I UK 106/10

Wyrok z dnia 3 września 2010 r. I UK 106/10 Ubezpieczonemu, który w dniu zgłoszenia wniosku o wcześniejszą eme- ryturę na podstawie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy z innego niż pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego, nie przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym, chyba że przez cały okres wymagany do przyznania emerytury podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3 tej ustawy). Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 września 2010 r. sprawy z odwołania Wiesława W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w N.S. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczone- go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 10 grudnia 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację ubezpieczonego Wiesława W. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Nowym Sączu z dnia 24 czerwca 2008 r. oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w N.S. z dnia 12 lutego 2009 r. o odmowie prawa do wcześniejszej emerytury. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony Wiesław W. (urodzony 17 lipca 1946 r.) złożył wniosek o emeryturę w dniu 12 grudnia 2008 r. W okresie do 31 marca 2 2009 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wnioskodawca wy- kazał następujące okresy składkowe i nieskładkowe: od 1 października 1964 r. do 29 marca 1972 r. - studia na AGH w K.; a następnie był zatrudniony: od 1 sierpnia 1972 r. do 31 stycznia 1980 r. w Fabryce Maszyn Wiertniczych „G.” w G.; od 21 września 1976 r. do 30 kwietnia 1978 r. w Spółdzielni Przemysłu Ludowego; od 1 lutego 1980 r. do 31 marca 1980 r. w G. Spółdzielni Pracy w G.; od 8 kwietnia 1980 r. do 31 grudnia 1987 r. w Spółdzielni Kółek Rolniczych w G.; w okresie od 1 stycznia 1988 r. do 15 listopada 1993 r. w Spółdzielni Gospodarczo-Rolniczej w G. W okresie od 18 listopada 1993 r. do 28 lutego 1994 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych. Od 1 marca 1994 r. do 15 marca 2005 r. prowadził działalność gospodarczą FPUH „M.-R.” w G. Ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę nie był pracownikiem. Ponadto w okresach: od 16 listopada 1993 r. do 17 listopada 1993 r., od 1 marca 1994 r. do 15 marca 1994 r., od 1 czerwca 2001 r. do 30 września 2004 r. i od 16 marca 2005 r. do 30 września 2005 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ubezpieczony posiada 28 lat, 4 miesiące i 23 dni okresów składkowych, 6 lat 3 miesiące i 3 dni okresów nieskładkowych, co łącznie daje 34 lata 7 miesięcy i 26 dni okresów skład- kowych i nieskładkowych (po doliczeniu okresu studiów w wymiarze 5,5 roku). Decyzją z dnia 12 lutego 2009 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), po- nieważ przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę nie był pracownikiem. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji, uznając, że nie spełnia on przesłanki wymaganego stażu ubezpieczeniowego (35 lat) określonej w art. 29 ust. 1 ustawy, skoro legitymuje się łącznym okresem składkowym i nie- składkowym w wymiarze 34 lat, 7 miesięcy i 26 dni, ani przesłanki pozostawania w stosunku pracy bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę z art. 29 ust. 2 ustawy, ponieważ bezpośrednio przed złożeniem wniosku pozostawał w rolniczym ubezpieczeniu społecznym. Także pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie zwalnia go z konieczności spełnienia przesłanki pozostawania w sto- sunku pracy bezpośrednio przed dniem złożenia wniosku (art. 29 ust. 2 pkt 1), a je- dynie z obowiązku wykazania, że w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubez- pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy (art. 29 ust. 2 pkt 2). 3 Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy, uznając, że spełnia on co prawda przesłankę stażu ubezpieczeniowego (art. 29 ust. 1 ustawy), gdyż wlicza się do niego okresy podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, to jednak nie spełnia obu wa- runków wynikających z art. 29 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy. Wbrew wymogowi art. 29 ust. 2 pkt 1, ostatnio przed zgłoszeniem wniosku nie był pracownikiem, pozostawał bowiem w ubezpieczeniu rolniczym (od 16 marca 2005 r. do 30 września 2005 r.), a wcześniej (do 15 marca 2005 r.) prowadził działalność gospodarczą. Natomiast fakt, że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę był uprawniony do renty z tytułu niezdol- ności do pracy, nie oznacza spełnienia przesłanki z art. 29 ust. 2 pkt 2 ustawy, po- nieważ renta taka - równoważąca pozostawanie w stosunku pracy - powinna wynikać z pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Pobieranie przez ubezpieczonego renty z tytułu niezdolności do pracy nie było „kontynuacją stosunku pracy, lecz na- stępstwem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu”, co pozbawia go upraw- nienia do emerytury przyznawanej w oparciu o art. 29 ustawy, która ma charakter uprawnienia pochodnego od pracowniczego ubezpieczenia społecznego. W ocenie tego Sądu, warunek wykazania, że w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rento- wym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy (art. 29 ust. 2 pkt 2) nie musi być spełniony w sytuacji posiadania uprawnienia do renty z tytułu niezdol- ności do pracy w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę. Obydwa warunki natomiast (art. 29 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ) wyłączone zostają, gdy przez cały wymagany okres, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2, ubiegający się o emeryturę podlegał ubezpie- czeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozo- stawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3). Tego wymogu ubezpieczony nie wypełnił, gdyż nie posiada 35 lat wymaganego stażu pracowniczego. W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 29 ust. 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, polegające na jego błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu i przyjęciu, że nie spełnia prze- słanek do nabycia prawa do emerytury. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebę wykładni art. 29 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zakresie w jakim określa on prawo do emerytury osób, które w dniu złożenia wniosku o emeryturę były uprawnione do renty z tytułu niezdolności do pracy i które 4 bezpośrednio przed nabyciem prawa do renty nie podlegały ubezpieczeniu z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Zdaniem skarżącego, na gruncie art. 29 ust. 2 tej ustawy przysługiwanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy zwalniało go z konieczności spełnienia przesłanki pozostawania w stosunku pracy ostatnio przed dniem złożenia wniosku o emeryturę lub wykazania, że przysługujące mu prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy wynikało z pracowniczego ubezpieczenia spo- łecznego. Prawo do wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy o emeryturach i ren- tach z FUS może nabyć także osoba, która bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę nie była pracownikiem, a podlegała ubezpieczeniu społecznemu w takim zakresie jak pracownik z innego tytułu. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2006 r., UK 145/05, zgodnie z którym prawo do emerytury na pod- stawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może nabyć także ubezpieczo- ny, który w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego nie pozostawał w ubezpieczeniu pracowniczym. Ponadto posiadanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, o której mowa w art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine ustawy, zwalnia ubezpieczonego zarówno od obowiązku bycia pracownikiem „ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę" (art. 29 ust. 2 pkt 1), jak również od wykazania pozostawania w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 29 ust. 2 pkt 1). Wskazuje na to zarówno wykładnia gramatyczna jak i funkcjonalna wskazanego przepisu. Użycie w nim spójnika „oraz" między pkt 1 i pkt 2 oznacza, że przepis ten wymaga spełnienia jednoczesnego warunków określonych w pkt 1 i pkt 2, „chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są uprawnieni do renty z tytułu niezdolności do pracy” (art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine). Równocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że w rozumieniu art. 29 ust. 2 ustawy prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy musi wynikać z pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Taka wykładnia prowadziłaby do dyskryminowania wszystkich osób, które tak jak skarżący posiadają długoletni pracowniczy staż ubezpieczeniowy (ponad 20 lat - od sierpnia 1972 r. do listopada 1993 r.), a z różnych względów w okresie bezpośrednio poprzedzającym nabycie uprawnień rentowych posiadały, nawet chociażby na krótko, ubezpieczenie z innego tytułu (prowadzenia działalności rolniczej i pozarolniczej działalności gospodarczej). W tym zakresie aktualna pozostaje wykładnia dokonana w uchwale Sądu Najwyż- szego z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90 (OSNCP 1991 nr 8-9, poz. 99), zgod- nie z którą za pracownika uważać należy także byłego pracownika. 5 W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka- zanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie, ewen- tualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przyznanie skarżącemu prawa do emery- tury oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w taryfowej wy- sokości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw. Została ona oparta wyłącznie na zarzutach błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego, tj. art. 29 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach. Oznaczało to związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.), których zresztą skarżący nie kwestiono- wał. Z tych miarodajnych ustaleń wynikało, że skarżący nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy przez cały okres wymagany do nabycia prawa do wcześniejszej eme- rytury, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 2 w związku z ust. 3 tego przepisu (art. 29 ust. 3 tej ustawy). Wedle twierdzeń skarżącego w całym okresie podlegania ubezpie- czeniu społecznemu pozostawał on w ubezpieczeniu pracowniczym jedynie od „sierpnia 1972 r. do listopada 1993 r.”, a zatem przez okres krótszy niż wskazany w art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy. Dlatego do nabycia prawa do spornej emerytury skarżący powinien wykazać spełnienie wymagań określonych w art. 29 ust. 2 analizowanego przepisu. Tych warunków skarżący nie wypełnił ponieważ ostatnio, przed zgłosze- niem wniosku o sporną emeryturę, nie był pracownikiem (art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy), ani w okresie 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpiecze- niom emerytalnemu i rentowym nie pozostawał w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy, a w dniu zgłoszenia wniosku o sporną emeryturę nie był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy z pracowniczego ubezpieczenia społecznego (art. 29 ust. 2 pkt 2), ale z innego tytułu podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Ubezpieczonemu, który w dniu zgłoszenia wniosku o wcześniejszą eme- ryturę pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy z innego niż pracowniczy tytułu ubezpieczenia społecznego, nie przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym z art. 29 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, chyba że przez cały 6 wymagany okres, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy podlegał ubez- pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozo- stawania w stosunku pracy. Prawo do wcześniejszej emerytury (w niższym wieku emerytalnym) z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach ma charakter wyjątkowej regulacji szczególnej, przez to wymagania do jego ustalenia nie poddają się wykładni rozszerzającej, co oznacza, że prawo do wcześniejszej emerytury może nabyć ubezpieczony, który spełnił wa- runki wymagane do nabycia tego świadczenia, w tym uzależnione od bycia pracow- nikiem ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, lub jeżeli w okresie ostat- nich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom eme- rytalnemu i rentowym, pozostawał w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy z pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecz- nym lub podlegania pracowniczym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Prawo do wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach jest uzależnione od spełnienia „pracowniczych” wymagań kreujących to prawo, tj. bycia pracownikiem ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę (art. 29 ust. 2 pkt 1) oraz podlegania przez co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podle- gania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy, chyba że z tego pracowniczego tytułu pra- cownik był uprawniony do renty z tytułu „pracowniczej” niezdolności do pracy (art. 29 ust. 2 pkt 2 tej ustawy), albo przez cały wymagany okres, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 lub 2 podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emery- talnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3 tej ustawy). Skoro skarżący pobierał rentę z niepracowniczego tytułu niezdolności do pracy, bo - wedle ustaleń zaskarżonego wyroku - „w następstwie podlegania ubez- pieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz rolni- czemu ubezpieczeniu społecznemu”, to ostatnim tytułem podlegania przezeń ubez- pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie był stosu- nek pracy ani nie pozostawał on w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpie- czeniom emerytalnemu i rentowym, od których zależy przyznanie prawa do wcze- śniejszej emerytury przez ubezpieczonych, którzy przez cały wymagany okres, o któ- rym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 lub 2, nie podlegali ubezpieczeniu społecznemu lub 7 ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3 tej ustawy). Omawianych wymagań nie wyłącza ani nie „równoważy” uprawnienie do renty z niepracowniczego tytułu niezdolności do pracy, która - wedle miarodajnych ustaleń - nie była przyznana z tytułu niezdolności do pracy w ramach stosunku pracy i w okresach wymienionych w art. 29 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Do nabycia spornej wcześniejszej emerytury skarżący wprawdzie nie musiał być pracownikiem w dniu składania wniosku o emeryturę, ale do jej przyznania powi- nien spełnić „pracownicze” wymagania, od których poddany analizie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach uzależnia prawo do spornej emerytury, z których w szczegól- ności wywodzi się stanowisko, że renta z tytułu niezdolności do pracy, o której mowa w art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine tej ustawy, powinna wynikać z pracowniczego tytułu ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2008 r., II UK 326/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 301). Sąd Najwyższy nie podzielił także twierdzenia skargi kasacyjnej, jakoby okresy pozostawania „w pracowniczym stosunku ubezpieczenia dłużej niż okresy ubezpieczenia z innego tytułu”, które wszakże nie wypełniają ustawowo wskazanych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach przesłanek warunkujących nabycie prawa do wcześniejszej emerytury, dyskryminują ubezpieczonych, którzy „posiadają długoletni pracowniczy staż ubezpieczeniowy, a z różnych względów w okresie poprzedzającym nabycie uprawnień rentowych posiadały, nawet chociażby na krótko ubezpieczenie z innego tytułu”, jeżeli ubezpieczeni nie spełnili poddanych analizie „pracowniczych”, tj. szczególnych wymagań kreujących prawo do wcześniejszej emerytury według art. 29 ustawy o emeryturach i rentach. Warto zasygnalizować, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 185) uznał, że art. 29 ustawy o emeryturach i rentach jest zgodny z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w części, w jakiej nie przewiduje prawa do wcześniejszej emerytury dla ubezpieczonych, którzy przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę objęci byli ubezpieczeniami społecznymi z innego tytułu niż stosunek pracy, co potwierdza przyjętą przez Sąd Najwyższy wykładnię tego przepisu dla potrzeb rozpoznanej sprawy. Z powyższego wynika, że prawo do wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy co do zasady wymaga spełnienia warunków wynikających z pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu lub rentowym. 8 Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgo- dzie z art. 39814 k.p.c. ========================================