I SA/WA 789/23

I SA/Wa 789/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-09-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek
Bożena Marciniak
Jolanta Dargas /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), sędzia WSA Bożena Marciniak, asesor WSA Anna Milicka-Stojek, Protokolant specjalista Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2023 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2023 r. nr KOA/5466/Op/22 w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 4 października 2022 r. nr OPS/DŚ/41312-115/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz M. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 25 stycznia 2023 r. nr KOA/5466/Op/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 4 października 2022 r. nr OPS/DŚ/41312-115/22 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Decyzją Prezydenta Miasta [...] nr OPS/DŚA/41312-9/19 z dnia 17 stycznia 2019 r. i z dnia 20 marca 2020 .r L. B. został skierowany do Domu Pomocy Społecznej w [...]. Decyzjami ustalono jednocześnie wysokość odpłatności za pobyt w tej placówce.
Decyzją nr OPS/DŚ/4131-115/22 z dnia 4 października 2022r. Prezydent Miasta [...] na podstawie art. 36 pkt. 2 lit. o oraz art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1 pkt. 2 pkt. 2, ust. 2 pkt. 2 i 3, ust. 2 d i 3, art. 64 ustawy z 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 202Ir. poz. 2268 z p.zm.) ustalił dla M. G. za pobyt ojca, L. B. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od dnia 1 marca 2022r do 31 marca 2022 opłatę w wysokości 1348,24 wchodzącą w skład kwoty łącznej opłaty w wysokości 4438,75 zł; od 1 kwietnia 2022r do 30 czerwca 2022r także w wysokości 1348,24 zł przy łącznej kwocie opłaty wynoszącej 4438,75 zł miesięcznie, z uczestnictwem w tej odpłatności Gminy [...] wynoszącej 2451,07 zł; od 1 lipca 2022r kwota odpłatności adresatki decyzji wynosi 1466,08 zł a odpłatność Gminy [...] 2333,23 zł przy czym powinna być wnoszona na podany rachunek bankowy Urzędu Miasta [...].
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że M. G. jako córka L. B. jest zobowiązana do wnoszenia części opłaty za jego pobyt w dps. W toku postępowania zlecono przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania M. G.. W toku tego wywiadu M. G. wniosła o zwolnienie jej z odpłatności za pobyt ojca w dps. Dochód jej jak ustalono w toku wywiadu wynosi 3676,24 zł a jej męża, z którym prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe - 5660,07 zł, czyli na osobę kwota dochodu wynosi 4668,16 zł. Braki formalne tego wniosku o zwolnienie z odpłatności za pobyt L. B. w dps, do których uzupełnienia wezwał w/w OPS Dzielnicy [...] nie zostały uzupełnione. M. G. wezwano do udokumentowania obciążeń finansowych rodziny. Umowa wysłana do niej w sprawie wnoszenia opłat nie została podpisana, jednocześnie pismem z 4 lipca 2022 r. wniosła ona o zwolnienie jej z odpłatności z powodu zmiany sytuacji majątkowej, rodzinnej oraz osobistej lub też obniżenie tej opłaty do kwoty 300 zł miesięcznie. Wniosła też o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz dopuszczenie dowodu ze świadków. W dniu 19 lipca 2022r ponownie przeprowadzono z nią wywiad środowiskowy, z którego wynika, że prowadzi ona gospodarstwo jednoosobowe, jej dochód to 3794,08 zł, przy czym wydatki to kwota 1711 zł (jest to czynsz, energia, gaz, telefon, szkolenie oraz eksploatacja auta). Kolejna umowa wysłana dnia 22 lipca 2022r została odebrana 28 lipca 2022r i nie została podpisana. W dniu 17 sierpnia 2022r wpłynęła odpowiedź świadka, pani B. B. na wezwanie do udzielenia informacji w sprawie zwolnienia M. G. z obowiązku odpłatności za pobyt L. B. w dps. Z tych informacji wynika, że po przejściu operacji zmienił on swoje zachowanie w stosunku do rodziny zmuszając żonę i trzyletnią córkę do wyprowadzenia się z domu wskutek nadużywania przez niego alkoholu. L. B. nie interesował się potem wychowaniem córki, nie utrzymywał z nią kontaktów i nie łożył na jej utrzymanie. Nie został jednak na niego nałożony obowiązek alimentacyjny.
Także powołana jako świadek G. N. potwierdziła te informacje o braku zainteresowania L. B. małoletnią wtedy córką M.. Również świadek B. B. potwierdziła wszystkie w/w informacje o postawie w/w wobec córki. Pismem z dnia 22 sierpnia 2022r wysłano do skarżącej umowę o odpłatność w wysokości 300 zł miesięcznie lecz umowa odebrana przez pełnomocnika została zwrócona organowi administracji z informacją, że pełnomocnik nie jest właściwy do jej podpisania.
Na podstawie zebranej dokumentacji ustalono, że M. G. posiada dochód wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, czyli 2328 zł. W tym stanie uznano za konieczne ustalenie odpłatności w/w decyzją administracyjną.
Organ podniósł, że zwolnienie z obowiązku wnoszenia opłaty przez osobę zobowiązaną do alimentacji jest możliwe tylko wtedy, gdy osoba ta udokumentuje rażące naruszenie obowiązku alimentacyjnego wobec niej lub rażące naruszenie innych obowiązków rodzinnych, co nie miało miejsca. M. G. nie miała na siebie zasądzonych alimentów od ojca, posiada z nim kontakt poprzez odwiedziny i dostarczanie mu paczek, co potwierdzono w wywiadzie środowiskowym. W ocenie organu rażące zaniedbywanie rodziny powinno zostać stwierdzone wyrokiem sądu w stosunku do mieszkańca dps, potwierdzającym nadużywanie władzy rodzicielskiej, jej ograniczenie, korzystanie ze świadczeń funduszu alimentacyjnego, korzystanie z pomocy społecznej. Ponieważ M. G. nie wykazała rażących naruszeń obowiązków rodzicielskich wobec niej przez ojca, od którego nie zasądzono nigdy alimentów ani nie zostały zerwane z nim więzy rodzinne, ustalenie dla niej obowiązku ponoszenia częściowej odpłatności za jego pobyt w domu pomocy społecznej uznano za uzasadnione.
Od powyższej decyzji odwołanie złożyła M. G.
Kolegium rozpatrując sprawę uznało, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone w sposób zgodny z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego, wyjaśniono wnikliwie wszystkie okoliczności sprawy, co znalazło potwierdzenie w treści wywiadów środowiskowych jakie przeprowadzono u strony dwukrotnie oraz w oświadczeniach odebranych od trzech świadków wskazanych przez odwołującą się. M. G. czynnie uczestniczyła w podejmowanych przez organ administracji czynnościach, o których była z wyprzedzeniem informowana. Organ nie ma obowiązku w sprawach o takim przedmiocie przesłuchiwania świadków, ponieważ pochodzące od nich informacje nic do sprawy nie wnoszą poza spodziewanym potwierdzeniem oświadczeń strony postępowania. Wbrew twierdzeniu strony decyzja z dnia 4 października 2022r zawiera zarówno podpis osoby uprawnionej do jej podjęcia jak też w nagłówku podane są dane jej adresatki decyzji oraz miejsce zamieszkania a także prawidłowo zostało sformułowane rozstrzygnięcie, zatem zarzuty w tym przedmiocie są całkowicie chybione. Nie ma zatem żadnych wątpliwości, że wskazane orzeczenie jest decyzją administracyjną. Mało wiarogodne a zatem nie zasługujące na uwzględnienie są twierdzenia odwołującej się o nagłej zmianie w toku postępowania statusu jej gospodarstwa domowego z dwuosobowego na jednoosobowy. Kwota pełnej opłaty L. B. w dps w B. została podana w punkcie 1 lit. A rozstrzygnięcia decyzji - jest to 4438,75 zł, zatem także w tym przedmiocie zarzut odwołania jest bezzasadny Kwestia odmiennego stanu M. G. nie ma wpływu na stan sprawy, nie wiadomo też dlaczego do odwołania nie załączono dokumentu potwierdzającego ten fakt.
Kolegium podniosło, że wysokość obciążeń osób trzecich zależy od ich sytuacji dochodowej. Jeżeli jest to osoba w rodzinie to jej obowiązek powstaje wtedy, gdy dochód przekracza 300% kryterium dochodowego.
Zaskarżoną decyzją ustalono odpłatność jaką powinna ponieść pani M. G., jedyna córka L. B., za jego pobyt w domu pomocy społecznej w [...], w okresie od 1 marca do 30 czerwca 2022r oraz od 1 lipca 2022r bezterminowo.
Organ administracji prowadzący postępowanie w przedmiocie ustalenia dla osoby zobowiązanej z racji pokrewieństwa do ponoszenia częściowej odpłatności za pobyt tej osoby w dokonał w toku postępowania weryfikacji wysokości jej dochodu, co miało miejsce w trakcie wywiadu środowiskowego który został u niej przeprowadzony dwukrotnie, przy czym po raz drugi ze względu na deklarowaną zmianę sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej.
Opłata za pobyt ojca M. G. w domu pomocy społecznej ustalona została zgodnie z regulacją prawną zawartą w ustawie o pomocy społecznej. Opłata ta dotyczy okresu minionego oraz bieżącego.
Kwota należności nie podlega negocjacjom, ponieważ jest ona ustalana corocznie przez właściwy organ, ogłaszana w Dzienniku Urzędowym Województwa Mazowieckiego, które określa średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w dps w [...].
Pobyt stały w domu pomocy społecznej jak już wyżej stwierdzono, jest odpłatny i dlatego decyzja w przedmiocie uczestniczenia przez członka rodziny mieszkańca dps M. G. w kosztach jego pobytu w tej placówce nie mogła zostać uznana za wadliwą. M. G. nie dysponuje żadnymi dowodami potwierdzającymi naganność zachowania jej ojca w latach ubiegłych wobec rodziny, nie posiada orzeczeń sądu w tym przedmiocie a także wyroku zasądzającego alimenty na jej rzecz, wobec czego twierdzenia te należy uznać za gołosłowne.
M. G. dopiero w dniu 4 lipca 2022r., czyli w czasie trwania postępowania w innym przedmiocie wniosła wniosek o zwolnienie jej z obowiązku odpłatności. Wniosek o zwolnienie z odpłatności może być rozpatrzony dopiero po stwierdzeniu istnienia po stronie odwołującej się obowiązku ponoszenia opłat, nie zaś w toku postępowania o jego ustalenie. Organ administracji nie ma żadnych podstaw prawnych do zawieszenia postępowania w przedmiocie ustalenia zobowiązania strony do ponoszenia przez nią odpłatności za pobyt bliskiej osoby w dps w celu wcześniejszego rozpatrzenia zgłoszonego w toku tego postępowania wniosku o zwolnienie jej z tego obowiązku.
Odwołująca się może zwrócić się do organu pierwszej instancji z wnioskiem o udzielenie ulgi w spłacie należności, to jest o rozłożenie jej na raty lub umorzenie albo zwolnienie z tego obowiązku dokumentując swoją sytuację finansową. Z takiej możliwości może jednak skorzystać dopiero po uostatecznieniu się niniejszej decyzji. W toku postępowania M. G. mimo wezwania jej przez organ pierwszej instancji nie przedłożyła żadnych dowodów potwierdzających jej znaczące obciążenia finansowe.
Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła M. G. zarzucając jej:
1. obrazę prawa materialnego, tj:
a. art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. 2021.2268 tj. ze zm.) (dalej u.p.s.), poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i ustalenie odpłatności od Skarżącej za pobytu L. B. w domu pomocy społecznej na poziomie nieadekwatnym do dochodów osiąganych przez Skarżącą;
b. art. 64 pkt 1-7 u.p.s. poprzez ich niezastosowanie i nierozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia Skarżącej w całości lub części z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, podczas gdy, jak wynika z materiału dowodowego zebranego w aktach sprawy, L. B. nie łożył na utrzymanie swojej małoletniej córki, nie utrzymywał z nią kontaktów, nie zajmował się nią, nadto Skarżąca jest obecnie w ciąży (co wprost stanowi przesłankę z art. 64 ust. 4 u.p.s.), a nadto poprzez bezzasadne przyjęcie, że przedmiotowe okoliczności można potwierdzić wyłącznie dowodem z dokumentu, chociaż przesłanki takiej próżno szukać w treści art. 64 u.p.s.;
c. art. 109 u.p.s. w zw. z art. 107 ust. 1 i 4 u.p.s., poprzez jego całkowite pominięcie i przyjęcie, że odwołująca powinna zmianę swojej sytuacji rodzinnej wykazać dokumentami, podczas gdy zgodnie z treścią ustawy o pomocy społecznej, jest obowiązana jedynie do poinformowania organu o zmianie swojej sytuacji osobistej i rodzinnej, jeżeli ma to wpływ na wysokość osiąganego przez nią dochodu, co w konsekwencji powinno prowadzić do aktualizacji wywiadu środowiskowego zgodnie z treścią art. 107 ust. 4 u.p.s., co skutkowało błędnym przyjęciem, że odwołująca powinna w pierwszej kolejności wykazać dokumentami zmianę swojej sytuacji osobistej i dochodowej;
2. naruszenie przepisów postępowania mający istotny wpływ na rozstrzygnięcie:
a. art. 6 i 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady zaufania obywatela do władzy publicznej i posługiwanie się zarówno terminologią, jak i pojęciom nieznanym przepisom powszechnie obowiązującym, wynikającym z żargonu "urzędniczego", takim jak "wysłał [...] wszczęcie postępowania", co uniemożliwia obywatelowi z nim nieobeznanemu odtworzenia treści decyzji Prezydenta Miasta [...] i całkowitym brak odniesienia się do przedmiotowych zarzutów przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
b. naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. poprzez naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu i przesyłanie korespondencji w sprawie przez Prezydenta Miasta [...] (Ośrodek Pomocy Społecznej w [...]), w tym zawiadomień wysyłanych w toku postępowania, w sposób całkowicie dowolny, raz do strony, raz do pełnomocnika skarżącej, co uniemożliwiało stronie aktywny udział w postępowaniu, i całkowity brak odniesienia się w tym zakresie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
c. naruszenie art. 10 § i k.p.a. w zw. z art. 30 k.p.a. w zw. z 40 § 2 k.p.a. poprzez naruszenie czynnego udziału strony w postępowaniu i pominięcie pełnomocnika w czynnościach postępowania (m. in. niepoinformowanie pełnomocnika o planowanych czynnościach w przedmiocie przesłuchania świadków i uniemożliwienie uczestniczenia w nich), co jest równoznaczne z pominięciem strony w postępowaniu administracyjnym, wywołując te same skutki prawne oraz całkowity brak odniesienia się w tym zakresie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
d. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 50 § 1 i 2 k.p.a. a contrario poprzez przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków wnioskowanych przez skarżącą na piśmie, podczas gdy zakreślone przez Prezydenta Miasta [...] pytania nie wyczerpywały w pełni tezy dowodowej na jaką zgłoszeni zostali świadkowie, zakreślona forma uniemożliwiała skarżącej czynny udział w sprawie, a nadto wnioskowani świadkowie zamieszkiwali na terenie tej samej lub sąsiedniej gminy, co Prezydent Miasta [....] rozstrzygający w sprawie, a zatem nie było przeszkód formalnych z art. 50 § 2 k.p.a. do przeprowadzenia osobistego przesłuchania świadków, a w konsekwencji uznanie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze całkowicie bezzasadnie i irracjonalnie, że dowód z przesłuchania świadków w formie pisemnej jest z zasadny niewiarygodny (co przeczy zasadom Kodeksu postępowania administracyjnego, w którym nie zawarto zasad klasyfikacji dowodów wedle ich wiarygodności);
e. art. 73 § 1 k.p.a. w zw. z art. 74 § 2 k.p.a. poprzez uniemożliwienie pełnomocnikowi strony wykonania pełnej fotokopii akt postępowania w toku postępowania przed Prezydentem Miasta [...], wyjmowania w trakcie samej czynności niektórych kart i uniemożliwiania zapoznania się z nimi, i niewydania w tym zakresie postanowienia, a tym samym uniemożliwienia stronie zaskarżenia odmowy zapoznania się z aktami postępowania w pełni, i brak jakiegokolwiek odniesienia się do tak postawionego zarzutu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
f. art. 83 § 1-3 k.p.a., poprzez niepoinformowanie świadków, których zobowiązano do udzielenia informacji w trybie art. 50 § 1 k.p.a., o prawie do odmowy składania zeznań lub odpowiedzi na pytania podczas gdy wśród osób co do których przeprowadzono dowód znajdowali się członkowie najbliższej rodziny skarżącej, w tym szczególności matka skarżącej, co mogło mieć wpływ na treść składanych zeznań;
g. art. 793 § 1 i 2 k.p.a. poprzez niepoinformowanie strony o niespełnieniu przez stronę przesłanek w zakresie zwolnienia z opłaty za dom pomocy społecznej przez skarżącą i uniemożliwienie stronie przedstawienia dodatkowych dowodów potwierdzających spełnienie przesłanek do zwolnienia z odpłatności oraz wypowiedzenia się co do materiału dowodowego zebranego w aktach sprawy, i brak jakiegokolwiek odniesienia się przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze do tak postawionego zarzutu;
h. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie stanu faktycznego oraz nie wyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie całości materiału dowodowego, przez co wydano decyzję, która narusza słuszny interes strony, poprzez niepodjęcie żadnych ustaleń w zakresie tego, kiedy pomiędzy rodzicami skarżącej został orzeczony rozwód, czy skarżąca była wtedy pełnoletnia, czy sąd orzekający w przedmiocie rozwodu był obowiązany do rozstrzygnięcia w przedmiocie alimentów na rzecz skarżącej, i brak jakiegokolwiek odniesienia się do tak postawionego zarzutu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
i. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie przez Prezydenta Miasta [...] stanu faktycznego oraz nie wyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie całości materiału dowodowego, w tym w szczególności niepodjęcie w uzasadnieniu decyzji żadnych ustaleń w zakresie dochodu skarżącej, wysokości świadczenia emerytalnego osiąganego przez ojca skarżącej, co uniemożliwia odtworzenie czy wskazane w sentencji decyzji kwoty zostały prawidłowo ustalone, i brak jakiegokolwiek odniesienia się do tak postawionego zarzutu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie przez Prezydenta Miasta [...] stanu faktycznego oraz nie wyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie całości materiału dowodowego, w tym w szczególności przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia skarżącej z odpłatności za dom pomocy społecznej L. B., podczas gdy do strony z jednej strony wysłano do podpisania umowę na jedynie częściową odpłatność (co może wskazywać na spełnienie przesłanek do częściowego zwolnienia), z drugiej zaś odmówiono zwolnienia w całości lub części, nie umożliwiając wcześniejszego wypowiedzenia co do niespełnienia przesłanek w trybie art. 793 k.p.a. i zgłoszenia dodatkowych dowodów, podczas gdy w toku postępowania skarżąca zaszła w ciążę, co stanowi bezpośrednią przesłankę wskazaną w art. 64 pkt 4 u.p.s., i brak odniesienia się do tak postawionego zarzutu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze;
j. art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a. poprzez nie zawarcie w decyzji przez Prezydenta Miasta [...] rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia z odpłatności za dom pomocy społecznej [....][...], co uniemożliwia stronie kwestionowania rozstrzygnięcia w sprawie, a ponadto stanowi rażące uchybienie przepisów postępowania administracyjnego, złamanie zasady praworządności oraz rażąco narusza zaufanie obywatela do państwa;
k. art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nie odniesienie się przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze do wszystkich zarzutów podniesionych przez skarżącą w odwołaniu, a nadto poprzez odniesienie się do zarzutów, które nie zostały podniesione (skarżąca nie zarzucała w żaden sposób, że decyzja nie została podpisana i brak oznaczenia organu).
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za zasadną.
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] o ustaleniu obowiązku wnoszenia przez skarżącą opłaty za pobyt jej ojca w Domu Pomocy Społecznej poprzez ustalenie jej w kwocie : a) 1348,24 zł za okres od dnia 1 marca 2022 r. do dnia 31 marca 2022 r., b) od dnia 1 kwietnia 2022 r. do dnia 30 czerwca 2022 r., c) od dnia 1 lipca 2022r. w kwocie 1446,08 zł miesięcznie.
Podstawę prawną wydania wskazanych wyżej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.).
W ocenie Sądu, stanowisko organu, że rozpoznanie wniosku o zwolnienie z przedmiotowej opłaty jest możliwe dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt strony w DPS mogło mieć oparcie w uchwale NSA z 11 czerwca 2018 r. (I OPS 7/17), w której wskazano, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ww. ustawy.
Jednakże należy podkreślić, że po wydaniu tej uchwały stan prawny zmienił się co spowodowało, że stanowisko wyrażone w uchwale co do konieczności prowadzenia odrębnych postępowań w sprawie ustalenia opłaty i zwolnienia z opłaty jest nieaktualne.
Art. 64 w brzmieniu ustalonym przez ustawę nowelizującą z dnia 19 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., stanowi, że: osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jak słusznie zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 grudnia 2022 r. (sygn. akt II SA/Lu 627/22), w porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty także na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Taka argumentacja znajduje dodatkowe potwierdzenie w analizie uchwały NSA w kontekście pojęcia "obowiązany". Jednym z istotnych elementów wywodu NSA było wyodrębnienie obowiązku ponoszenia opłaty, wynikającego z ustawy od skonkretyzowanego zobowiązania, ustalonego w umowie lub decyzji administracyjnej. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie wydaje się wyraźnie odnosić do tego rozróżnienia. Obowiązanym jest zatem ten podmiot, wobec którego nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu opłaty (po wydaniu decyzji stanie się "zobowiązanym"). Argumentację tą wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 u.p.s.). W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. (por. wyrok NSA z dnia 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1644/21, wyrok WSA w Białymstoku z 7 kwietnia 2022 r., II SA/Bk 820/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 czerwca 2022 r., II SA/Lu 165/22). Nadal dopuszczalne jest też wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy – gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie taka okoliczność jednak nie występuje, bowiem wniosek został złożony jeszcze przed wydaniem decyzji po wszczęciu postępowania tj. pismem z 4 lipca 2022 r., a wcześniej również w toku przeprowadzania wywiadu środowiskowego.
W przedmiotowej sprawie organ II instancji przyjął, że wniosek skarżącej o zwolnienie jej z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS powinien zostać rozpatrzony w drodze odrębnej decyzji dopiero po uzyskaniu waloru ostateczności decyzji ustalającej wysokość odpłatności. Z przyczyn, o których była już mowa wcześniej stanowisko to jest błędne, wobec zmiany stanu prawnego.
W aktualnym stanie prawnym w dacie wydawania decyzji, obowiązkiem organu
I instancji było rozpatrzenie wniosku skarżącej o zwolnienie z opłaty w toku postępowania w sprawie dotyczącej ustalenia opłaty.
Decyzja wydawana w trybie art. 64 ustawy o pomocy społecznej opiera się na uznaniu administracyjnym, wobec czego złożenie wniosku o zwolnienie z opłaty nie obliguje bezwzględnie organu do wydania decyzji korzystnej dla strony, ale wymaga skrupulatnego rozważenia, rozstrzygnięcia w tym przedmiocie i uzasadnienia, dlaczego organ zwolnił lub odmówił zwolnienia z opłaty.
W ocenie Sądu, zarzuty skargi dotyczące niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, są zasadne.
Podstawą żądania skarżącej był przepis art. 64 pkt 7 u.p.s., zgodnie z którym osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Decyzja wydawana na podstawie tego przepisu ma charakter uznaniowy, co oznacza, że do uznania organu należy to, czy wniosek zostanie uwzględniony i w jakiej części. Kontrola sądowa tego typu decyzji polega na zbadaniu, czy postępowanie zostało przeprowadzone wyczerpująco, wszechstronnie i czy podane przez organ powody takiego, a nie innego rozstrzygnięcia, są usprawiedliwione w świetle dokonanych ustaleń. W szczególności sąd bada, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, obligującej do podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) oraz zebrania i w sposób wyczerpujący rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.), czy decyzja została prawidłowo uzasadniona (art. 107 § 3 k.p.a.).
Zdaniem Sądu, decyzje organów obu instancji w tym zakresie są wadliwe.
Nie znajduje podstaw prawnych pogląd Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że nie jest dopuszczalne - na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. - zwolnienie strony z odpłatności ani w całości ani w części, jeśli nie posiada ona orzeczeń sądu potwierdzających naganność zachowania jej ojca w latach ubiegłych, a także wobec braku wyroku zasadzającego alimenty. Przepis ten wyraźnie i wprost stanowi podstawę do zwolnienia "z tej opłaty częściowo lub całkowicie", o rozmiarze udzielonej ulgi decydują okoliczności sprawy, w szczególności charakter i stopień naruszeń dokonanych wobec członków przez osobę umieszczoną w domu pomocy społecznej.
Ubocznie należy wskazać, że za dopuszczalnością zwolnienia z odpłatności ze względu na okoliczności dotyczące relacji pomiędzy członkami rodziny opowiadały się sądy administracyjne jeszcze przed dodaniem art. 64 pkt 7 u.p.s. (tak: (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 czerwca 2020r., II SA/Rz 302/20; wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r., II SA/Łd 366/16 – zwolnienie następowało na podstawie art. 64 pkt 2 u.p.s.).
Dodać należy, że z dokumentu zalegającego w aktach sprawy wynika, że skarżąca jest w ciąży (zaświadczenie lekarskie z 25 października 2022 r., k. 37 akt administracyjnych). Okoliczność ta, wbrew stanowisku Kolegium, posiada istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, ponieważ stosownie do postanowień art. 64 pkt 4 ustawy o pomocy społecznej przesłanką zwolnienia od ponoszenia ustalonej opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest to, że osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko. Podkreślić należy, że występowanie wskazanej okoliczności jeszcze nie przesądza o rozstrzygnięciu, jednakże winna być ona rozpatrzona przez organ administracji i winno to znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podejmowanego rozstrzygnięcia.
W rozpoznawanej sprawie decyzja organu pierwszej instancji została podjęta 4 października 2022 r., a zatem jeszcze przed złożeniem zaświadczenia, jednakże w momencie rozpoznawania odwołania przez organ odwoławczy taki stan występował. Przesłanką zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jest pozostawanie osoby zobowiązanej w ciąży, zatem skarżącej przysługiwało prawo rozpoznania tej okoliczności w realiach jej sytuacji osobistej i dochodowej.
W związku z powyższym organy obydwu instancji wydały decyzje z naruszeniem art. 64 ustawy o pomocy społecznej, poprzez brak należytego rozpatrzenia wniosków skarżącej o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłat.
Przede wszystkim zauważyć należy, że organ I instancji wszczął postępowanie o zwolnienie skarżącej z opłat, jednak nie rozstrzygnął wniosku w formie decyzji administracyjnej ustalając odpłatność skarżącej za pobyt ojca w DPS po raz drugi w decyzji z dnia 4 października 2022 r. Jak wynika bowiem z akt administracyjnych Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 26 września 2022 r. nr OPS/DŚ/41312-114/22 ustalił odpłatność za pobyt ojca skarżącej w DPS, m.in. zobowiązując skarżącą do ponoszenia kosztów w wysokości identycznej jak w decyzji z 4 października 2022 r. W dacie wydania decyzji z 4 października 2022 r. nie była ona decyzją ostateczną, w dacie orzekania przez organ II instancji uzyskała zapewne walor ostateczności, choć z akt sprawy to nie wynika. Organ I instancji nie skierował decyzji z 26 września 2022 r. do M. G. pomimo, że zobowiązał ją do ponoszenia kosztów pobytu ojca w DPS, co stanowi istotne naruszenia przepisów kodeksu postępowania administracyjnego i może stanowić przesłankę wznowieniową. Powyższe oznacza, że w dacie orzekania przez organ II instancji w tej sprawie zostały wydane dwie decyzje rozstrzygające o obowiązkach M. G. w identyczny sposób, co umknęło uwadze Kolegium, a co mogłoby stanowić podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji z 4 października 2022r. jako wydanej w tożsamej podmiotowo i przedmiotowo sprawie. Sąd poprzestał jednak tylko na jej uchyleniu biorąc pod uwagę okoliczność, że w aktach sprawy brak jest dowodu ostateczności tej decyzji.
Istotną w realiach niniejszej sprawy w ocenie Sądu jest okoliczność, że w dniu 22 sierpnia 2022 r. organ I instancji skierował do skarżącej umowę określającą wysokość odpłatności na kwotę 300 zł, a więc zgodnie z deklaracją złożoną przez skarżącą, co może oznaczać, że organ przychylił się do wniosku skarżącej o częściowe zwolnienie jej z odpłatności, po czym z niewiadomych przyczyn ustalił odpłatność w pełnej wysokości, zamiast wydać decyzję wyłącznie w przedmiocie zwolnienia z odpłatności bądź odmowy zwolnienia. Tym bardziej, że w dacie wydawania decyzji z 4 października 2022 r. pozostawała już w obiegu prawnym decyzja ustalająca odpłatność z 26 września 2022 r.
Uwzględniając powyższe rozważania, w ocenie Sądu, zasadnym jest wyeliminowanie z obrotu prawnego kwestionowanych decyzji, bowiem wydane zostały z naruszeniem wskazanych wcześniej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego oraz ustawy o pomocy społecznej, bez rozpoznania wniosku skarżącej o zwolnienie z opłaty.
Ponownie rozpoznając sprawę organy zastosują się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. W szczególności obowiązkiem organu I instancji będzie rozważenie możliwości zwolnienia skarżącej z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, po szczegółowym przeanalizowaniu przedstawionych przez nią dowodów na potwierdzenie m.in. okoliczności naruszania przez mieszkańca domu (ojca) obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, a także okoliczności pozostawania przez skarżącą w dacie orzekania przez organy w ciąży. Przy czym organ przeprowadzi postępowanie wyjaśniające zgodnie z wymogami kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności jeśli skarżąca podtrzyma wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z przesłuchania świadków przeprowadzi ten dowód zgodnie z zasadą bezpośredniości poprzez przesłuchanie ich przed organem, po pouczeniu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, a o terminie tej czynności zawiadomi pełnomocnika skarżącej. Ponadto organ I instancji ustali czy decyzja z 26 września 2022 r. jest decyzją ostateczną, a jeżeli tak, to wyda decyzję rozstrzygającą wniosek o zwolnienie od ponoszenia kosztów pobytu ojca skarżącej w DPS odpowiadającą prawu i należycie uzasadnioną zgodnie z wymogami art. 107 par. 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.