I SA/WA 942/23

I SA/Wa 942/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-08-23
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-05-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik
Przemysław Żmich /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 3118/23 - Wyrok NSA z 2024-11-27
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 16a ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Żmich sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 6 lutego 2023 r. nr KO-1003/4103/500/22 w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 6 lutego 2023 r. nr KO-1003/4103/500/22, na skutek odwołania A. L. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej jako "Wójt") z [...] września 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia, czy innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Skarżąca wnioskiem z 11 sierpnia 2022 r. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem – P. L. Do wniosku załączyła odpis skrócony aktu małżeństwa zawartego w dniu [...] lipca 2022 r. i orzeczenie z [...] kwietnia 2022 r. o stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że P. L. zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności, który to stopień datuje się od [...] stycznia 2020 r. Orzeczenie wydano do 30 kwietnia 2024 r. Skarżąca przedłożyła również oświadczenie o sprawowaniu opieki nad mężem i jej zakresem. Wyjaśniła, że mąż choruje na otyłość olbrzymią, wobec czego opiekę tę musi sprawować całodobowo. Wyjaśniła, że nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki, ponieważ od 2020 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, zarejestrowaną w urzędzie pracy.
Wójt decyzją z [...] września 2022 r. odmówił A. L. przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego wnioskowanego na męża i zauważył, że choć w sprawie spełnione zostały dwie przesłanki z art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", a mianowicie niepełnosprawność męża skarżącej w stopniu znacznym oraz nieprzekroczenie kryterium dochodowego (dochód 2-osobowej rodziny w 2020 r. wyniósł [...] zł, co stanowi miesięczną kwotę [...] zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie – [...] zł), to jednak nie została spełniona ostatnia z przesłanek pozytywnych, polegająca na braku bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Wójt wyjaśnił, że choć nie kwestionuje konieczności sprawowania takiej opieki, czy pomocy w codziennym funkcjonowaniu, to zakres sprawowanej opieki nie wyklucza, w jego ocenie, możliwości podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej chociażby na część etatu. Ustalona sytuacja życiowa skarżącej (mąż z otyłością), nie jest powodem dla którego wnioskodawczyni nie może pracować zawodowo. Czynności jakie wykonuje przy mężu mogą być robione przed i po pracy. Opieka, zdaniem Wójta, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Związek miedzy rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. Z taką sytuacją nie mamy natomiast do czynienia w rozpatrywanej sprawie.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że Wójt błędnie ustalił stan faktyczny sprawy. Podała, że od 2020 r. jest bezrobotna. Szukała pracy, ale bezskutecznie. W tym okresie poznała męża, który na początku był sprawny fizycznie. W obecnej sytuacji jego stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, chociaż bardzo chciałaby pracować. Podała, że w [...], gdzie mieszkają nie ma pracy, a dojazd do większej miejscowości zająłby jej dużo czasu. Nie jest możliwe podjęcie przez nią zatrudnienia nawet na część etatu. Wskazała, że we wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego wspomniała tylko o otyłości olbrzymiej męża, ale na jego niepełnosprawność wpływa wiele chorób, które utrudniają mu funkcjonowanie. Skarżąca nie może więc podjąć pracy. Nie może zostawić męża nawet na chwilę. Wskazała, że w dniu [...] sierpnia 2022 r. interweniowała OSP z [...] ponieważ mąż podczas próby wstania z łóżka pod jej chwilową nieobecność dostał bezwładu nóg i upadł. Przy pomocy strażaków udało się go podnieść na łóżko. W chwili obecnej nie może odstąpić męża nawet na chwilę. W określonych porach dnia musi podać mu leki, wodę, udzielić natychmiastowej pomocy. Bez niej nie może funkcjonować. Do odwołania załączyła zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia męża z 15 września 2022 r.
Kolegium decyzją z [...] lutego 2023 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta i wskazało, że istotą specjalnego zasiłku opiekuńczego jest udzielenie rekompensaty osobom, które rezygnują z zatrudnienia bądź go nie podejmują celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na niepełnosprawność. Rezygnacja z zatrudnienia, czy jego niepodejmowanie musi być przy tym powiązana z celem, jakim jest sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Niezbędne jest zatem istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Bezspornie skarżąca należy do kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, jest bowiem małżonką osoby wymagającej opieki. Nie ulega również wątpliwości, że jej mąż urodzony w dniu [...] kwietnia 1987 r. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności do [...] kwietnia 2024 r. Z treści orzeczenia wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 stycznia 2020 r. Ponadto niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W sprawie spełniona została także przesłanka kryterium dochodowego, od którego uzależnione jest prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Kluczowa jest więc jedynie ocena spełnienia, określonej w art. 16a ust. 1 u.ś.r., przesłanki polegającej na istnieniu bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem. Dla zbadania tego związku konieczne jest ustalenie, czy rodzaj bądź/i liczba czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem wykonywanych przez skarżącą uniemożliwia jej podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Istotne jest też ustalenie momentu, w którym skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia, a następnie go nie podejmowała i czy miało to bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad mężem. Specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawany za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem małżonka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Zebrany materiał dowodowy, wskazuje, że skarżąca nie spełnia wymogu rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania w celu sprawowania opieki nad mężem. W oświadczeniu z 11 sierpnia 2022 r. dołączonym do wniosku o przyznanie świadczenia, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy (art. 233 K.k.) podała, że nie zrezygnowała z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Od 2020 r. jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W odwołaniu podaje zaś, że jest osobą bezrobotną od 2020 r. Szukała pracy, ale bezskutecznie. W tym czasie poznała męża. Z akt wynika, że w dniu [...] lipca 2022 r. skarżąca zawarła małżeństwo z P. L. Choć kwestia niepodejmowania przez nią zatrudnienia powinna być oceniana z uwzględnieniem czasu, w którym opieka jest sprawowana nie sposób jednak nie dostrzec, że skarżąca w chwili kiedy poznała męża, a następnie wyszła za niego za mąż już nie pracowała. Szukała wprawdzie pracy, ale z powodu trudności na rynku pracy, zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej nie podjęła. W takim stanie faktycznym, w ocenie Kolegium, nie do obrony jest teza, że obecnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej tylko z tego względu, że opiekuje się chorym mężem. Także rozmiar i zakres opieki nie wymusza na skarżącej niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak wynika z treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego ze skarżącą oraz z treści odwołania i załączonego zaświadczenia lekarskiego z [...] grudnia 2022 r., mąż skarżącej od lat choruje na otyłość olbrzymią - waży [...] kg - oraz będące jej następstwem choroby współistniejące, jak nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca, zaburzenia lipidowe mieszane, insulinooporność. Posiada rozległe zmiany troficzne obu podudzi z zapaleniem i wysiękiem, obrzęki limfatyczne obu kończyn dolnych. Porusza się z dużym trudem, przy pomocy balkonika ortopedycznego. Nie jest w stanie wejść samodzielnie po schodach. W związku z powyższymi dolegliwościami zdrowotnymi ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Skarżąca wykonuje przy mężu takie czynności jak: pomoc przy ubieraniu, pomoc w codziennej toalecie, załatwieniu potrzeb fizjologicznych, pielęgnacja ciała poprzez smarowanie kremami, maściami, pudrem, przygotowywanie i podawanie posiłków, leków, które mąż następnie spożywa samodzielnie, sprzątanie domu, pranie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich i dostarczanie męża na wizyty, wykupywanie leków, opieka w nocy z uwagi na mogące mieć miejsce bezdechy. Mając na uwadze przedstawiony rodzaj i zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem brak jest, zdaniem Kolegium, podstaw do przyjęcia, że nie podejmuje ona zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad mężem. Mąż odwołującej się sam spożywa przygotowane i podane posiłki i leki, jest sprawny intelektualnie. Nie ma przeciwwskazań lekarskich, by sam został w domu. Epizod, kiedy przewrócił się i wzywana była straż pożarna, celem podniesienia go był jednorazowy. Z zaświadczenia lekarskiego wynika, że porusza się – wprawdzie z trudem - ale samodzielnie przy pomocy balkonika. Świadczone przez skarżącą inne czynności, jak: robienie, zakupów, przygotowywanie posiłków, lęków, sprzątanie, pranie dotyczą w rzeczywistości prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby aktywne zarobkowo i zawodowo. Nie ulega wątpliwości, że czynności te mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają charakter uniwersalny i są czynnościami, tzw. porządku dziennego, a zatem mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, jak np. pomoc przy czynnościach higienicznych, pielęgnacyjnych, czy też przygotowywanie posiłków, bądź leków - które mąż skarżącej jako osoba sprawna intelektualnie może zażyć sam. W ocenie Kolegium, bezspornie opieka sprawowana nad mężem przez stronę nie jest na tyle absorbująca i tak bardzo czasochłonna, że uniemożliwia [...]-letniej osobie jakąkolwiek aktywność zawodową w ramach definicji z art. 3 pkt 21 u.ś.r., skoro może być sprawowana tylko przez część dnia o określonych porach. Kolegium zauważyło na koniec, że organowi znane są również z urzędu fakty dotyczące stanu zdrowia P. L., które zostały ustalone w sprawach nr KO-1178/4103/656/20 oraz nr KO-472/4103/191/22 na podstawie zeznań E. K., jego siostry, przede wszystkim z uwagi za zbieżność czasową. W ww. sprawach E. K. występowała z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na ojca. W sprawie nr KO-1178/4103/656/20 Kolegium, przed wydaniem decyzji utrzymującej w mocy decyzję odmowną (od której skarga została oddalona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 444/21), przesłuchało E. K. w charakterze strony. W dniu 28 grudnia 2020 r. osoba ta, będąc pouczona o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy i prawie do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania, podała m.in., że "zamieszkuje z mężem, córką, tatą i bratem lat [...] – P. L., prowadząc wspólne gospodarstwo domowe. Brat nie pracuje - pobiera rentę z KRUS. Ma orzeczoną przez Lekarza Orzecznika KRUS całkowitą niezdolność do pracy. Choruje na [...] - waży [...] kg, wymaga pomocy w codziennych czynnościach (...). Razem z bratem wozimy tatę do lekarza. Nie mam prawa jazdy, więc brat wozi mnie do sklepu. Do Kolegium również przywiózł mnie brat. Opiekuję się bratem i tatą. Jeżdżę z bratem załatwiać jego sprawy np. w KRUS-ie". Również w sprawie nr KO-472/4103/191/22 Kolegium utrzymało w mocy decyzję odmawiającą E. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na ojca. Także w tej sprawie przesłuchało E. K. w charakterze strony. W dniu 10 maja 2022 r. będąc pouczona o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy i prawie do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania podała ona, że "zamieszkuje w [...] z tatą, bratem - lat [...], córką i mężem. Brat jest na rencie, ma orzeczenie o niepełnosprawności, chyba w stopniu znacznym. Rentę pobiera z KRUS-u. Brat choruje na słonicowodę, ma prawo jazdy, także podwozi mnie do ośrodków zdrowia, po zakupy, w celu załatwienia spraw urzędowych, wszędzie tam gdzie trzeba dojechać. Z uwagi na schorzenie brata pomagam mu w codziennej kąpieli. Brat ma zalecenie lekarskie, żeby siedzieć, bądź leżeć z nogami uniesionymi do góry, sam korzysta z łazienki. Brat zawozi tatę do lekarza ponieważ ja nie mam prawa jazdy, ja również z nimi jeżdżę ponieważ brat nie dałby sobie rady. Jeżeli brat potrzebuje wizyty lekarskiej, to ja zajmuję się umówieniem wizyty, skompletowaniem dokumentacji na wizytę, jeżdżę razem z bratem". Jak wynika z powyższych ustaleń dokonanych na datę 10 maja 2022 r., a więc na 3 miesiące przed złożeniem w sprawie niniejszej przez skarżącą wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego na męża (11 sierpnia 2022 r.), P. L. z powodu stanu zdrowia, jaki posiada aktualnie, już w 2020 r. miał orzeczoną przez Lekarza Orzecznika KRUS całkowitą niezdolność do pracy. Ważył nawet więcej niż obecnie, a mianowicie [...] kg. Co oczywiste, przy tak dużej otyłości wymagał pomocy w codziennych czynnościach, którą świadczyła jego siostra. P. L. posiada prawo jazdy i jeździ samochodem. Nie kwestionując konieczności wsparcia męża przez skarżącą, zauważyć należy, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującemu małżonkowi jest wzajemną powinnością współmałżonków wynikającą z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359), szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela odwołująca się, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Sama jednak konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Co więcej, niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia, czy innej pracy zarobkowej powstało wcześniej niż pojawiła się potrzeba sprawowania opieki nad mężem i było spowodowane trudnością ze znalezieniem pracy, a nie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym. Nie zaistniał więc związek przyczynowy pomiędzy wykonywanymi czynnościami, a biernością zawodową skarżącej, niewywołaną ich realizacją.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na tę decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania. Organom zarzuciła naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego, tj.
a) art. 16a ust. 1 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą do wniosku, że jedynie relewantna temporalnie rezygnacja z podejmowania zatrudnienia prowadzi do spełniania przesłanki wynikającej z ww. przepisu, podczas gdy jednoznacznie wynika z niego, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia traktować należy jego niepodejmowanie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu;
b) art. 16 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie skutkujące uznaniem, że sprawowana przez skarżącą opieka nie uniemożliwia podjęcia jej zatrudnienia, mimo że z materiału dowodowego w sprawie jednoznacznie wynika, że jej niepełnosprawny małżonek nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej obecności osoby drugiej;
2. prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", poprzez wybiórczą i dowolną ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie, która wykracza poza granice swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 K.p.a.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że organ niezasadnie powołał się na materiał dowodowy zebrany w innym postępowaniu, który mógł mieć co najwyżej funkcję pomocniczą, ale nie mógł stanowić podstawy utrzymania w mocy decyzji Wójta w związku z jego dezaktualizacją. Skarżąca podniosła, że zakres sprawowanej przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia jej podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Przy ocenie związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia przez skarżącą brać należy pod uwagę moment złożenia wniosku, a więc obecną sytuację, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia dojść mogło z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Na moment złożenia wniosku skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, do którego podjęcia obecnie jest zdolna, w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, a zatem przyjąć należy, że w sprawie zachodzi związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Z kolei w odniesieniu do zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki organ nie tylko wybiórczo i w sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego ocenił materiał dowodowy, ale również oparł się na materiale nieaktualnym, z innych postępowań (zeznań siostry osoby niepełnosprawnej z 2020 r. (a więc ponad dwa lata temu) oraz z maja 2022 r. (a więc na trzy miesiące przed złożeniem wniosku przez stronę)). Oświadczenia siostry niepełnosprawnego były na moment orzekania nieaktualne i nie wykazują rzeczywistego stanu faktycznego istotnego z punktu widzenia tego postępowania a jedynie opisują stan wcześniejszy, który nie ma żadnego wpływu na prawo skarżącej do wnioskowanego zasiłku. Przyjęcie na podstawie ww. zeznań, że niepełnosprawny jest w stanie samodzielnie prowadzić samochód jest nieprawidłowe, bowiem mąż skarżącej jest osobą leżącą, która praktycznie nie jest w stanie samodzielnie się poruszać, na co z resztą wskazuje interwencja straży pożarnej, która konieczna była aby niepełnosprawnego podnieść. Skarżąca wskazała, że niepełnosprawny choruje na niewydolność serca, występują duszności, w trakcie snu dochodzi do bezdechu, co wymaga ciągłego czuwania skarżącej przy nim i jego wybudzania, aby się nie udusił. Niepełnosprawny jest praktycznie stale leżący, porusza się z trudem w wyjątkowych okolicznościach, chodzenie bez asysty grozi upadkiem i narażeniem zdrowia i życia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna.
W pierwszej kolejności zauważyć należy, że celem świadczeń opiekuńczych jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Istotą specjalnego zasiłku opiekuńczego jest wsparcie dla osób, które pozostają niezatrudnione (bez względu na to, czy prowadzi do tego rezygnacja, czy niepodejmowanie pracy zarobkowej) z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem więc przedmiotowego świadczenia jest częściowa rekompensata kosztów tej opieki w stosunku do tych, którzy wyręczając w tym zakresie państwo, tracą możliwość zarobkowania.
Zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:
1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub
2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej
- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Dalsza treść art. 16a u.ś.r. określa warunki związane z wysokością osiąganego dochodu (przesłanka kryterium dochodowego) oraz wyłączenia do przyznania zasiłku. W ust. 9 tego artykułu ustawodawca przewidział zaś, że zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Ustawowo regulowane przesłanki uprawniające do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenia sprowadzają się zatem do ustalenia: istnienia obowiązku alimentacyjnego; rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; sprawowania stałej opieki na osobą niepełnosprawną oraz spełnienia kryterium dochodowego.
W niniejszej sprawie skarżąca bezspornie należy do kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, jest bowiem żoną osoby wymagającej opieki, z którą zawarła związek małżeński w dniu [...] lipca 2022 r. Nie ulega również wątpliwości, że jej mąż urodzony w dniu [...] kwietnia 1987 r. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności do [...] kwietnia 2024 r. Z treści orzeczenia wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] stycznia 2020 r. Ponadto niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przy tym w orzeczeniu wskazano jednocześnie, że ma ono charakter okresowy, bowiem proces leczniczy umożliwia poprawę funkcjonowania organizmu osoby orzekanej.
Sąd podziela również stanowisko organów orzekających w sprawie w odniesieniu do ustalonego w art. 16a ust. 2 u.ś.r. kryterium dochodowego. Z przedłożonych do akt dokumentów wynika bowiem, że kryterium to (wynoszące [...] zł, zgodnie z art. 5 ust. 2 u.ś.r.) w niniejszej sprawie zostało spełnione. Dochód 2-osobowej rodziny skarżącej w 2020 r. wyniósł bowiem [...] zł, co stanowi miesięczną kwotę [...] zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie – [...] zł i nie przekracza kryterium dochodowego.
Przedmiotem sporu jest natomiast zakres sprawowanej opieki, a dokładniej, czy umożliwia on podjęcie zatrudnienia przez skarżącą chociażby w niepełnym zakresie lub np. na umowę zlecenie, czy o dzieło, a w konsekwencji istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej w związku z tą opieką.
W tym zakresie wskazać należy, że w doktrynie (vide B. Chludziński, w: Rączka Piotr (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz. WKP 2021 r.) podkreśla się, że wykładni określeń: "rezygnacja z zatrudnienia" oraz "niepodejmowanie zatrudnienia" należy dokonywać mając na względzie cel, któremu służy specjalny zasiłek opiekuńczy. Celem tym jest rekompensowanie osobom rezygnującym z aktywności zawodowej kosztów stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W takim ujęciu sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawnym staje się warunkiem rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia, wobec tego rezygnacja z zatrudnienia musi być podyktowana koniecznością zapewnienia ustawicznej opieki członkowi rodziny, który tego wymaga. Dla osoby ubiegającej się o specjalny zasiłek opiekuńczy oznacza to obowiązek wykazania związku pomiędzy faktem rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia a potrzebą zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu; brak tego związku należy uznać za negatywną przesłankę przyznania świadczenia. Obok wykazania owego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a podjęciem się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, kluczowym elementem ustaleń w toku postępowania przed organami administracji pozostaje sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W przywołanej powyżej publikacji zauważono, że ustawodawca nie zdecydował się zdefiniować pojęcia "stała opieka" (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 stycznia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 1171/21; LEX nr 3331156).
Z uwagi na brak definicji legalnej należy zatem zrekonstruować zakres znaczeniowy tego pojęcia. W oparciu o wyrażane dotąd poglądy można przyjąć, że stała opieka to ciągła, nieprzerwana i codzienna piecza wyrażająca się poprzez gotowość do pomocy oraz udzielenie pomocy każdorazowo, gdy zaistnieje taka potrzeba. Osoba podejmująca się stałej opieki musi zatem pozostawać w stanie ciągłej gotowości czy dyspozycyjności w stosunku do wymagającego opieki członka rodziny. Ten stan pogotowia ukierunkowany jest na aktywne formy pomocy, czyli podejmowanie bieżących i powtarzających się czynności służących zaspokajaniu potrzeb życiowych podopiecznego. Tak rozumiana opieka nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wynikająca z zakresu czynności podyktowanych stanem zdrowia osoby wymagającej opieki, uniemożliwiać ma więc podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Przy czym, jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 marca 2021 r. sygn. akt I OSK 2648/20 (LEX nr 3242803), treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności.
W oparciu o powyższe należy stwierdzić, że niesienie pomocy i wspieranie niepełnosprawnego członka rodziny nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Chodzi tu bowiem o szczególny sposób opieki podyktowany koniecznością podejmowania stałych i powtarzających się aktywności służących realizacji podstawowych czynności życiowych oraz wykraczających poza zakres typowych, domowych obowiązków. Trzeba zatem zgodzić się ze stwierdzeniem zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w art. 16a u.ś.r., nie może być traktowany jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez żonę swojemu mężowi, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zakres sprawowanej zaś opieki wykluczać powinien możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że organy orzekające w sprawie wypełniły ciążący na nich obowiązek ustalenia, czy istnieje związek między niepodejmowaniem przez skarżącą pracy (ewentualnie rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Prawidłowe jest też stanowisko organów, że zakres czynności jakie podejmuje skarżąca w ramach opieki nad mężem nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze.
Po pierwsze, organy podjęły szereg czynności wyjaśniających w celu ustalenia powyższej kwestii, a których analiza doprowadziła do słusznego stanowiska, że niepodejmowanie przez skarżącą pracy zarobkowej nie jest w sposób bezpośredni związane z potrzebą sprawowania opieki nad mężem. Jak wskazywała bowiem skarżąca w toku postępowania (vide: oświadczenie z 11 sierpnia 2022 r. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań oraz odwołanie), wykonuje przy mężu takie czynności jak: pomoc przy ubieraniu, pomoc w codziennej toalecie, załatwieniu potrzeb fizjologicznych, pielęgnacja ciała poprzez smarowanie kremami, maściami, pudrem, przygotowywanie i podawanie posiłków, leków, które mąż następnie spożywa samodzielnie, sprzątanie domu, pranie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich i dostarczanie męża na wizyty, wykupywanie leków, opieka w nocy z uwagi na mogące mieć miejsce bezdechy. Mąż skarżącej, jak wynika z zaświadczenia lekarskiego dołączonego do akt sprawy, cierpi bowiem na otyłość olbrzymią (waży [...] kg) oraz będące jej następstwem choroby współistniejące, jak nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca, zaburzenia lipidowe mieszane, insulinooporność. Posiada rozległe zmiany troficzne obu podudzi z zapaleniem i wysiękiem, obrzęki limfatyczne obu kończyn dolnych. Porusza się z dużym trudem, przy pomocy balkonika ortopedycznego. Mąż skarżącej jest zatem osobą sprawną intelektualnie, samodzielnie jedzącą podane posiłki i zażywającą leki, która jest w stanie kilka godzin w ciągu dnia spędzić sama. Nie ma bowiem do tego przeciwwskazań lekarskich. W orzeczeniu o niepełnosprawności wskazano ponadto, że "orzeczenie ma charakter okresowy do 30 kwietnia 2024 r. ponieważ proces leczniczy umożliwia poprawę funkcjonowania organizmu osoby orzekanej". Zauważyć więc trzeba, że choć mąż skarżącej niewątpliwie wymaga wsparcia, to jednak część przytaczanych przez nią czynności opiekuńczych może być wykonywana przed lub po pracy, zaś pozostałe to zwykłe czynności domowe wykonywane w każdej rodzinie, również przez osoby pracujące, a ich zakres sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego. Nie zmienia powyższego konieczność dowożenia męża na wizyty lekarskie, czy też pomoc w załatwianiu potrzeb fizjologicznych i pielęgnacyjnych. Inaczej mówiąc, okoliczność robienia zakupów, przygotowywania posiłków, podawania leków, dbania o higienę, sprzątania, czy konieczność wyjazdu z wizytą lekarską nie przeczy możliwości takiego zorganizowania wymaganej przez męża skarżącej opieki, aby skarżąca dalej ją sprawując mogła podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy (np. na zlecenie).
Po drugie zaś zauważyć należy, że skarżąca w oświadczeniu z 11 sierpnia 2022 r. dołączonym do wniosku o przyznanie świadczenia, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy podała, że nie zrezygnowała z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Od 2020 r. jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku (jak wynika z wywiadu środowiskowego pracę zakończyła w dniu 17 maja 2020 r.). W odwołaniu wskazała ponadto, że jest osobą bezrobotną od 2020 r. Szukała pracy, ale bezskutecznie. W tym czasie poznała męża, z którym w dniu 2 lipca 2022 r. zawarła związek małżeński. Choć, jak słusznie zauważyło Kolegium, kwestia niepodejmowania przez nią zatrudnienia powinna być oceniana z uwzględnieniem czasu, w którym opieka jest sprawowana, to jednak skarżąca w chwili kiedy poznała męża, a następnie wyszła za niego za mąż już nie pracowała. Szukała wprawdzie pracy, ale z powodu trudności na rynku pracy zatrudnienia tego nie podjęła. Jak wskazała przy tym w odwołaniu, nie ma zatrudnienia w [...] (gdzie małżeństwo mieszka), a dojazd do większej miejscowości zająłby jej dużo czasu.
Powyższe uwarunkowania należało rozważyć w kontekście spełnienia przez skarżącą warunków ustalonych w art. 16a ust. 1 u.ś.r., tj. czy niepodejmowanie pracy zarobkowej wynika z konieczności sprawowania opieki nad mężem. W tym zakresie, wszystkie te okoliczności pozwalają stwierdzić, że w tak ustalonym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Zatem zgodzić się trzeba z organami orzekającymi w sprawie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Powyższe czyni nieuzasadnionym podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 16a ust. 1 u.ś.r.
Ustaleń powyższych organ dokonał na podstawie zgromadzonych w tej sprawie dokumentów oraz składanych przez stronę oświadczeń. Powyższe czynności dowodowe pozwoliły zgromadzić pełną dokumentację obrazującą sytuację faktyczną, która pozwoliła na jej odniesienie do warunków ustalonych przepisami prawa. Nie sposób zatem zgodzić się z podniesionymi w skardze zarzutami naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.
Nie można również podzielić zarzutu, że Kolegium w sposób nieuprawniony swoje rozstrzygnięcie oparło na dokumentacji uzyskanej z innych postępowań (dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego siostrze P. L. w związku z opieką nad ojcem), a która to dokumentacja miała jedynie charakter pomocniczy względem ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego. Przy tym z tejże właśnie dokumentacji pomocniczej wynika, że jeszcze w maju 2022 r. (a zatem po uzyskaniu orzeczenia z [...] kwietnia 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dwa miesiące przed ślubem i na trzy miesiące przed złożeniem przez skarżącą wniosku o zasiłek), mąż skarżącej, jako osoba posiadająca prawo jazdy jeździł z siostrą "do ośrodków zdrowia, po zakupy, w celu załatwienia spraw urzędowych, wszędzie tam gdzie trzeba dojechać", "sam korzystał z łazienki, jak też zawoził tatę do lekarza", jeżeli brat potrzebował wizyty lekarskiej, to siostra ją umawiała i jechała na nią z bratem. Przy uwzględnieniu zatem dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie, jak i pośrednio wiadomości organowi znanych z urzędu z uwagi na toczące się inne postępowania w sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych, Kolegium doszło do słusznego przekonania, że z ustalonych okoliczności sprawy nie wynika, by opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem była nie do pogodzenia z wykonywaniem jakiejkolwiek pracy. Nie zawsze bowiem osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską jakiegokolwiek zatrudnienia.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634), orzekł jak w sentencji.
Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 ww. ustawy, który to przepis dopuszcza stosowanie tego trybu, gdy strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taka zaś sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, w której skarżąca w skardze wniosła o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zaś organ nie sprzeciwił się temu wnioskowi.