I SA/Wa 943/23

I SA/Wa 943/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-05-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Marek Maliński
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 156 par. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie: sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) asesor WSA Marek Maliński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 maja 2024 r. sprawy ze skargi Burmistrza [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 marca 2023 r. nr SZ.rn.625.128.2020 w przedmiocie reformy rolnej stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] marca 2023 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań Starosty [...] i Burmistrza [...] od decyzji Wojewody [...] z [...] września 2020 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że orzeczeniem z [...] stycznia 1949 r., nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomości ziemskie [...], powiatu [...], ks. wieczyste [...] o łącznej pow. [...] ha podlegają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.). Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z [...] maja 1949 r., nr [...] utrzymał w mocy orzeczenie Wojewody z [...] stycznia 1949 r. oraz uzupełnił o stwierdzenie, że przejęte nieruchomości stanowią własność W. i B. W..
W wyniku postępowania wszczętego na wniosek J. W. (następcy prawnego byłych właścicieli przejętej nieruchomości) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] sierpnia 2011 r., nr [...] stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] maja 1949 r. oraz orzeczenia Wojewody [...] z [...] stycznia 1949 r.
J. W. wnioskiem z [...] stycznia 2015 r. (uzupełnionym pismami z 11 marca 2015 r. i 14 sierpnia 2015 r.), wystąpił o rozpoznanie wniosku dotyczącego stwierdzenia, że należąca do W. i B. W. nieruchomość położona w gminie [...], powiat [...], ks. wieczyste: [...] nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Wojewoda [...] decyzją z [...] września 2020 r. (sprostowaną postanowieniem z [...] października 2020 r., nr [...]) stwierdził, że nieruchomość ziemska [...], położona w gminie [...], powiat [...], województwo [...], hip. art. 522 Tom I karta 7, art. 523 Tom VI karta 182, art. 524 Tom VI karta 192, art. 286 Tom III karta 116 i art. 5 Tom V karta 83, stanowiąca 1 września 1939 r. własność W. i B. W. - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wojewoda wyjaśnił, że sporna nieruchomość - w wyniku umów sprzedaży dokonanych przed 1 września 1939 r. - nie przekraczała 100 ha pow. ogólnej i tym samym nie spełniała norm obszarowych wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e dekretu, niezbędnych do jej przejęcia na cele reformy rolnej.
Odwołania od decyzji Wojewody z [...] września 2020 r. wnieśli Starosta [...] oraz Burmistrz [...].
Rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że postępowanie dotyczy rozpatrzenia wniosku, złożonego na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 z póżn. zm.). Podstawę prawną przejęcia spornej nieruchomości stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co wynika wprost z wyeliminowanych z obiegu prawnego orzeczeń Wojewody [...] z [...] stycznia 1949 r. oraz Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnych z [...] maja 1949 r. Zastosowanie tego przepisu potwierdzają również: Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej pow. [...] z 1945 r.; Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z dn. 6 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na 1 stycznia 1948 r. oraz Wykaz państwowych nieruchomości, stan na 1 stycznia 1951 r.
Minister wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Aby ocenić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu
należało ustalić jaki był obszar ogólny spornej nieruchomości w dacie przejęcia na cele reformy rolnej (bez znaczenie dla sprawy jest kwestia obszaru użytków rolnych, gdyż sporna nieruchomość znajdowała się w ówczesnym województwie pomorskim) oraz - w przypadku spełnienia warunku powierzchniowego - czy była to nieruchomość ziemska, a także jaki był jej status prawny (kto był jej właścicielem i w jakiej części). Stan prawny i faktyczny powinien uwzględniać dzień 1 września 1939 r., gdyż zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu za nieważne zostały uznane wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu, dokonane po 1 września 1939 r.
Minister podał, że nie zachowała się księga wieczysta dla przedmiotowego majątku. Wskazując na zebrane w sprawie dowody dotyczące powierzchni majątku organ wskazał, że przekraczał on 100 ha (od 109,4377 do 110, 3 ha) pow., co też przyjęły orzekające o nacjonalizacji ówczesne organy. Jednakże, aby nieruchomość o takiej powierzchni mogła kwalifikować się do przejęcia na cele reformy rolnej musiała mieć jednolity charakter właścicielski, czyli stanowić własność jednej osoby albo współwłasność kilku osób.
Odnośnie do statusu właścicielskiego Minister wyjaśnił, że wnioskodawca wskazał, że przed 1 września 1939 r. dokonano parcelacji oraz sprzedaży części przejętego na cele reformy rolnej majątku. To może sugerować, że należący do jego poprzedników prawnych majątek mógł zajmować poniżej 100 ha pow. ogólnej i tym samym nie spełniał przesłanki obszarowej, od której uzależnione było przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej.
Organ podał, że wobec niezachowania się żadnej księgi wieczystej dotyczącej majątku w [...] kwestię, czy rzeczywiście cały majątek należał do małżonków W. i B. W., należało ustalić na podstawie innych dokumentów.
Minister przywołał sześć zebranych w toku postępowania aktów notarialnych kupna - sprzedaży. Wskazał także na kopie map katastralnych z [...] maja 1937 r., na których ujawnione zostały nazwiska nabywców części nieruchomości.
Suma powierzchni wymienionych w aktach notarialnych wynosi 12,6995 ha, natomiast w dokumentacji geodezyjno - prawnej 13,0700 ha. Powyższe oznacza, że powierzchnia ogólna nieruchomości należących do małżonków W. i B. W. była niższa niż 100 ha. W ocenie organu nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Minister powołał także szereg innych dokumentów wskazujących, że powierzchnia majątku była znacznie niższa niż 100 ha. Organ wskazał, m.in. na pismo właścicielki przejętego majątku [...] – B. W. z 1 września 1952 r. do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...], w którym pisała, że jej gospodarstwo ma 71,1849 ha.
Następca prawny byłych właścicieli – K. W. w piśmie z 8 września 1962 r. do Prokuratury Powiatowej w [...] pisał, że jego rodzice nie posiadali więcej niż 89,5801 ha. Zawarł także informację, że ojciec w latach 1932-1938 sprzedał ziemię o powierzchni 18,43 ha. Sprzedażą miały być też objęte dalsze 27,08 ha ziemi, w wyniku czego w jego posiadaniu, w 1938 r., zostało jedynie 44,07 ha. Informacje te powtórzone zostały przez K. W. w piśmie z 12 kwietnia 1964 r. do Ministra Rolnictwa.
W wyniku analizy całego materiału dowodowego organ odwoławczy uznał, że zgromadzone w sprawie dokumenty nie są wprawdzie spójne co do powierzchni majątku sprzedanego przed wojną przez W. i B. W., jednakże wykazano, że przynajmniej w czterech przypadkach, tj.: na podstawie aktów notarialnych: nr [...] repertorium na rok [...] z [...] lipca 1935 r., nr [...] repertorium na rok [...] z [...] lipca 1935 r., nr [...] repertorium na rok 1935 z [...] grudnia 1935 r., nr [...] repertorium na rok 1936 z [...] stycznia 1936 r., doszło do skutecznej sprzedaży nieruchomości. Tym samym majątek należący do W. i B. W. nie przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, co na terenie dawnego województwa pomorskiego było warunkiem koniecznym do jego przejęcia na cele reformy rolnej.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Starosty [...] Minister ponownie wyjaśnił, że księgi wieczyste dotyczące spornego majątku zostały zniszczone w czasie działań wojennych. Nową księgę założono dopiero w 1961 r., kiedy już ujawnionym właścicielem całej nieruchomości był Skarb Państwa, który przejął ją na mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z tego powodu założono tylko jedną, nową księgę wieczystą dla całej nieruchomości. Sąd zakładając księgę nie oceniał, czy doszło do skutecznego zbycia części nieruchomości przed 1 września 1939 r., a jedynie oparł się na dokumentach wytworzonych po wojnie. Z tego powodu nie można było utworzyć nowych ksiąg wieczystych, w miejsce zniszczonych w czasie działań wojennych.
Odnośnie do odwołania Burmistrza [...] Minister wskazał, że dokonał ponownej analizy zgromadzonego materiału dowodowego. Zdaniem organu nie budzi wątpliwości, że zgromadzone w sprawie dokumenty archiwalne dotyczą nieruchomości o oznaczeniu hipotecznym art. [...] Tom I karta 7, art. [...] Tom VI karta 182, art. [...] Tom VI karta 192, art. [...] Tom III karta 116 i art. [...] Tom V karta 83. Często oznaczenia te są wymieniane wprost w tych dokumentach, jak np.: w przedwojennych aktach notarialnych kupna-sprzedaży, kopii mapy katastralnej z 1937 r., postanowieniach sądów, o których mowa wyżej w uzasadnieniu decyzji, itd. Organ II instancji ponownie dokonał ustaleń faktycznych dotyczących powierzchni ogólnej przejętej na cele reformy rolnej nieruchomości w [...], jak i jej stanu prawnego (kwestii własności). W efekcie podjętych czynności, organy doszły do konkluzji, że sporna nieruchomość nie spełniała norm obszarowych niezbędnych do jej przejęcia na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Za nietrafny Minister uznał zarzut naruszenia przepisów ustawy o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych. Wynikiem postępowania wszczętego na podstawie § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. nie jest przekształcenie własnościowe spornej nieruchomości, a jedynie stwierdzenie, czy podlegała ona przejęciu na cele reformy rolnej.
Organ nie widział także podstaw, aby w prowadzonym postępowaniu zająć się kwestią zasiedzenia przez Skarb Państwa działek objętych wnioskiem. Minister nie jest organem uprawnionym do podjęcia takich czynności. Poza tym kwestia, czy sporna nieruchomość została nabyta przez zasiedzenie przez Skarb Państwa nie ma znaczenia dla sprawy.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożył Burmistrz [...], działający w imieniu Gminy [...]. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, wobec skierowania jej do osoby zmarłej, co powoduje, że decyzja jest nieważna z mocy prawa. Skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że jak wynika z aktu zgonu sporządzonego przez Urząd Stanu Cywilnego w [...] nr [...] J. W. zmarł w toku niniejszego postępowania, tj. [...] września 2022 r. Nie ulega zatem wątpliwości, że decyzja organu II instancji została skierowana do osoby nieżyjącej.
Wskazując na orzecznictwo sądowoadministacyjne skarżący podniósł, że skierowanie decyzji do osoby zmarłej skutkuje wadą nieważności decyzji.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wskazał, że nie miał wiedzy o zgonie J. W.. Pełnomocnik reprezentujący J. W., ani w rozmowie telefonicznej, ani w korespondencji pisemnej, nie udzielił informacji o śmierci swojego mocodawcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Wnioskodawcą i stroną przedmiotowego postępowania był J. W. - jeden ze spadkobierców małżonków W. - przeddekretowych właścicieli majątku [...]. Zważyć należy, że stronami, w rozumieniu art. 28 kpa w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz § 5 ust. 2 i § 6 rozporządzenia, które mają bezpośredni interes prawny w postępowaniu w sprawie stwierdzenia, czy dana nieruchomość lub jej część podpadała pod przepis art. 2 ust. 2 lit. e dekretu są przede wszystkim właściciele nieruchomości lub ich spadkobiercy.
Jak wynika z załączonego do akt sądowych odpisu aktu zgonu J. W. zmarł [...] września 2022 r. Zaskarżona decyzja Ministra została wydana [...] marca 2023 r. i skierowana, m.in. do J. W.. Oznacza to, że decyzja została skierowana do osoby zmarłej.
Wprawdzie kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera przepisu, który stwierdzałby, że osoba zmarła nie może być stroną w sprawie, jednak wynika to z samej konstrukcji pojęcia strony (por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1996, s. 183) i jej zdolności prawnej, którą ocenia się według przepisów prawa cywilnego (art. 30 § 1 kpa). Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność prawną. Zgodnie z art. 8 Kodeksu cywilnego każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Zdolność prawna osoby fizycznej ustaje z chwilą jej śmierci. Konsekwencją utraty zdolności prawnej jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego oraz wydać decyzji. Należy podkreślić, że wydanie rozstrzygnięcia w stosunku do osoby zmarłej stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa (por. wyroki NSA z 18 II 2016 r., sygn. akt I OSK 1150/14, z 1 XII 2015 r., sygn. akt I OSK 626/14, z 14 XI 2001 r., sygn. akt I SA 2462/99).
Na ocenę zaistnienia wad, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie ma wpływu to, czy organ wiedział o śmierci strony postępowania oraz czy jego niewiedza była zawiniona czy też nie. Powołany przepis nie nawiązuje do wiedzy organu o okolicznościach skutkujących nieważnością decyzji. Istotne jest, że następcy prawni zmarłej strony nie brali udziału w postępowaniu, a decyzja została skierowana do osoby nieżyjącej. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie.
Z przyczyn wyżej omówionych decyzja Ministra jest obarczona wadą nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W tej sytuacji Sąd nie dokonuje merytorycznej oceny decyzji.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku.
Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym uzasadnione było treścią art. 119 pkt 1 ppsa.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu i przeprowadzi postępowanie z udziałem następców prawnych zmarłej strony.