II SA/LU 288/23

II SA/Lu 288/23 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2023-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Brygida Myszyńska-Guziur
Jacek Czaja
Jerzy Parchomiuk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 359/23 - Postanowienie NSA z 2023-09-08
I OZ 440/24 - Postanowienie NSA z 2024-08-22
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151; art. 119 pkt 2;
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 145 § 1;
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 5 ust.2; art. 30 ust.2 pkt 4, ust.1, ust.3, ust.5, ust.9;
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi R. J.-P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 25 stycznia 2023 r., znak: SKO.41/6154/OS/2022 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z 25 stycznia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania R. J.-P. (dalej jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z 15 listopada 2022 r., w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń oraz orzeczenia o ich zwrocie.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Decyzją z 2 grudnia 2020 Prezydent Miasta Lublin przyznał skarżącej świadczenia w postaci zasiłków rodzinnych z dodatkami, na czworo dzieci, na okres od 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r.
Następnie, decyzją z 9 maja 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie stwierdziło nieważność decyzji z 2 grudnia 2020 r. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że organ I instancji ustalając dochód rodziny za 2019 r., dokonał błędnego wyliczenia dochodu M. P. osiągniętego w ramach prowadzenia gospodarstwa rolnego. Po ponownym przeliczeniu dochodu rodziny za 2019 r., organ ustalił, że dochód na osobę w rodzinie wynosi 995,99 zł i przekracza ustawowe kryterium dochodowe (764 zł). Powyższe skutkowało koniecznością stwierdzenia nieważności decyzji, jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa. Ponadto, Kolegium wyjaśniło, że omyłkowo w zapisie kwoty przyznanej tytułem kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego wskazano 0 zł, zamiast faktycznie wypłacanej 110 zł.
Decyzją z 8 lipca 2022 r., Prezydent Miasta Lublin odmówił skarżącej przyznania wnioskowanych świadczeń rodzinnych, z uwagi na to, że dochód rodziny w roku kalendarzowym 2019 w przeliczeniu na osobę w rodzinie przekracza ustawowe kryterium dochodowe (art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako: u.ś.r.). Od decyzji nie wniesiono odwołania.
W następstwie powyższego, decyzją z 15 listopada 2022 r., organ I instancji, na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., ustalił wypłacone skarżącej w kwocie 8.811 zł świadczenia rodzinne za nienależnie pobrane, żądając jednocześnie ich zwrotu.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że podała organowi wszystkie informacje dotyczące sytuacji finansowej swojej rodziny, natomiast błąd, który spowodował, iż świadczenie zostało przyznane popełnił urzędnik rozpatrujący wniosek o ustalenie prawa do wnioskowanych świadczeń. Powołując się na trudną sytuację finansową swojej rodziny wniosła o umorzenie w całości świadczeń uznanych za nienależnie pobrane.
Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 25 stycznia 2023 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wskazało, że decyzja z 9 maja 2022 r., którą organ stwierdził nieważność decyzji przyznającej zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego obliguje organ do wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia zasadności pobierania tych świadczeń
i ich zwrotu. Bez znaczenia dla oceny legalności zaskarżonej decyzji pozostaje kwestia ewentualnego przyczynienia się strony do zaistnienia okoliczności prowadzących do stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie. Zaskarżona decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. została zasadnie wydana, bowiem dla zastosowania tego przepisu znaczenie mają wyłącznie dwie przesłanki: ustalenie czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. nieważność decyzji przyznającej świadczenie oraz orzeczenie o odmowie jego przyznania. Kolegium wyjaśniło, że każde świadczenie wypłacone w warunkach z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. należy traktować jako świadczenie nienależnie pobrane, zaś decyzja wydana w okolicznościach opisanych w powołanym przepisie ma niejako charakter związany. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych bezwarunkowo nakładają obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych pobranych na podstawie decyzji, która została wyeliminowana z obrotu prawnego wskutek stwierdzenia jej nieważności.
W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium R. J.-P. zarzuciła wydanie decyzji z naruszeniem prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 1 u.ś.r., podczas gdy obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych może zostać nałożony na stronę dopiero po ostatecznym stwierdzeniu przez organy pomocy społecznej, że określone świadczenie zostało przez nią nienależnie pobrane. Podniosła, że organ orzekając w jednej decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane oraz zobowiązując ją do ich zwrotu, dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wyjaśniła, że dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a dopiero gdy sprawa ta zostanie ostatecznie zakończona, można wszczynać postępowanie zmierzające do nakazania zwrotu tych świadczeń.
Mając powyższe na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej jako: p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:
Skarga podlegała oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy ustalenia, czy organy zasadnie orzekły o uznaniu wypłaconych skarżącej świadczeń w postaci zasiłków rodzinnych z dodatkami, na czworo dzieci, za okresy od 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r., w łącznej wysokości 8.811 zł za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązały ją do ich zwrotu, w sytuacji, gdy stwierdzono nieważności decyzji w oparciu, o którą wypłacono te świadczenia, a następnie wydano decyzję o odmowie przyznania skarżącej prawa do wnioskowanych świadczeń rodzinnych.
Kluczowa dla rozpoznawanej sprawy jest wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
Natomiast w myśl art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Jak podkreśla się w ugruntowanym już orzecznictwie sądowym, art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja wydana w okolicznościach w nim opisanych ma charakter związany. Oznacza to, że świadczenie wypłacone w warunkach opisanych w powołanym przepisie należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie. Dla zaistnienia podstawy prawnej przewidzianej w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., nieważność decyzji przyznającej świadczenie, albo decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 k.p.a., uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego przyznania. (por. wyroki NSA z: 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12; z 26 stycznia 2021 r., I OSK 2198/20).
Zasadniczą kwestią, przesądzającą o prawidłowości zaskarżonej decyzji jest zatem okoliczność, że w wyniku stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta Lublin z 2 grudnia 2020 r., przyznającej świadczenia rodzinne na czworo dzieci, skarżąca nie była uprawniona do otrzymywania świadczeń rodzinnych. Stwierdzenie nieważności jest bowiem aktem deklaratoryjnym, który działa z mocą wsteczną (ex tunc) od daty wydania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji administracyjnej dotkniętej wadą. Decyzja stwierdzająca nieważność innej decyzji administracyjnej uchyla wszelkie skutki prawne, jakie powstały od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji nieważnej, co oznacza, że sprawa, która była przedmiotem decyzji uznanej za nieważną, wraca do stanu, w którym znajdowała się przed jej wydaniem.
Mając na uwadze nadzwyczajny charakter omawianego postępowania, wskazać także należy, że w tym konkretnym przypadku nie jest w ogóle istotna okoliczność, czy osoba która pobrała świadczenia rodzinne na podstawie decyzji wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego, podczas pobierania świadczeń była świadoma bądź nieświadoma, że przedmiotowa decyzja narusza prawo. W tym względzie, należy zgodzić się ze stanowiskiem organu, że obowiązek wykazania przesłanki subiektywnej nie dotyczy przypadku, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. W przypadku omawianej przesłanki nie ma żadnych podstaw do tego, aby brać pod uwagę świadomość strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Znaczenie ma wyłącznie skutek w postaci wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na mocy której wypłacono świadczenie, które od początku było nienależne, a także odmowy przyznania świadczenia. Zarazem jest to istotna różnica na tle pozostałych przesłanek z art. 30 ust. 2 u.ś.r. Ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., w odróżnieniu do pozostałych sytuacji wymienionych w art. 30 ust. 2 u.ś.r., wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Wykładnia językowa art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. nie nasuwa więc jakichkolwiek wątpliwości w tym zakresie (por. wyrok NSA z: 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18; wyrok WSA w Warszawie z 28 kwietnia 2017 r., I SA/Wa 357/17).
Wobec powyższego nie mają żadnego znaczenia argumenty skarżącej o braku świadomości, że wypłacone świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi, a do wydania decyzji rażąco naruszającej prawo doszło z winy pracownika organu. Istotne jest jedynie to, że doszło do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na podstawie której wypłacono świadczenia rodzinne (decyzja Kolegium z 9 maja 2022 r. stwierdzająca nieważność decyzji Prezydenta z 2 grudnia 2020 r.), a następnie odmówiono skarżącej przyznania spornych świadczeń (decyzja Prezydenta z 8 lipca 2022 r.). Trzeba przy tym zauważyć, że żadnej z powyższych decyzji skarżąca nie zaskarżyła ani w toku instancji (decyzja Prezydenta z 8 lipca 2022 r.), ani poprzez skargę do sądu administracyjnego (decyzja Kolegium z 9 maja 2022 r.).
Nie ma również znaczenia fakt, że w odwołaniu od decyzji Prezydenta z 15 listopada 2022 r.) skarżąca wniosła o umorzenie należności. Pomimo takiego wniosku organ nie był zobowiązany do jednoczesnego zastosowania w sprawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Instytucje umorzenia, odroczenia terminu płatności oraz rozłożenia na raty, o których mowa w tym przepisie, dotyczą wyłącznie tych należności, które zostały uznane mocą decyzji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Oznacza to, że przed zakończeniem postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ostateczną decyzją, właściwy organ nie może zajmować się kwestią umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty tychże świadczeń. Kolegium trafnie natomiast pouczyło skarżącą o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Niezasadne są podniesione w skardze zarzuty odnoszące się do rzekomego braku możliwości orzeczenia w jednej decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane oraz o żądaniu zwrotu tego świadczenia. Powoływane przez skarżącą poglądy doktryny i orzecznictwa, z których wynika, że każda z tych kwestii powinna być rozstrzygana odrębną decyzją, były formułowane w przeszłości, na gruncie innego brzmienia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Pogląd ten stracił całkowicie na aktualności z dniem 18 września 2015 r., z chwilą wejścia w życie ustawy z 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302). Ustawa ta znowelizowała przepisy art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. i wprowadziła pojęcie jednej "decyzji o ustaleniu
i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych". Tym samym z woli ustawodawcy organy administracji uzyskały uprawnienie do tego, by w drodze jednej decyzji administracyjnej stwierdzać zarówno istnienie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jak i orzekać o ich zwrocie (por. przykładowo: wyroki NSA z: 20 września 2018 r. I OSK 824/18; z 12 czerwca 2019 r., I OSK 2188/17).
Konkludując, w ocenie Sądu nie można było skutecznie zarzucić organom administracji obu instancji naruszenia prawa, które to naruszenie miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zarzuty podniesione w skardze nie mogą być uznane za zasadne. Organy orzekające w kontrolowanej sprawie prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego, pozostając w zgodzie z zasadą legalności działania organów administracji publicznej, wynikającą z art. 6 k.p.a. Tym samym chybiony okazał się zarzut skarżącej dotyczący naruszenia art. 30 ust. 1 u.ś.r.
Organy orzekające w sprawie ustaliły wszystkie istotne okoliczności i dokonały prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, czemu dały wyraz w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji.
Mając na uwadze powyższe, Sąd - działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. -orzekł jak w sentencji wyroku.