I UK 12/06

Wyrok z dnia 24 lipca 2006 r. I UK 12/06 Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wzno- wienie postępowania, nie może orzekać co do tej skargi także w zakresie roz- poznania apelacji od wyroku wydanego w sprawie ze skargi o wznowienie (art. 48 § 3 k.p.c.). Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef Iwulski, Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 lipca 2006 r. sprawy z powództwa Walentyny S. przeciwko Powszechnej Kasie Oszczęd- ności Bankowi Polskiemu SA Oddziałowi w B. o wznowienie postępowania, na sku- tek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Białymstoku z dnia 19 sierpnia 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe- go-Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 7 czerwca 2005 r. [...] i przekazał skargę o wznowienie postępowania Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Białymstoku do rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Powódka Walentyna S. wniosła 18 października 2004 r. do Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku skargę o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem tego Sądu z 21 marca 2003 r. [...], którym oddalono jej apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z 23 grudnia 2002 r. [...], oddalającego jej powództwo prze- ciwko pozwanej Powszechnej Kasie Oszczędności Bankowi Polskiemu SA Oddzia- łowi w B. o ustalenie istnienia choroby zawodowej. 2 Jako podstawę skargi o wznowienie postępowania powódka wskazała art. 403 k.p.c., twierdząc, że uzyskała nowe środki dowodowe, które w istotny sposób podwa- żają dotychczasowe opinie lekarskie. Postanowieniem z 25 października 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Białymstoku uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Białymstoku „zgodnie z właści- wością rzeczową”. Powołując się na art. 405 zdanie drugie k.p.c., Sąd Okręgowy stwierdził, że właściwym do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania opartej na przyczynach restytucyjnych jest sąd, który orzekał co do istoty sprawy. W rozpo- znawanej sprawie sądem orzekającym co do istoty był Sąd Rejonowy, ponieważ Sąd Okręgowy nie zmienił jego wyroku, lecz oddalił apelację. Wyrokiem z 7 czerwca 2005 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Białymstoku oddalił wniesioną przez Walentynę S. skargę o wznowienie postępowania zakończo- nego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Białymstoku [...]. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że opierając skargę o wznowienie postępowania na podstawie wynikającej z art. 403 § 2 k.p.c., powódka twierdziła, że nowymi dowodami - o których w trakcie postępowania w sprawie [...] nie wiedziała - jest literatura z Centralnego Instytutu Medycyny Pracy oraz z innych placówek medycznych, której treść mogłaby mieć wpływ na treść opinii biegłych są- dowych, sporządzonych w sprawie [...]. Sąd podniósł, że według art. 403 § 2 k.p.c. nowe okoliczności i nowe środki dowodowe muszą być tego rodzaju, aby ich powoła- nie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Tymczasem, przyczyną oddalenia powódz- twa [...] był brak po stronie powódki interesu prawnego - w rozumieniu art. 189 k.p.c. - w domaganiu się ustalenia istnienia choroby zawodowej, do czego zbędne było do- puszczenie dowodów z opinii biegłych lekarzy, i choć faktycznie na wcześniejszym etapie postępowania zostały przeprowadzone takie dowody, jednak miało to miejsce przed modyfikacją powództwa (początkowo powódka wnosiła o zasądzenie od po- zwanego odszkodowania w wysokości 250.000 zł, ograniczając później żądanie do ustalenia istnienia choroby zawodowej), a same dowody nie miały znaczenia dla wy- niku sprawy. Ostatecznie podstawą rozstrzygnięcia [...] było ustalenie przez Sąd braku interesu prawnego powódki w rozumieniu art.189 k.p.c. W trakcie postępowa- nia ze skargi o wznowienie postępowania powódka nie złożyła żadnych wniosków lub dowodów potwierdzających istnienie po jej stronie takiego interesu prawnego. 3 W apelacji od powyższego wyroku Sądu Rejonowego powódka podała, że już po prawomocnym zakończeniu postępowania dowiedziała się o istnieniu publikacji medycznych na temat zmian chorobowych występujących u operatorów komputero- wych. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z 19 sierpnia 2005 r. [...] oddalił apelację powódki. W ocenie Sądu Okręgowe- go, nowe okoliczności i środki dowodowe, o których mowa w art. 403 § 2 k.p.c., mu- szą być tego rodzaju, że ich przeprowadzenie mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Skoro powódka wnosząc skargę podała, że literatura z Centralnego Instytutu Medy- cyny Pracy miałaby wpływ na treść opinii biegłych, to brak jest podstaw do wznowie- nia postępowania. Faktem jest bowiem, że przyczyną oddalenia powództwa [...] był brak interesu prawnego po stronie powódki w domaganiu się ustalenia istnienia cho- roby zawodowej. Twierdzenie powódki, że po zakończeniu postępowania dowie- działa się o nowej literaturze medycznej, nie oznacza, że obecnie wystąpił po jej stronie interes prawny. Przepis art. 403 § 2 k.p.c. dotyczący wznowienia postępowa- nia nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie. Z treści art. 403 § 2 k.p.c. wynika bowiem, że wznowienia postępowania żądać można w przypadku późniejszego wy- krycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a z których nie można było skorzystać w poprzednim postę- powaniu. Z treści skargi, jaką złożyła powódka, wnioskować należy, że nowym do- wodem jest literatura medyczna, o której nie wiedziała w trakcie postępowania w sprawie [...]. Okoliczności te nie mogą jednakże mieć znaczenia w sprawie, skoro nie świadczą o tym, że w razie ich uwzględnienia po stronie powódki wystąpiłby interes prawny. Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł pełno- mocnik powódki, zaskarżając wyrok ten w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono rażące naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 48 § 3 k.p.c., w wyniku rozpoznania i oddalenia apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z 7 czerwca 2005 r. [...], oddalającego skargę o wznowienie postępowania w sprawie o ustalenie istnienia choroby zawodo- wej, w takim samym składzie osobowym, w jakim Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z 21 marca 2003 r. [...], apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w 4 Białymstoku z 23 grudnia 2002 r. [...] w sprawie o ustalenie istnienia choroby zawo- dowej. Pełnomocnik skarżącej wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na nieważność postępowania przez Sądem drugiej instancji, stanowiącą prze- słankę do przyjęcia skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania. Pełnomocnik powódki wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego powódki w postępowaniu kasacyjnym, udzielonego z urzędu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Uzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący nieważności postępowa- nia (art. 379 pkt 4 k.p.c.), ponieważ w rozpoznaniu sprawy wzięli udział sędziowie Sądu Okręgowego wyłączeni z mocy ustawy (art. 48 § 3 k.p.c.). Wydając zaskarżony wyrok z 19 sierpnia 2005 r. [...] (w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania), Sąd Okręgowy wyrokował w tym samym składzie osobowym, w którym wydał pra- womocny wyrok z 21 marca 2003 r. [...] (objęty skargą o wznowienie postępowania). W wydaniu wyroku z 19 sierpnia 2005 r. wzięli udział ci sami trzej sędziowie Sądu Okręgowego, którzy wydali wyrok z 21 marca 2003 r. [...]. W tej sytuacji można przy- jąć, że postępowanie przed Sądem Okręgowym - zakończone zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem - dotknięte było nieważnością, albowiem wyrok został wydany przez sędziów wyłączonych z mocy ustawy według art. 48 § 3 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wzno- wienie, nie może orzekać co do tej skargi. Skargą o wznowienie postępowania objęty był wyrok Sądu Okręgowego z 21 marca 2003 r. [...]. Sędziowie, którzy brali udział w wydaniu tego orzeczenia, nie mogli orzekać co do tej skargi także w zakresie rozpo- znania apelacji od wyroku wydanego w sprawie ze skargi o wznowienie postępowa- nia (podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 1998 r., II UKN 335/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 68). W ocenie Sądu Najwyższego także w roz- poznawanej sprawie można przyjąć, że zostały spełnione przesłanki nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym wskazane w art. 379 pkt 4 k.p.c., w następ- stwie rozpoznania sprawy przez sędziów (wszystkich trzech sędziów członków składu orzekającego) wyłączonych z mocy ustawy (art. 48 § 3 k.p.c.). Nie budzi ja- kichkolwiek wątpliwości, że wyłączeni z mocy ustawy byliby sędziowie orzekający w 5 Sądzie Okręgowym, którzy wydali wyrok z 21 marca 2003 r. [...], gdyby rozpoznawali bezpośrednio skargę o wznowienie postępowania, a nie apelację od wyroku Sądu Rejonowego, którym oddalono skargę (por. postanowienie SN z 17 stycznia 1997 r., I PKN 60/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 316). Możliwe jest jednak szersze rozumie- nie art. 48 § 3 k.p.c. i przyjęcie, że wyłączenie sędziów z mocy ustawy dotyczy nie tylko powyższej sytuacji, ale także sytuacji, w której „orzekanie co do skargi” (jak to ujmuje art. 48 § 3 k.p.c.) polegało na oddaleniu apelacji od wyroku oddalającego skargę o wznowienie postępowania. Chociaż bowiem zaskarżonym skargą kasa- cyjną wyrokiem Sąd Okręgowy nie wypowiedział się wprost o zasadności (a raczej bezzasadności) skargi o wznowienie postępowania, ponieważ nie rozpoznawał bez- pośrednio skargi, lecz apelację od wyroku Sądu Rejonowego, który orzekł o bezza- sadności skargi (inaczej mówiąc, orzeczenie Sądu Okręgowego nie miało treści „od- dala skargę o wznowienie postępowania”, lecz treść „oddala apelację”), tym niemniej wiele argumentów przemawia za przyjęciem poglądu, że także takiej sytuacji proce- sowej dotyczy art. 48 § 3 k.p.c. Z mocy ustawy od rozpoznania skargi o wznowienie postępowania wyłączony jest sędzia, który uczestniczył w rozpoznawaniu sprawy zakończonej orzeczeniem, którego dotyczy skarga. W rozpoznawanej sprawie - po wznowieniu postępowania przez Sąd Rejonowy - doszło do wydania przez Sąd Okręgowy wyroku w składzie orzekającym, w którym uczestniczyli wszyscy ci sędziowie, którzy wydali wyrok ob- jęty skargą o wznowienie. W ocenie Sądu Najwyższego, wszyscy ci sędziowie pod- legali ustawowemu wyłączeniu od orzekania co do tej skargi. Pod pojęciem „orzeka- nie co do tej skargi”, którym posłużono się w art. 48 § 3 k.p.c., należy rozumieć nie tylko orzekanie bezpośrednio o zasadności lub bezzasadności podstaw wznowienia postępowania (czego następstwem może być oddalenie skargi), ale także meryto- ryczne orzekanie w ramach wznowionego postępowania, inaczej mówiąc - w postę- powaniu, które zostało wznowione, zainicjowanym wniesieniem skargi (czego na- stępstwem może być oddalenie apelacji od wyroku oddalającego skargę o wznowie- nie postępowania). Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 20 lipca 2004 r., SK 19/02 (OTK-A 2004 nr 7, poz. 67), stwierdził, między innymi, że: „Ratio legis (...) przepisu art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., jak też podobnych rozwiązań (...), jest oczywista i sprowadza się do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimi- kolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawa- 6 niu określonej sprawy. Trudno zanegować, że wątpliwości takie mogą zawsze po- wstać, gdy instancyjną kontrolę orzeczenia miałby przeprowadzać sędzia, który je wydał. Z obiektywnego punktu widzenia za stronniczy może być uznany sąd, w któ- rego składzie zasiada sędzia, który uczestniczył we wcześniejszej fazie postępowa- nia i z tej racji mógł nabrać wewnętrznego przekonania co do oceny dowodów i oko- liczności faktycznych. Normy wyłączające z mocy prawa od orzekania sędziego, który orzekał w niższej instancji, mają charakter typowo gwarancyjny, gdyż tego typu wyłączenia nie są uzależnione od wykazania, że orzekanie w niższej instancji miało faktyczny wpływ na treść orzeczenia wydanego w instancji wyższej z udziałem sę- dziego, który orzekał także poprzednio. Nakaz zachowywania zewnętrznych znamion niezawisłości dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bez- stronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Jeśli zatem aprobowałoby się możliwość orze- kania w kolejnych stadiach postępowania przez sędziego, który w ten sposób kon- trolowałby swoje własne rozstrzygnięcia, nie utrwalałoby to obrazu sądu jako działa- jącego w warunkach bezstronności. Instytucja wyłączenia sędziego (zarówno z urzędu, jak i na jego własny wniosek) w równej mierze służy zapewnieniu realnej bezstronności sądu, jak i umacnianiu autorytetu wymiaru sprawiedliwości przez usu- wanie choćby pozorów braku bezstronności.” W rozpoznawanej sprawie nie chodzi o wyłączenie sędziego na podstawie art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., lecz na podstawie art. 48 § 3 k.p.c., jednak ogólne tezy uzasad- nienia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego co do gwarancyjnego cha- rakteru instytucji wyłączenia sędziego z mocy ustawy mają znaczenie także dla wy- kładni tego ostatniego przepisu. Przepis art. 48 § 3 k.p.c. zmierza do pełnej realizacji zasady, zgodnie z którą nie jest dopuszczalne rozpatrywanie przez sędziego skargi o wznowienie postępowania na wydane przez niego samego orzeczenie. Wznowione postępowanie musi się toczyć przed takim składem sądu, w którym nie zasiada sę- dzia, który brał udział w wydaniu wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postę- powania. Treść wyroku Sądu Rejonowego wydanego w rozpoznawanej sprawie (od- dala skargę o wznowienie postępowania) oraz treść wyroku Sądu Okręgowego (od- dala apelację) jednoznacznie wskazują na to, że w rozpoznawanej sprawie doszło do wznowienia postępowania, a następnie - w wyniku jego wznowienia i ponownego 7 rozpoznania sprawy - do stwierdzenia, że poprzednio wydany wyrok, którego doty- czyła skarga o wznowienie, czyli wyrok Sądu Okręgowego z 21 marca 2003 r. [...] jest prawidłowy i odpowiada prawu. Oddalenie skargi o wznowienie postępowania jest widocznym wyrazem wznowienia postępowania i ponownego rozpoznania sprawy w granicach podstaw wznowienia. Wynika to jednoznacznie z art. 412 k.p.c., zgodnie z którym sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla pod- stawa wznowienia (§ 1), a po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd stosownie do oko- liczności bądź oddala skargę o wznowienie, bądź uwzględniając ją zmienia zaskar- żone orzeczenie albo je uchyla i w razie potrzeby pozew odrzuca lub postępowanie umarza (§ 2). Nie można wydać wyroku oddalającego skargę o wznowienie postę- powania bez wcześniejszego stwierdzenia, że istnieją podstawy do wznowienia po- stępowania, a następnie wznowienia postępowania, rozpoznania sprawy na nowo w granicach podstaw wznowienia i ponownego merytorycznego jej rozstrzygnięcia, które - w razie, gdyby miało być identyczne z poprzednio wydanym orzeczeniem - przybiera formalną postać oddalenia skargi o wznowienie. Z powyższych rozważań wynikają dwojakiego rodzaju wnioski. Po pierwsze, zgodnie z regułą ustanowioną w art. 48 § 3 k.p.c., że wznowione postępowanie nie może toczyć się przed takim składem sądu, w którym zasiada sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania, w roz- poznawanej sprawie w składzie Sądu Okręgowego, przed którym toczyło się wzno- wione (przez Sąd Rejonowy) postępowanie nie mogli uczestniczyć sędziowie, którzy wydali wyrok, którego dotyczyła skarga o wznowienie [...]. Po drugie, pomiędzy uza- sadnieniem wyroku Sądu Okręgowego (a także uzasadnieniem wyroku Sądu Rejo- nowego, który nie był objęty bezpośrednio skargą kasacyjną, jednak opierał się na podstawach faktycznych i prawnych, które zostały zaaprobowane przez Sąd Okrę- gowy) a istotną treścią rozstrzygnięcia zachodzi dostrzegalny dysonans. Nie można bowiem jednocześnie oddalić skargi o wznowienie postępowania (co oznacza wznowienie postępowania i ponowne rozpoznanie sprawy na nowo w granicach wyznaczanych przez podstawy wznowienia) i stwierdzić, że „brak jest pod- staw do wznowienia postępowania” oraz że „przepisy art. 403 § 2 k.p.c. dotyczące wznowienia postępowania nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie” (samo to sformułowanie jest niejasne, zdaje się sugerować stwierdzenie przez Sąd Okrę- gowy braku podstawy wznowienia postępowania, co powinno jednak prowadzić do 8 odrzucenia skargi na podstawie art. 410 k.p.c., nie zaś jej oddalenia na podstawie art. 412 k.p.c.). Sąd Najwyższy uwzględnił także z urzędu nieważność postępowania przed Sądem Rejonowym. Powódka prawidłowo skierowała skargę o wznowienie postępowania do Sądu Okręgowego, który błędnie przekazał sprawę do Sądu Rejonowego. Właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c. był - zgodnie z art. 405 k.p.c. - sąd drugiej instancji, który oddalił apelację (por. uchwałę SN z 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04, OSNC 2005 nr 12, poz. 200, postanowienie SN z 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, OSNC 2004 nr 12, poz. 206, postanowienie SN z 13 sierpnia 2002 r. , I PZ 62/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 195). Przekazanie sprawy - według właściwości rzeczowej - Sądowi Rejonowemu, wbrew treści art. 405 k.p.c. - doprowadziło do sytuacji, w której Sąd ten orzekł w sprawie, w której nie był właściwy (art. 379 pkt 6 k.p.c.). Uchylając wyrok Sądu Okręgowego oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejo- nowego, Sąd Najwyższy przekazał skargę o wznowienie postępowania - prawidłowo wniesioną przez powódkę do Sądu Okręgowego w Białymstoku - temu Sądowi, który powinien rozpoznać ją jako sąd drugiej instancji w innym składzie niż skład, który wydał wyrok w sprawie [...], objęty skargą o wznowienie. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na pod- stawie art. 39815 k.p.c. w związku z art. 405 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================