I SA/WA 957/22

I SA/Wa 957/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-11-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-04-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Bożena Marciniak /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Monika Sawa
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1069/23 - Wyrok NSA z 2025-04-09
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 1 ust. 2 i 3,  art. 23a i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Marciniak, Sędziowie: sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), sędzia WSA Monika Sawa, , Protokolant referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2022 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia 2022 r. nr DSZ-V.5321.1.1272.2021.AC w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 13 stycznia 2022 r., nr DSZ-V.5321.1.1272.2021.AC Minister Rodziny i Polityki Społecznej, po rozpatrzeniu odwołania W. P. od decyzji Wojewody [...] z 18 października 2021 r., nr 3778/ŚR/2021 w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego oraz dodatku, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że decyzją z 29 stycznia 2021 r., nr 563/ŚR/2021 Wojewoda [...] odmówił W. P. prawa do zasiłku rodzinnego w wysokości dodatku dyferencyjnego na dzieci: A. P. i J. P. na okres od 1 maja 2015 r. do 31 października 2015 r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Wojewoda podkreślił, że z uwagi na zatrudnienie W. P.na terytorium Republiki Federalnej Niemiec w okresie od 16 kwietnia 2015 r. w sprawie zastosowanie miały przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ponadto, ze względu na brak aktywność zawodowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej żony wnioskodawcy – I. P., pierwszeństwo zastosowania miało ustawodawstwo niemieckie. W związku z tym, że kwota świadczeń niemieckich jest wyższa od kwot zasiłku rodzinnego przysługującego W. P. Wojewoda odmówił mu prawa do zasiłku rodzinnego w wysokości dodatku dyferencyjnego.
Pismem z 22 września 2021 r. Wojewoda [...] zawiadomił wnioskodawcę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W konsekwencji Wojewoda [...] uznał, na mocy decyzji z z 18 października 2021 r., że zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w kwocie 1472 zł, wypłacony W. P. w okresie od 1 maja 2015 r. do 31 października 2015 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty i wezwał go do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Organ podkreślił, że powyższe świadczenie zostało przyznane na podstawie decyzji Burmistrza Miasta [...] z 30 grudnia 2014 r. po rozpatrzeniu wniosku z 29 grudnia 2014 r. Decyzja ta uchylona została decyzją Burmistrza z 14 listopada 2019 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wojewoda podkreślił, że w okresie objętym zaskarżoną decyzją powyższe świadczenia zostały wnioskodawcy wypłacone od maja 2015 r. do 31 października 2015 r.
Od decyzji Wojewody odwołanie złożył W. P. wskazując, że z Niemiec nie przysługują panu żadne świadczenia rodzinne.
Rozpoznając sprawę Minister wskazał, że stosownie do przepisów art. 1 ust. 2 i 3 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.) prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje, m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenia rodzinne, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Zgodnie z art. 23a ust. 9 ustawy wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 30 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio.
Ponadto zgodnie z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się, m.in.: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5 tej ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Minister wskazał, że w niniejszym postępowaniu nie bada zasadności odmowy prawa do zasiłku rodzinnego, gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody [...] z 29 stycznia 2021 r.
Organ odwoławczy dodał, że obowiązek zwrotu jest instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń rodzinnych przez osoby nieuprawnione, które w toku postępowania nie wykazały całego, istotnego dla sprawy stanu faktycznego, albo też zaniechały realizacji ciążącego na nich, jako uprawnionych, obowiązku informowania organu, o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia, a organ z urzędu nie wykrył tych zdarzeń ani w postępowaniu, ani też w ramach kontroli legalności pobierania świadczeń rodzinnych (por. A. Korcz - Maciejko i W. Maciejko, wyd. Beck 2009 r., Komentarz do ustawy o świadczeniach rodzinnych, s. 455).
Jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z 29 grudnia 2014 r. wnioskodawca nie oświadczył, aby któryś z członków rodziny przebywał poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub, że nastąpiło uzyskanie dochodu w związku z podjęciem zatrudnienia. Zarówno w decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych oraz we wniosku W. P. został pouczony, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych zostało również wskazane, iż niepoinformowanie organu właściwego, prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Minister podkreślił, że skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 733/19).
W ocenie organu kwestia prawidłowości i skuteczności udzielonego pouczenia nie budzi w niniejszej sprawie żadnych wątpliwości.
Zdaniem Ministra organ I instancji prawidłowo wskazał, że w związku z odmową przyznania wnioskodawcy prawa do świadczeń rodzinnych za okres od 1 maja 2015 r. do 31 października 2015 r. należy uznać, że świadczenia rodzinne wypłacone za ten okres są świadczeniami nienależnie pobranymi i należy zobowiązać wnioskodawcę do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca, następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Organ odwoławczy wskazał, że prawo do świadczeń rodzinnych zostało odmówione z uwagi na niespełnienie kryteriów wynikających z ustawodawstwa polskiego. W konsekwencji nienależnie pobrane świadczenia rodzinne powinny być dochodzone w takiej sytuacji na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże powyższa okoliczność nie ma wpływu na ważność wydanej decyzji.
Minister wyjaśnił, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; oraz wypłacanego świadczenia wychowawczego, w myśl art. 30 ust. 6 i 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie powyższych ulg odbywa się na wniosek osoby zobowiązanej i pozostaje do uznania organu.
Skargę na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 13 stycznia 2022 r. złożył W. P.
Zaskarżonej decyzji zarzucił:
1. mającą istotny wpływ na wynik sprawy obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa, poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy polegające w szczególności na braku ustalenia przez organ, czy skarżący w ogóle pobrał na terenie Niemiec świadczenie odpowiadające świadczeniu rodzinnemu w Polsce,
2. naruszenie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne uznanie przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane,
3. naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne uznanie, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie tych świadczeń pomimo, że skarżący był pouczony o braku prawa do ich pobierania, a także poprzez niewyjaśnienie zaistnienia w sprawie przesłanek zastosowania tego przepisu,
4. błędną wykładnię art. 23a ust. 2, 5, 6 i 9 oraz art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że przedmiotowe świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, pomimo braku zbadania przez organy obu instancji zaistnienia przesłanek do takiego stwierdzenia, a zwłaszcza, czy skarżący w ogóle otrzymał od organu w Niemczech świadczenie odpowiadające świadczeniu rodzinnemu pobranemu przez niego w Polsce.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinął w uzasadnieniu skargi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Podstawę prawną decyzji Wojewody stanowiły przepisy: art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 3, art. 30 ust. 8 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tymi przepisami osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art.30 ust.1). Według art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne.
Dla uznania zatem świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy wymagane jest spełnienie dwóch zasadniczych przesłanek: po pierwsze - zachodzi przypadek, o którym mowa w art. 23a ust. 5 wypłacenia świadczenia, po drugie - została wydana decyzja o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Bezsporne jest, że w niniejszej sprawie Wojewoda ustalił, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jak wynika z akt sprawy świadczenia za wskazany okres zostały wypłacone. Bezsporne jest także, że decyzją Burmistrza Miasta [...] z 14 listopada 2019 r. została uchylona - za wskazany okres - decyzja przyznająca świadczenia rodzinne wraz z dodatkami. Następnie Wojewoda [...] decyzją z 29 stycznia 2021 r. odmówił przyznania skarżącemu dodatku dyferencyjnego za okres od 1 maja do 31 października 2015 r. w postaci zasiłku rodzinnego na dzieci A. i J. P. oraz dodatków rodzinnych na dzieci z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Podstawą wydania decyzji był, m.in. art. 23a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a więc przepis dotyczący koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jak wskazała pełnomocnik skarżącego na rozprawie w dniu 3 listopada 2022 r. skarżący nie złożył odwołań: od decyzji Burmistrza Miasta [...] z 14 listopada 2019 r. uchylającej decyzję własną o przyznaniu świadczeń za wskazany okres i dodatków oraz od decyzji Wojewody [...] z 29 stycznia 2021 r. Decyzje te są ostateczne, pozostają w obrocie prawnym i wywołują określone skutki prawne.
Spełnione są zatem przesłanki art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych dla uznania pobranych przez skarżącego świadczeń za nienależnie pobrane, gdyż wypłacono mu świadczenia rodzinne na podstawie decyzji, która została następnie uchylona z uwagi na to, że zastosowanie miały przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Nie zachodziła zatem, jak wskazał organ II instancji potrzeba, dla spełnienia wymogów art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy przeprowadzenia postępowania celem wyjaśnienia okoliczności związanych z ustaleniem, czy skarżący był świadomy tego, że świadczenie mu się nie należy (wyrok NSA z 1 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 2232/17). Decyzja organu I instancji prawidłowo została wydana na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy. Wbrew stanowisku organu odwoławczego nie ma w tej sprawie zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Jednakże uchybienie to nie ma wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Jak wyżej zaznaczono zastosowanie do sytuacji skarżącego przepisu art. 23a ust. 5 ustawy wynika z decyzji odmawiającej przyznania mu dodatku dyferencyjnego w postaci zasiłków na dzieci i dodatków za okres objęty zaskarżoną decyzją. Z decyzji tej jednoznacznie wynika, że z uwagi na podjęcie zatrudnienia przez skarżącego na terenie Niemiec zastosowanie mają przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenia nr 987/2009 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Na podstawie art. 11 ust. 3 lit. a w zw. z art. 67 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 skarżący podlegał wówczas ustawodawstwu niemieckiemu i był osobą uprawnioną do świadczeń rodzinnych w odniesieniu do członków swojej rodziny, którzy zamieszkują na terytorium innego państwa członkowskiego, do świadczeń rodzinnych przewidzianych przez ustawodawstwo pierwszego państwa, tak jakby zamieszkiwali na terytorium tego państwa. Jak wyżej wspomniano decyzja ta nie została zaskarżona i tym samym stała się ostateczna. Nie została także zaskarżona decyzja Burmistrza Miasta [...] uchylająca decyzję przyznającą świadczenie wraz z dodatkami. Nie mogły być zatem uwzględnione okoliczności, że skarżący świadczeń na terenie Niemiec nie pobierał. Tego rodzaju zarzuty mogły być kierowane do decyzji wydanej w trybie art. 23a ust. 2 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W niniejszej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy. Na etapie orzekania o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia organ orzekający w tym zakresie nie bada czy strona skarżąca faktycznie korzystała ze świadczeń, jakie przysługiwały jej w innym państwie, gdyż w tym zakresie wiążące pozostają decyzje: uchylająca decyzję o przyznaniu świadczenia za okres, w jakim mają zastosowanie przepisy o koordynacji oraz decyzja o odmowie przyznania dodatku dyferencyjnego za wskazany okres.
Wobec tego zarzuty skargi nie mogą być skuteczne. Także stanowisko organu odwoławczego co do świadomego pominięcia we wniosku o przyznanie świadczenia oraz w trakcie jego pobierania okoliczności przebywania członka rodziny i pracy na terytorium Niemiec oraz zarzut skargi dotyczący nieuzyskania stosownych świadczeń w Niemczech pozostają w tej sprawie irrelewantne z uwagi na jednoznaczną treść art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy i treść wiążących wyżej powołanych decyzji Burmistrza i Wojewody.
Z powyższych przyczyn chybione są zarzuty skargi dotyczące naruszenia wskazanych w niej przepisów prawa materialnego. Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, rozpatrzył cały materiał dowodowy konieczny do rozpoznania sprawy oraz wyjaśnił motywy, jakimi kierował się wydając decyzję. Prawidłowo też zastosował przepisy kpa, wobec czego zarzuty dotyczące naruszenia art. 7, 77 § 1 i 80 kpa są niezasadne.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.