I SA/WA 891/23

I SA/Wa 891/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-01-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-04-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj /przewodniczący/
Jolanta Dargas /sprawozdawca/
Magdalena Durzyńska
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, Sędziowie sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), sędzia WSA Magdalena Durzyńska, Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi A. Z. i W. Z. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 3 marca 2023 r. nr DAP-WOSR.7280.20.2023.AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 3 marca 2023 r. nr DAP-WOSR.7280.20.2023.AM Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 29 grudnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Wnioskiem z dnia 30 grudnia 2008 r. A. Z. wystąpiła do Wojewody Pomorskiego o rekompensatę za mienie zabużańskie pozostawione po jej dziadku - K. B., w miejscowości [...], pow. [...] (k. 1).
W piśmie z dnia 4 czerwca 2009 r., W. Z. zgłosił swój udział w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. B. ww, nieruchomości (k. 4).
Do pisma z dnia 19 grudnia 2016 r. pełnomocnik wnioskodawczyni załączył dokumenty dotyczące własności dóbr [...] z folwarkami [...], [...], [...] i [...] stanowiących własność K. B..
W dniu 6 lutego 2017 roku A. Z. załączyła oświadczenie, w którym wskazała, że K. B. był właścicielem dóbr [...] z folwarkami [...], [...], [...], [...], [...], pow. [...] (k. 93).
W piśmie z dnia 24 maja 2018 r. (k. 280-282) pełnomocnik stron wskazał, że A. Z. składając wniosek o rekompensatę w dniu 30 grudnia 2008 r. pisząc, iż prosi o rekompensatę za mienie pozostawione przez dziadka K. B. w miejscowości [...] miała na myśli całe dobra [...] wraz ze wszystkimi folwarkami (k. 282)
W piśmie z dnia 6 listopada 2019 r. A. Z. oświadczyła, że użyte przez nią określenie, że wnioskuje o wydanie decyzji w sprawie rekompensaty za mienie pozostawione przez K. B. w [...] w sposób oczywisty dotyczy całego majątku [...], w skład którego wchodziło szereg folwarków, wymienionych w jednej księdze wieczystej (k. 378).
Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2019 r., znak: [...], Wojewoda Pomorski uznał m.in., że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie spełnia wymogi określone w art. 2, art. 3, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (k. 383).
W dniu 10 lutego 2020 r. do organu I instancji wpłynął operat szacunkowy określający wartość pozostawionej nieruchomości, położonej w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], zaś w dniu 5 marca 2020 r. oświadczenia stron o wskazaniu formy realizacji prawa do rekompensaty (k. 567).
Decyzją częściową nr 1 z dnia 14 kwietnia 2020 r., znak: [...], Wojewoda Pomorski orzekł o potwierdzeniu A. Z. i W. Z. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. B. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...] (k. 579).
W dniu 10 sierpnia 2020 r. do przedmiotowego postępowania przystąpili G. B., H. B., T. B., J. B., M. B. i A. B., reprezentowani przez r.pr. I. P., przedkładając do akt sprawy odpis prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] Wydział VII Cywilny z dnia 31 stycznia 2020 r., sygn. akt [...], stwierdzającego, że spadek po J. B., zmarłym dnia 6 stycznia 2001 r. w [...], ostatnio stale zamieszkałym w [...], na podstawie ustawy nabyły ww. osoby (k. 610).
Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2021 r., znak: [...], organ wojewódzki uznał, że materiał dowodowy w sprawie spełnia wymogi określone w art. 2, art. 3, art. 5 ust 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Decyzją częściową nr 2 z dnia 26 maja 2021 r., znak; [...], Wojewoda Pomorski potwierdził ww. osobom prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. B. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...] (k. 632).
Decyzją nr 3 z dnia 29 grudnia 2022 r., znak: [...], Wojewoda Pomorski odmówił potwierdzenia W. Z. i A. Z. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. B. nieruchomości w miejscowości [...], [...], [...] i [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], wskazując, że w przedmiotowej sprawie nastąpiła modyfikacja wniosku inicjującego postępowanie poprzez rozszerzenie jego zakresu o kolejne nieruchomości, co miało miejsce po upływie terminu ustawowego. Ponadto wskazano, że właściciel przedmiotowych nieruchomości nie spełnił także warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych.
Od powyższej decyzji odwołanie wnieśli A. Z. i W. Z..
Minister rozpatrując sprawę wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r.
W niniejszej sprawie we wniosku z dnia 30 grudnia 2008 r. - inicjującym przedmiotowe postępowanie, A. Z. wskazała, że ubiega się o rekompensatę za mienie pozostawione po jej dziadku - K. B. w miejscowości [...]. Odwołująca się wskazała, iż uzupełni wniosek po uzyskaniu wymaganych dokumentów.
Do pisma z dnia 9 maja 2014 roku skarżąca dołączyła zaświadczenia pozyskane za pośrednictwem Konsula RP w [...] od miejscowego archiwum, zgodnie z którymi K. B. w 1923 r. mieszkał we wsi [...] i posiadał grunt o łącznej powierzchni 583,61 dziesięcin.
Dokumenty dotyczące dóbr [...] z folwarkami [...], [...], [...] i [...] zostały dostarczone przez ówczesnego pełnomocnika wnioskodawców przy piśmie z dnia 19 grudnia 2016 roku, a więc po terminie zakreślonym dla złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty (k.68).
Skarżąca podnosi, iż nie miała zamiaru ograniczania przedmiotowego wniosku do granic ewidencyjnych miejscowości [...], lecz chodziło jej o majątek, którego centrum była [...] - nieruchomości wchodzące w skład rzeczonego majątku były zaś położone nie tylko w granicach administracyjnych wsi o tej samej nazwie, lecz również w okolicznych miejscowościach. W odwołaniu wskazano ponadto, iż określenie [...] stanowiło dla skarżącej nazwę całego majątku K. B. na Kresach Wschodnich. Takie bowiem określenie wnosząca odwołanie zapamiętała z przekazów rozmów rodzinnych. Było to zbiorcze określenie całego majątku ziemskiego K. B., a nie jedynie jednego z licznych folwarków, którymi zarządzał.
Minister zauważył, iż w piśmie z dnia 1 lipca 2009 r., adresowanym do Dyrektora Archiwum [...] Kierownika Wydziału [...], A. Z. wskazała: "Zgodnie z posiadanymi przeze mnie informacjami majątek K. B. składał się z paru majątków: [...], [...], [...] (sad), [...], [...], [...], [...], [...] (...) Zwracam się do Państwa z prośbą o sprawdzenie w archiwach informacji dotyczących wskazanych wyżej majątków" (k.85).
Powyższe oświadczenie A. Z. zaprzecza zatem twierdzeniom odwołania, jakoby skarżąca traktowała jako jeden majątek nieruchomości położone w miejscowościach [...], [...], [...], [...] i [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...].
W piśmie z dnia 24 maja 2018 r. (k. 280-282) pełnomocnik stron wskazał, że A. Z. składając wniosek o rekompensatę w dniu 30 grudnia 2008 r. pisząc, iż prosi o rekompensatę za mienie pozostawione przez dziadka K. B. w miejcowości [...] miała na myśli całe dobra [...] wraz ze wszystkimi folwarkami. Podniesiono, że wszystkie folwarki majątku [...] ([...], [...], [...], [...]), leżały przed wojną w tej samej gminie [...], pow. [...], woj. [...]. Do pisma załączono opinię geodety uprawnionego C. P., w której wskazano: " (...) [...] jest siedzibą K. B.. Jest on właścicielem stawów rybnych, młyna i gorzelni (księga adresowa 1930 r.) K. B. jest również ziemianinem. [...] Urząd Wojewódzki w piśmie z dnia 12 września 1933 r. wykazuje majątki ziemskie należące do K. B.: [...] - 502 ha, [...] - 416 ha, [...] -777 ha, [...] - 200 ha, [...] -210 ha. Obszar majątku to 2005 ha w skład którego wchodzi [...] z przynależnościami takimi jak folwarki [...], [...], [...], uroczyska [...], [...], [...], [...], [...] uroczysko [...] oraz [...] i [...] (...)".
W ocenie organu okoliczność, że miejscowości [...], [...], [...] i [...] leżały w tej samej gminie, co [...], tj. Gminie [...], nie jest wystarczającą podstawą do uznania, że wniosek inicjujący postępowanie dotyczył wszystkich gruntów stanowiących przed wojną własność poprzednika prawnego skarżącej, leżących w tej gminie.
Powyższemu zaprzecza bowiem treść stwierdzenia skarżącej, zawartego w przywołanym powyżej piśmie z dnia piśmie z dnia 1 lipca 2009 r., w którym ta jasno rozróżniła majątki stanowiące własność K. B., co świadczy o tym, że wbrew zarzutom odwołania traktowała je jako odrębne nieruchomości.
Również geodeta uprawniony inż. C. P. wskazuje na odrębność majątków [...], [...], [...] i [...], wymieniając każdy z nich zarówno w opinii załączonej do pisma M. R. z dnia 24 maja 2018 r. (k. 280-282), jak również wyszczególniając je odrębnie na mapie z oznaczeniem zasięgu obszaru dóbr ziemskich będących własnością K. B. (k. 255).
W związku z powyższym, zasadne jest stanowisko organu I instancji, iż wniosku A. Z. z dnia 30 grudnia 2008 roku nie można rozszerzyć o wszystkie folwarki należące do K. B., tj. [...], [...], [...], [...], z uwagi na to, że wniosek ten wyraźnie odnosi się do nieruchomości pozostawionych w "miejscowości [...]" oraz że wskazane folwarki nie zostały uwzględnione w powyższym wniosku, a dokumenty ich dotyczące zostały dołączone po ustawowo wskazanym terminie.
Minister zauważył, iż postępowanie przewidziane w ustawie z dnia 8 lipca 2005r. ma charakter wnioskowy i jest wszczynane tylko i wyłącznie na wniosek strony. Wyżej przywołana ustawa jednoznacznie wskazuje, iż prawo do rekompensaty może być potwierdzone tylko tym podmiotom, które w tym zakresie złożyły stosowny wniosek do właściwego wojewody. W przedmiotowej sprawie roszczenie dotyczące nieruchomości położonych w miejscowościach [...], [...], [...] i [...], gm. [...], pow. [...], zostały zgłoszone dopiero przy piśmie z 19 grudnia 2016 r.,
a zatem z oczywistym naruszeniem terminu określonego w art. 5 ust. 1 ustawy. Potraktowanie tego ostatniego wystąpienia jako odrębnego wniosku było prawidłowe. Wniosek ten dotyczył bowiem, nieruchomości odrębnych od tych zgłoszonych wcześniej i zmierzał do uzyskania prawa do rekompensaty za kolejne nieruchomości, poprzez próbę obejścia granic czasowych, które ustawodawca wyznaczył dla dochodzenia roszczeń w tym zakresie. Skoro w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. skarżący nie wystąpili o potwierdzenie prawa do rekompensaty za przedmiotowe nieruchomości, to oczywistym jest, że roszczenie w tym zakresie wygasło. Zatem stanowisko organu
I instancji o odmowie przyznania rekompensaty za nieruchomości położone w miejscowościach [...], [...], [...] i [...] wbrew twierdzeniom skarżących jest zgodne z prawem.
Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jeżeli wniosek nie spełnia wymogów wskazanych w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 (między innymi jeżeli został złożony po dniu 31 grudnia 2008 r.) wojewoda zobowiązany jest do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Ponadto Minister wskazał, że właściciel przedmiotowych nieruchomości nie spełnił także warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, bowiem zmarł w [...] nad [...] (dowód: postanowienie Sąd Rejonowego w [...] z dnia 18 maja 2016 roku, sygn. akt [...] wskazujące datę jego śmierci na 21 kwietnia 1941 roku - k. 65).
Minister podzielił stanowisko Wojewody oraz linię orzeczniczą sądów administracyjnych, zgodnie z którą jedną z przesłanek przyznania świadczenia jest konieczność powrotu na ziemie polskie w aktualnych granicach. Nie można tego utożsamiać z wykreowaniem nowego warunku otrzymania rekompensaty, jest to bowiem wynik interpretacji przepisów, na podstawie których przyznaje się prawo do rekompensaty, uwzględniającej ich sens i cel. Przepisy te zostały zaś stworzone w takim celu, aby nie tyle rekompensować straty wynikające z utraty mienia znajdującego się na byłym terytorium polskim, lecz przede wszystkim aby pomóc zagospodarować się obywatelom powracającym do kraju w jego nowych granicach po okresie wojny (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r" sygn. akt K 2/04, wyrok NSA z dnia 9 października 2014 r" sygn. akt I OSK 2763/13, wyrok NSA dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16 ).
Powyższe potwierdza m.in. stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażone w wyroku z dnia 21 października 2021 r. sygn. akt I OSK 535/21, w którym stwierdzono, że: "warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą z 8 lipca 2005 r. Pogląd ten jest dominujący w orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego (wyrok z 9 października 2014 r. 1 OSK 2763/13, 7 lipca 2017 r. I OSK 2488/16, z 15 stycznia 2019 r. 1 OSK 462/17, z 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18 czy z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 3343/19)".
Skoro zatem poprzednik prawny wnioskodawców ( K. B.), będący właścicielem nieruchomości położonych na Kresach nie powrócił na obecne terytorium RP, to wnioskodawcy jako spadkobiercy właściciela mienia zabużańskiego nie są uprawnieni do rekompensaty. Prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest bowiem odrębną kategorią prawną, a ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia (por. wyrok NSA: z 11 stycznia 2011 r., I OSK 1745/11).
Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: A. Z. i W. Z. zarzucając jej:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
a. art. 2 pkt 1 i 2 w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 z późn. zm., dalej jako: "u.r.p.r.") poprzez odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. B. nieruchomości w miejscowościach [...], [...], [...] i [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], podczas gdy zostały ku temu spełnione wszystkie przesłanki ustawowe,
b. art. 2 pkt 1 i 2 u.r.p.r. w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, poprzez błędne uznanie, że przesłanką konieczną do potwierdzenia prawa do rekompensaty jest powrót osoby, która pozostawiła nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, na obecny teren RP, podczas gdy:
1. wymóg taki nie wynika z treści jakiegokolwiek przepisu obowiązującego prawa, ii. rzeczony pogląd nie ma oparcia w wykładni językowej, systemowej, celowościowej, ani historycznej u.r.p.r.,
iii. pogląd ten błędnie dekoduje ratio legis u.r.p.r., pomijając fakt zmiany brzmienia u.r.p.r. na etapie procesu legislacyjnego, a także dorobek orzeczniczy Trybunału Konstytucyjnego,
iv. wymóg ten jest niekonstytucyjny i sprzeczny z dorobkiem orzeczniczym NSA w sprawach dotyczących ustawy zabużańskiej;
c. art. 5 ust. 1 u.r.p.r., poprzez uznanie, że wniosek skarżących w odniesieniu do nieruchomości zlokalizowanych w miejscowościach [...], [...], [...] i [...] złożony został po terminie zakreślonym w tym przepisie, tj. po dniu 31 grudnia 2008 roku, podczas gdy skarżąca ad 1 złożyła przedmiotowy wniosek w dniu 30 grudnia 2008 roku, tj. jeszcze przed upływem terminu zakreślonego przywołanym przepisem, a nadto:
i. składając rzeczony wniosek skarżąca ad 1 wniosła o potwierdzenie prawa do rekompensaty za wszystkie pozostawione na terenie dzisiejszej [...] folwarki, które wchodziły w skład majątku [...] - nie chodziło zatem tylko o te nieruchomości, które zlokalizowane były w granicach administracyjnych miejscowości [...], ale także o nieruchomości zlokalizowane w innych miejscowościach, które wchodziły w skład przedmiotowego majątku,
ii. złożenie pisma zawierające wskazanie folwarków, za pozostawienie których skarżąca ad 1 domaga się potwierdzenia prawa do rekompensaty, nie stanowiło złożenia nowego wniosku, ani rozszerzenia wniosku z dnia 30 grudnia 2008 roku, zaś stanowiło jego uszczegółowienie;
d. art. 3 ust. 2 u.r.p.r., poprzez odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty z uwagi na brak repatriacji K. B. na terytorium obecnej Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy skarżącym, jako spadkobiercom K. B., przysługuje własne prawo do rekompensaty, bowiem orzecznictwo sądowoadministracyjne dopuszcza możliwość nabycia prawa do rekompensaty przez zabużan, którzy w czasie opuszczania Kresów Wschodnich w ogóle nie byli właścicielami nieruchomości, przy równoczesnym nieopuszczeniu przez pierwotnego właściciela (spadkodawcę) Kresów Wschodnich;
2. naruszenie przepisów postępowania, a to:
a. art. 138 § 1 pkt 2 poprzez utrzymanie decyzji organu I instancji w mocy przez organ II instancji, podczas gdy z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania przez organ I instancji, decyzja organu
I instancji powinna zostać uchylona w całości i w tym zakresie organ II instancji powinien orzec co do istoty sprawy;
b. art. 7 k.p.a., poprzez zaniechanie podjęcia przez organ z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na celu słuszny interes społeczny, a to poprzez zaniechanie wyczerpującego ustalenia co skarżąca ad 1 miała na myśli, formułując wniosek "o rekompensatę za mienie zabużańskie pozostawione po (...) dziadku K. B. w miejscowości [...], okrąg [...]" - przede wszystkim zaś jakie nieruchomości skarżąca ad 1 chciała objąć rzeczonym wnioskiem;
c. art. 8 k.p.a., poprzez:
i. rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych na niekorzyść skarżących i uznanie, że złożony przez skarżącą ad 1 wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za pozostawione przez K. B. nieruchomości na terytorium dzisiejszej [...] dotyczy tylko i wyłącznie nieruchomości zlokalizowanych w granicach administracyjnych miejscowości [...], podczas gdy w rzeczywistości zamiarem skarżącej ad 1 było wszczęcie postępowania dotyczącego całego majątku [...] - łącznie ze wszystkimi przynależnymi do niego folwarkami, należącymi uprzednio do K. B., a obecnie zlokalizowanych na terenie [...];
ii. wydanie decyzji podważającej zasadę zaufania do organów administracji publicznej z uwagi na dokonanie przez organ oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy w sposób sprzeczny z wydaną wcześniej decyzją częściową nr 1 z dnia 14 kwietnia 2020 roku, pomimo występowania w sprawie analogicznego stanu faktycznego i prawnego, poprzez przyjęcie przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że brak repatriacji K. B. na terytorium obecnej Rzeczypospolitej Polskiej wyklucza możliwość przyznania stronom rekompensaty za majątek pozostawiony na terenie dzisiejszej [...], podczas gdy w decyzji nr 1 organ potwierdził stronom prawo do rzeczonej rekompensaty, pomimo braku repatriacji K. B. na teren dzisiejszej Polski;
d. art. 9 k.p.a. poprzez zaniechanie udzielania stronom przez organ niezbędnych wyjaśnień i wskazówek w ramach realizacji obowiązku do czuwania nad tym, aby strony postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, w zakresie w jakim wniosek skarżącej ad 1 w ocenie organu sformułowany został zbyt mało szczegółowo, jeśli chodzi o wskazania zakresu terytorialnego nieruchomości za których pozostawienie skarżący dochodzą rekompensaty.
Biorąc pod uwagę ww. zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.`
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną.
Postępowanie o potwierdzenie prawa do rekompensaty, prowadzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), wszczynane jest na wniosek zainteresowanego, przy czym ustawa zakreśliła w art. 5 ust. 1 termin złożenia takiego wniosku do dnia 31 grudnia 2008 r. Niewystąpienie ze stosownym wnioskiem w tym terminie powoduje, że wygasa uprawnienie osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa. Termin ten ma charakter terminu prawa materialnego i stanowisko to jest utrwalone w orzecznictwie i nie budzi żadnych wątpliwości. Konsekwencją niepełnienia wymogu wniesienia wniosku do dnia 31 grudnia 2008 r. jest wydanie przez wojewodę decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy.
Wniosek zakreśla granice sprawy administracyjnej, która została nim wszczęta. Dlatego rozszerzenie zakresu żądania na inne mienie niż zgłoszone przed tą datą oznacza, że roszczenie takie zostało zgłoszone po terminie, a zatem wygasło i organ wydaje w stosunku do tego żądania decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W rozpoznawanej sprawie postępowanie zostało wszczęte wnioskiem z dnia 30 grudnia 2008 r. złożonym przez A. Z.. Wnioskodawczyni wskazała, że występuje o rekompensatę za mienie zabużańskie pozostawione po jej dziadku-K. B. w miejscowości [...], po. [...].
Natomiast do pisma z 19 grudnia 2016 r. pełnomocnik wnioskodawczyni załączył dokumenty dotyczące własności dóbr [...] z folwarkami [...], [...], [...] i [...].
Organ I instancji odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty uznając, że w odniesieniu do folwarków [...], [...], [...] i [...] wniosek został złożony 19 grudnia 2016 r., a więc po terminie wskazanym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie organ uznał, że we wniosku z 30 grudnia 2008 r. do tych nieruchomości roszczenia nie zostały zgłoszone. Istotne zatem jest ustalenie jakie granice sprawy administracyjnej zostały zakreślone wnioskiem z dnia 30 grudnia 2008 r. a więc czy wniosek ten dotyczył także ww. folwarków. Analiza materiału dowodowego pozwala na stwierdzenie, iż wnioskiem z 30 grudnia 2008 r. nie objęto roszczenia o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości położone w [...], [...], [...] i [...]. We wniosku z 20 grudnia 2008 r. została zgłoszona tylko nieruchomość położona w miejscowości [...]. Natomiast nieruchomości położone w [...],[...], [...] i [...] pojawiają się dopiero w piśmie z 19 grudnia 2016 r. Tak więc wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości położonych w tych miejscowościach został zgłoszony po terminie zakreślonym w art. 5 ust. 1 ustawy.
Zgłoszenie tego roszczenia po 31 grudnia 2008 r. skutkuje odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty, ponieważ to roszczenie wygasło. Takie rozstrzygnięcie zapadło w zaskarżonych decyzjach. Zatem decyzje te są zgodne z prawem, co czyni zarzuty skargi bezzasadnymi.
W żadnym razie nie można uznać, że wniosek z 30 grudnia 2008 r. dotyczył również nieruchomości w [...], [...], [...] i [...], ponieważ wnioskodawczyni jasno w nim wskazuje, że wnosi o rekompensatę za mienie zabużańskie położone w miejscowości [...], nie wymieniając pozostałych nieruchomości.
Należy wyraźnie podkreślić, że postępowanie w sprawie rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest postępowaniem wnioskowym, co oznacza że to strona określa treść i zakres wniosku.
Należy zatem stwierdzić, że ostateczną granicą czasową, do której wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty mogły być składane, czy też skutecznie modyfikowane poprzez wskazanie kolejnych nieruchomości, które nie były objęte pierwotnym wnioskiem jest ustalona przez ustawodawcę data 31 grudnia 2008 r. Warunkiem koniecznym do pozytywnego rozpatrzenia żądania w sprawie rekompensaty jest złożenie stosownego wniosku do dnia 31 grudnia 2008 r. Zachowanie tego terminu stanowi zatem dodatkową przesłankę, od której ustawodawca uzależnił możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia. Skoro termin na składanie powyższych wniosków ma charakter materialny, to oczywistym jest, że nie można go przywracać ani usprawiedliwiać skutków jego upływu, a tym samym okoliczności, które spowodowały uchybienie terminu, nie mogą mieć znaczenia prawnego. Po upływie zakreślonego przez ustawodawcę terminu uprawnienia do skutecznego domagania się rekompensaty wygasają. Terminem prawa materialnego jest bowiem okres, w którym ma nastąpić całkowite ukształtowanie praw i obowiązków jednostki w ramach określonego stosunku materialnego. Jest to więc okres, który ustawodawca zakreśla dla osób uprawnionych do złożenia wyraźnego oświadczenia czy i w jakim zakresie domagają się oni zrealizowania przysługujących im praw podmiotowych. Jeżeli przepis wskazuje datę, do której osoby uprawnione mogły złożyć wniosek o przyznanie im rekompensaty, a świadczenie to przysługuje za konkretne nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Polski, to w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie - oczywistym jest, że zainteresowani w zakreślonym terminie muszą uzewnętrznić nie tylko wolę skorzystania z przywilejów przyznanych im ustawą, lecz najpóźniej do dnia 31 grudnia 2008 r. zobowiązani byli wskazać, za jakie konkretnie nieruchomości żądają przyznania im rekompensaty (por. wyrok NSA 24 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 594/12). Dlatego też sformułowane w skardze zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania są niezasadne.
Organy obu instancji po rozpatrzeniu sprawy odmówiły skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się również na okoliczność, że były właściciel pozostawionych nieruchomości K. B., jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy sądowego postanowienia zmarł dnia 21 kwietnia 1941 r. w [...] nad [...]. Oznacza to zdaniem organów, że były właściciel nie repatriował się, a zatem jego następcom prawnym nie przysługuje prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył. Nie można natomiast przenieść więcej praw niż się samemu posiada.
Z takim stanowiskiem organów nie sposób się zgodzić, ponieważ zdaniem Sądu doprowadziło ono w rozpatrywanej sprawie do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w oparciu o przesłankę pozaustawową, czyli nie wynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisów art. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty wynika, że prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty, to jednak ustawa nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia stają się oni właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi:
- był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić,
- posiada obywatelstwo polskie.
Oznacza to, że przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawiera wyrażonego wprost warunku, aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem spełnienia takiego, pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Art. 3 ust. 2 ustawy dotyczy innej grupy uprawnionych – spadkobierców osób, które się repatriowały. Osoby te nie muszą spełniać ani warunku repatriacji, ani warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli tylko posiadają obywatelstwo polskie.
Jak wyjaśniono wyżej, wbrew stanowisku organów, treść art. 1 i 2 przywołanej ustawy nie wskazuje, by ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty od przesłanki pozostawienia nieruchomości przez jej właściciela z dnia 1 września 1939r. Należy zatem stwierdzić, że brzmienie art. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty jest wyraźne, i należy rozumieć te przepisy w taki sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i 2 powołanej ustawy. Dlatego też nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ administracji publicznej, właściwy do przyznania rekompensaty, dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się konkretnie w dniu 1 września 1939 r. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogu także w stosunku do spadkobierców takiej osoby.
Zdaniem Sądu działanie organu, który odmawia przyznania prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki narusza zasadę legalizmu zawartą w art. 7 Konstytucji. Nie można bowiem uznać za działanie w granicach prawa sytuacji, w której organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej.
Sąd w składzie obecnym nie podziela stanowiska przeciwnego zaprezentowanego w powołanych przez Ministra wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Istnienie takich orzeczeń nie może być przesłanką do wprowadzenia dodatkowego, pozaustawowego wymogu, że repatriacji musiała być poddana osoba, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a tym samym, że z kręgu osób uprawnionych do rekompensaty wykluczone zostały osoby, które co prawda w dniu 1 września 1939 r. były obywatelami polskimi, zamieszkiwały na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale prawo własności pozostawionej tam nieruchomości nabyły po dniu 1 września 1939 r. w drodze dziedziczenia.
W ocenie Sądu właściwe w sprawie jest stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 października 2022 r. sygn. akt I OSK 2047/21.
Ponadto, jak zasadnie podniesiono w skardze organy orzekające w kwestii braku repatriacji K. B. orzekły odmiennie niż we wcześniejszej decyzji Wojewody Pomorskiego z dnia 14 kwietnia 2020 r. potwierdzającej skarżącym prawo do rekompensaty za mienie pozostawione w miejscowości [...], w której Wojewoda nie podnosił tej okoliczności jako przesłanki negatywnej. Takie działanie organów podważa zasadę zaufania do organów administracji publicznej.
Nie mniej powyższe rozważania pozostają bez wpływu na wynik sprawy z uwagi na to, że wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione w miejscowościach [...], [...], [...] i [...] został złożony z uchybieniem terminu ustawowego, co w konsekwencji oznacza zasadność decyzji odmawiającej przyznania prawa do rekompensaty za te nieruchomości.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.