywców w B.Z. Również nie znajdują podstawy prawnej zarzuty materialnoprawne. Najpoważ- niejszy jest zarzut naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakłado- wym funduszu świadczeń socjalnych. Brak zasadności tego zarzutu oznacza bowiem konieczność oddalenia pozostałych zarzutów skargi. Natomiast uznanie naruszenia art. 8 powołanej ustawy rodzi powinność uwzględnienia pozostałych zastrzeżeń skargi kasacyjnej dotyczących wad materialnoprawnych kwestionowanego wyroku. Przypomnijmy, że ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych realizuje postulat i zarazem zasadę prawa pracy, by pracodawca w miarę możliwości zaspo- kajał bytowe, kulturalne i socjalne potrzeby pracujących. Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w art. 2 ust. 1 pkt 1 definiuje działalność socjalną, przez którą należy rozumieć usługi świadczone przez praco- dawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na wa- runkach określonych umową. Podstawowa zasada dysponowania środkami funduszu została określona w art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Zasada ta sta- nowi, że przyznawanie ulgowych świadczeń i wysokość dopłat z funduszu powinno być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby korzystającej z funduszu. Nie ma w tym zakresie wyjątków. Nawet regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie może zmienić tej zasady. Stąd świadczenia wypłacone przez pracodawcę z pominięciem owej zasady podstawowej nie mogą być ocenione w sensie prawnym jako świadczenia socjalne, a jeżeli tak, to nie mogą korzystać z uprawnień przyznanych tym świadczeniom przez system ubezpieczeń społecznych. Innymi słowy pomoc z funduszu może być dokonywana jedynie wówczas, gdy uza- leżnia się jej przyznawanie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. Ad casum taka sytuacja nie wystąpiła. Wszyscy pracownicy otrzymali bony towarowe o jednakowej wartości, co spowodowało, iż bony te trzeba ocenić jako świadczenie dodatkowe pracodawcy, a nie świadczenia z funduszu świadczeń socjalnych, ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi, tak wobec pracowników, jak wobec płat- nika składek i jednocześnie pracodawcy, który co prawda administruje funduszem, 6 jednak nie może tego czynić z pominięciem ustawy i przez swoje działania uszczu- plać funduszu socjalnego przeznaczonego dla załogi. Skoro ad casum wypłata bo- nów nie miała charakteru socjalnego, gdyż nie wiązała otrzymania bonów z kryterium socjalnym, to bony należało uznać za przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który to przychód stanowi podstawę wymiaru składek (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 1 rozporządzenia Mini- stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. oraz art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środ- ków publicznych). Nie zachodzi tu przeto wyłączenie przewidziane w § 2 ust. 1 pkt 19 wymienionego rozporządzenia. Wszystkie zatem zarzuty naruszenia prawa material- nego są pozbawione racji. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================