I SA/WA 647/19

I SA/Wa 647/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-12-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-04-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Wesołowska /przewodniczący/
Dariusz Pirogowicz
Dorota Apostolidis /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 658/21 - Wyrok NSA z 2024-05-07
I OSK 647/19 - Wyrok NSA z 2022-04-27
I SA/Wa 1137/17 - Wyrok WSA w Warszawie z 2018-08-29
Skarżony organ
Minister Infrastruktury
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
art. 6
Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie Sędzia WSA Dorota Apostolidis ( spr.) Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant referent stażysta Wiktoria Sosnowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] 2. zasądza od Ministra Rozwoju na rzecz [...] solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Minister Inwestycji i Rozwoju decyzją z dnia [...] października 2018 r.,
nr [...], po rozpatrzeniu odwołania [...], w miejsce którego wstąpili jego następcy prawni – uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008 r., nr [...] i odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. nr [...].
Zaskarżona decyzja wydana została w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.
Decyzją z dnia [...] marca 1977 r., nr [...] Naczelnik [...] orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa części nieruchomości pn. hip. "[...] " o pow. [...] z ogólnej pow. [...], położonej w [...] przy ul. [...], stanowiącej własność [...].
Pismem z dnia [...] września 2001 r. [...] wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie nieważności w/w decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2003r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia nieważności ww. decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r., nr [...] Minister Infrastruktury, po rozpatrzeniu odwołania [...] uchylił ww. decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2003 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Decyzją z dnia [...] marca 2006 ., nr [...] Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia nieważności ww. decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r.
Decyzją z dnia [...] września 2006 r., nr [...] Minister Budownictwa, po rozpatrzeniu odwołania [...] uchylił ww. decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2006 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Decyzją z dnia [...] maja 2008 r., nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że ww. decyzja Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. wydana została z naruszeniem prawa.
Pismem z dnia [...] maja 2008 r. odwołanie od ww. decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008 r., wnieśli [...].
Minister Inwestycji i Rozwoju decyzją z dnia [...] października 2018 r.,
nr [...], po rozpatrzeniu odwołania [...], w miejsce którego wstąpili jego następcy prawni ([...]) – uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008 r., nr [...] i odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. nr [...] orzekającej o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa części nieruchomości pn. hip. "[...] " o pow. [...] z ogólnej pow. [...], położonej w [...] przy ul. [...]. W uzasadnieniu Minister wskazał, że wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości dokonano na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 t.j.), zatem w aspekcie zgodności z przepisami przytoczonej ustawy oraz stanu faktycznego i prawnego w dacie orzekania należy ocenić zaskarżoną decyzję.
Wskazano, że przepisy ww. ustawy wywłaszczeniowej z dnia 12 marca 1958 r. regulowały jedynie końcowy etap realizacji określonego wcześniej planu gospodarczego i nie pozwalały na podważenie ustaleń - w tym ustaleń dotyczących niezbędności
i odpowiedniości - dokonanych w planie zagospodarowania przestrzennego.
Stwierdzono, że w niniejszej sprawie organ wywłaszczeniowy dysponując decyzją Wydziału Urbanistyki i Architektury Urzędu [...] nr [...], która ustalała lokalizację urządzenia ogrodów działkowych, miał podstawy do uznania niezbędności i odpowiedniości spornej nieruchomości dla realizacji celu wskazanego we wniosku o wywłaszczenie.
Ponadto, jak wynika z akt archiwalnych przedmiotowej sprawy, a w szczególności z wniosku wywłaszczeniowego z dnia [...] lutego 1977 r. wnioskodawca wywłaszczenia, tj. Dyrekcja Budownictwa Ogólnego w [...] dysponował odpowiednimi środkami na realizację zamierzonej inwestycji, co dowodzi, że inwestycja mieściła się w zatwierdzonym planie gospodarczym, bowiem narodowe plany gospodarcze były instrumentem gospodarki nakazowej, w której centralnie decydowano o alokacji środków przeznaczonych na inwestycje.
Ponadto wskazano, że decyzja z dnia [...] marca 1977 r. nie naruszała konstytucyjnej zasady ochrony indywidualnych gospodarstw rolnych, bowiem ówcześnie obowiązująca Konstytucja chroniła także inne wartości ogólnospołeczne
i prawa obywateli, w tym stwarzała warunki do poprawy dobrobytu, ochrony zdrowia (art. 5 pkt 6 i 8), zmierzała do polepszenia warunków bytowych (art. 11 ust. 3), zapewniała warunki do wypoczynku (art. 69 ust. 1 i 3), co realizowano - jak wynika z przepisu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 marca 1949 r. o pracowniczych ogrodach działkowych - m.in. poprzez zakładanie pracowniczych ogrodów działkowych. Zatem zasada ochrony indywidualnej własności gospodarstw rolnych współistniała z innymi prawami obywatelskimi. Nie można pominąć także, że ochrona terenów użytkowanych rolniczo dotyczyła w takim samym stopniu gruntów rolnych jak i ogrodów działkowych.
Podkreślono, że zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z dnia 12 marca 1958 r. przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego ubiegający się o wywłaszczenie obowiązany był wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia, zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie lub umowę zamiany nieruchomości według zasad tej ustawy.
Natomiast zgodnie z treścią art. 6 ust. 4 ustawy wywłaszczeniowej, obowiązek przeprowadzenia rokowań nie ciążył na ubiegającym się o wywłaszczenie, jeżeli prowadzenie rokowań z właścicielem natrafiłoby na przeszkody trudne do pokonania, w szczególności jeżeli osoba właściciela lub miejsce jego pobytu były nieznane.
Ze znajdującego się w aktach archiwalnych przedmiotowej sprawy zaświadczenia Państwowego Biura Notarialnego w [...] z dnia [...] stycznia 1977r., wynika, że właścicielami przedmiotowej nieruchomości pn. hip. "[...] " o pow. [...] z ogólnej pow. [...] byli [...]. Z treści wniosku wywłaszczeniowego wynika, że wnioskodawca pozyskał informację, że T. K. stale przebywa poza granicami kraju, prawdopodobnie w [...], a jego obywatelstwo nie zostało ustalone. W związku z tym o zamiarze wywłaszczenia przedmiotowego gruntu poinformowano Ministra Spraw Zagranicznych. Ponadto z informacji uzyskanych przez wnioskodawcę wywłaszczenia wynikało, że [...] zmarł, natomiast postępowanie spadkowe zostało zakończone postanowieniem Sądu Powiatowego [...] z dnia [...] czerwca 1966 r., sygn. akt [...]. Pomimo poszukiwań ww. postanowienia, wnioskodawcy wywłaszczenia nie udało się pozyskać dokumentu, wobec czego odpis ww. postanowienia miał zostać dostarczony organowi wywłaszczeniowemu natychmiast po otrzymaniu tego dokumentu z sądu.
Minister wskazał, że w związku ze ziszczeniem się na gruncie przedmiotowej sprawy przesłanki z art. 6 ust. 4 ustawy wywłaszczeniowej, z uwagi na nieznane miejsce pobytu jednego ze współwłaścicieli, wnioskodawca wywłaszczenia był zwolniony z obowiązku przeprowadzenia rokowań w trybie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.
Jak wynika z treści art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego następowało na wniosek podmiotu ubiegającego się o wywłaszczenie. Wniosek, który dotyczył wywłaszczenia kompleksu nieruchomości o powierzchni ponad 10 ha na inne cele niż określone wart. 3 ust. 2, powinien był być zatwierdzony przez ministra właściwego dla ubiegającego się o wywłaszczenie.
Dyrekcja Budownictwa Ogólnego w [...] wnioskiem z dnia [...] lutego 1977r. wystąpiła o wywłaszczenie m in. nieruchomości pn. hip. "[...] " o pow. [...] z ogólnej pow. [...], położonej w [...] przy ul. [...].
Minister nie podzielił stanowiska Wojewody [...] zawartego w zaskarżonej decyzji z dnia [...] maja 2008 r. o rażącym naruszeniu prawa, tj. art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. wobec braku zatwierdzenia ww. wniosku z dnia [...] lutego1977 r. przez Prezydenta [...] i zgodnie z aktami archiwalnymi sprawy wnioskowana do wywłaszczenia nieruchomość posiadała łączną powierzchnię [...]. Ponadto, jak wskazano powyżej, celem wywłaszczenia była budowa pracowniczego ogrodu działkowego, a zatem cel inny niż planowana realizacja budownictwa ogólnomiejskiego lub zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.). Oznacza to, zdaniem Ministra, że wnioskodawca wywłaszczenia powinien był pozyskać stosowną zgodę na wystąpienie z przedmiotowym wnioskiem wywłaszczeniowym. Jak ustalił organ wojewódzki zgoda ta powinna zostać udzielona przez Prezydenta [...] - na mocy § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 maja 1974 r. w sprawie przekazania niektórych spraw z zakresu właściwości organów administracji państwowej wyższego stopnia do właściwości organów administracji państwowej niższego stopnia.
Wskazano, że w przedmiotowej sprawie organ wojewódzki przeprowadził poszukiwania archiwalnych akt związanych z wydaniem kwestionowanej decyzji dnia [...] marca 1977 r., w tym także zgody na wystąpienie z wnioskiem wywłaszczeniowym. Niemniej jednak poszukiwania te nie przyniosły pozytywnych rezultatów w postaci zebrania pełnego materiału dowodowego. W sprawie nie odnaleziono m.in. stosownej zgody. Jednakże niemożność odszukania przez organ nadzorczy określonego dokumentu nie oznacza, iż taki dokument nie funkcjonował w obrocie prawnym, w szczególności jeżeli na jego istnienie wskazują inne dokumenty zgromadzone w toku postępowania.
Mimo, że dokumenty potwierdzające zgodę na zgłoszenie wniosku o wywłaszczenie nie zachowały się w aktach niniejszej sprawy, ponad 40 lat po jej wydaniu brak jest również dokumentów, które mogłyby z całą pewnością potwierdzić tezę, że zgoda taka nie została udzielona wnioskodawcy postępowania wywłaszczeniowego.
Wskazano, że organ prowadzący postępowanie zobowiązany był do zbadania spełnienia wymogów formalnych wniosku, zatem skoro wszczęte zostało postępowanie, należy przyjąć, że organ takiej oceny dokonał, uznając, że spełnione zostały ustawowe przesłanki dotyczące wniosku. Jednocześnie brak jest aktualnie podstaw do kwestionowania, że wniosek ten nie spełniał wymogów formalnych.
Mając na uwadze powyższe, Minister uznał za zbyt daleko idące wnioski organu wojewódzkiego, że na gruncie przedmiotowej sprawy nie nastąpiło określone w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. zatwierdzenie wniosku wywłaszczeniowego przez właściwy organ.
Minister wskazał, że pismem z dnia [...] lutego 1977 r., Naczelnik [...] zawiadomił o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego w stosunku do przedmiotowej nieruchomości oraz o wyznaczeniu rozprawy administracyjnej na dzień [...] marca 1977 r. Zawiadomienie zostało wysłane do Urzędu [...] w celu wywieszenia na tablicy ogłoszeń. Oznacza to, że poprzez wywieszenie na tablicy ogłoszeń w trybie art. 45 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nastąpiło doręczenie zawiadomienia, nieznanemu z miejsca pobytu [...] oraz nieustalonym spadkobiercom [...].
W niniejszej sprawie rozprawa wywłaszczeniowo-odszkodowawcza odbyła się w terminie wskazanym w zawiadomieniu z dnia [...] lutego 1977 r., tj. w dniu [...] marca 1977 r., co potwierdza zachowany w aktach archiwalnych sprawy protokół z tej rozprawy.
Decyzją z dnia [...] marca 1977 r. Naczelnik [...] orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa części nieruchomości pn. hip. "[...] " o pow. [...] z ogólnej pow. [...], położonej w [...] przy ul. [...]. Jednocześnie organ odroczył ustalenie odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości, do czego był uprawniony stosownie do art. 22 ust. 2 ustawy wywłaszczeniowej.
Wskazano ponadto, że kwestionowana decyzja Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. zawiera ustalenie przedmiotu wywłaszczenia, wskazuje, na czyj wniosek nastąpiło wywłaszczenie, posiada uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o środkach odwoławczych, a zatem spełnia wymagania określone w art. 22 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.
Odnosząc się natomiast do zarzutu skarżących pominięcia w postępowaniu wywłaszczeniowym [...] oraz spadkobierców [...] wskazano, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym brak udziału strony w postępowaniu wiąże się z uchybieniem procesowym i wada ta mogłaby stanowić podstawę wznowienia podstępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., a nie stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
W związku z powyższym Minister stwierdził, że w przedmiotowej sprawie decyzja Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. nie jest obarczona wadą rażącego naruszenia prawa, o jakiej mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
W trakcie postępowania nie stwierdzono również, aby przedmiotowa decyzja naruszała pozostałe przesłanki określone w art. 156 § 1 k.p.a. Decyzja ta wydana została przez organ właściwy rzeczowo i miejscowo oraz powołano w niej prawidłową podstawę prawną. Nie dotyczyła ona również sprawy rozstrzygniętej poprzednio inną decyzją administracyjną i została skierowana do osób będących stroną postępowania. Również wykonanie tej decyzji, w dacie jej wydania, nie prowadziło do czynu zagrożonego karą, ani też nie zawierała wady powodującej jej nieważność z mocy prawa. Zaskarżona decyzja była ponadto wykonalna w dacie jej wydania. W związku z tym nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji z dnia [...] marca 1977 r. nr [...].
Skargę na powyższą decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia [...] października 2018 r. wnieśli [...].
Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie niżej wymienionych przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
1. art. 77 § 1, art. 80 i art. 81a k.p.a. - poprzez wybiorczą i błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów
i rozstrzygnięcie wątpliwości na niekorzyść strony;
2. art. 156 § 1 pkt 2) k.p.a. - poprzez niezastosowanie go do oceny, w kontekście rażącego naruszenia prawa, decyzji Naczelnika [...] z dnia [...] marca 1977 r. orzekającej o wywłaszczeniu na rzecz Państwa części nieruchomości pn. hip. "[...]", niżej wymienionych przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości i kodeksu postępowania administracyjnego, które zostały naruszone w postępowaniu wywłaszczeniowym:
a) art. 3 ust. 1, art. 21 ust. 2, art. 16 ust. 2, art. 16 ust. 1, art. 6 ust. 1, art. 17 ust. 1 i ust. 2, art. 23 ust. 1 pkt 3) i art. 23 ust. 2 ustawy;
b) art. 195 § 1, art. 37 § 1, art. 45, art. 31 § 1 i § 2, art. 4, art. 5, art. 6, art. 8 § 1, art. 90 § 1 pkt 4), art. 26, art. 90 § 1 pkt 1) k.p.a. (według stanu prawnego obowiązującego w dniu 30 marca 1977 r.);
3. art. 156 § 1 pkt 2) k.p.a. - poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie do oceny decyzji [...] z dnia [...] maja 2008 r., polegające na uznaniu, że przyjęcie przez wojewodę braku zatwierdzenia przez Prezydenta [...] wniosku o wywłaszczenie nieruchomości z [...] lutego 1977 r. rażąco narusza prawo, t.j. art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości;
4. art. 139 k.p.a. - poprzez zastosowanie go wskutek błędnego przyjęcia, że decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008 r., została wydana z rażącym naruszeniem prawa, t.j. art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, co uzasadniało wydanie przez organ odwoławczy decyzji na niekorzyść strony.
Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, jak również o uchylenie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2008r. w części zaskarżonej odwołaniem [...] (poprzednika prawnego skarżących) z dnia [...] czerwca 2008 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Inwestycji i Rozwoju wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi, organ wskazał, że są one bezzasadne i nie wskazują nowych okoliczności, które nie byłyby uwzględnione w prowadzonym postępowaniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona, choć zasadniczą i wobec jej wystąpienia - wystarczającą przyczyną uchylenia decyzji obu instancji była rażąco wadliwa ocena dokonana przez organy administracji okoliczności skierowania decyzji z [...] marca 1977 r. do osób zmarłych. Świadczy o tym zarówno treść sentencji jak i uzasadnienia ww. decyzji.
Sąd nie podzielił zatem stanowiska Ministra, że w niniejszej sprawie nie można było dopatrzeć się naruszeń prawa, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a..
Przechodząc do istoty sprawy zgodzić należy się co do zasady z poglądem, że szczególny tryb zawiadamiania o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego (art. 16 ust. 2 ustawy), miejscu i terminie przeprowadzenia rozprawy (art. 18 ust. 2 ustawy), wydaniu decyzji wywłaszczeniowej (art. 28 ust. 1 zd. drugie ustawy) miał zastosowanie w stosunku do właścicieli nieruchomości, których miejsce pobytu nie było znane.
W niniejszej sprawie Minister pominął natomiast okoliczność, że współwłaściciele wywłaszczanej nieruchomości [...] nie mogli być potraktowani jako osoby nieznane z miejsca pobytu. Ten tryb doręczeń można było zastosować, jeżeli właściciel nieruchomości żył, ale nie było organowi wiadome, pod jakim adresem przebywa. Minister nie wziął pod uwagę (a jeżeli przyjąć, że wziął to wadliwie ocenił) tego, że zarówno [...] zmarli przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego. Fakt ten potwierdzają prawomocne postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po [...] z [...] czerwca 1966r. sygn. akt [...] załączone do akt sprawy przed wydaniem decyzji - co potwierdza prezentata z datą wpływu ([...] luty 1977r.) oraz z [...] marca 2003 r. sygn. akt [...] po [...] zmarłym w dniu [...] października 1968 r.
Minister wadliwie zatem ocenił fakt tak wszczęcia jak i prowadzenia w niniejszej sprawie postępowania wywłaszczeniowego w stosunku do zmarłych [...] - wskazanych w sentencji badanej decyzji. Z treści sentencji decyzji wynika, że organ wywłaszczeniowy nie ustalił, że osoby te zmarły i traktował je w toku całego postępowania jako osoby żyjące. Zatem decyzja wywłaszczeniowa odjęła na rzecz Państwa prawo własności nieruchomości nieżyjącym w dacie jej wydania [...], a wobec niewątpliwej okoliczności ich śmierci szczególny tryb zawiadamiania o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego, miejscu i terminie przeprowadzenia rozprawy, wydaniu decyzji wywłaszczeniowej nie powinien i nie mógł mieć w tej sprawie zastosowania.
Sąd podkreśla, że w orzecznictwie sądowo-administracyjnym panuje pogląd, że prowadzenie postępowania administracyjnego i wydanie decyzji w stosunku do osoby zmarłej poprzez orzeczenie o odebraniu (wywłaszczenie), czy przyznaniu (odszkodowanie) jej praw materialnych jest traktowane jako wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2008 r. sygn. akt I OSK 1534/07; wyrok NSA z 17 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 666/15; wyrok NSA z 19 października 2018 r. sygn. akt I OSK 2781/16; wyrok NSA z 27 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 884/17). Pogląd ten podziela skład orzekający w niniejszej sprawie.
Na marginesie należy zauważyć, że wyjątkiem jest sytuacja, gdy co prawda organ nie dostrzegł tego, że w toku postępowania zmarły niektóre osoby będące stronami w sprawie, ale w postępowaniu zapewniony został udział spadkobiercom dotychczasowych stron postępowania. Taka sytuacja nie kwalifikuje się jako rażące naruszenie prawa (por. wyrok NSA z 17 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 129/10). Do wyjątków należy też sytuacja, gdy wymienienie w decyzji wywłaszczeniowej nieżyjącego właściciela według treści księgi wieczystej było jedynie elementem opisu wywłaszczanej nieruchomości, a z rozdzielnika egzemplarzy pism organu wynikało, że organ wywłaszczeniowy kierował korespondencję do jego spadkobierców nieznanych z miejsca pobytu (w trybie obwieszczenia) lub spadkobierców znanych mu z adresów zamieszkania (w trybie indywidualnego doręczenia). Wyjątkiem jest też sytuacja, gdy organ wywłaszczeniowy jako uprawnionych do odszkodowania wskazał nieustalonych spadkobierców.
W ocenie Sądu takie wyjątkowe sytuacje nie wystąpiły w niniejszej sprawie.
Zatem organ wadliwie uznał, że w niniejszej sprawie o wywłaszczenie zawiązał się stosunek administracyjnoprawny między Państwem, ubiegającym się o wywłaszczenie, a osobami fizycznymi niemającymi zdolności prawnej, które nie mogły być stronami tego postępowania - art. 25, art. 27 § 1 k.p.a. (Dz. U. z 1960 r. Nr 30, poz. 168 ze zm.) w zw. z art. 8 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93) w zw. z art. 22 ust. 1 pkt 4 i art. 23 ustawy.
Decyzja wywłaszczeniowa została zatem wydana z naruszeniem prawa materialnego, a jej skutki były nie do pogodzenia z zasadą praworządności. W niniejszej sprawie doszło do odebrania – w rezultacie - spadkobiercom [...] mienia o znacznej wartości ekonomicznej przez Państwo, które powinno ochraniać własność indywidualną i stać na straży praworządności ludowej (art. 12 oraz art. 4 ust. 2 i 3 oraz art. 39 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. – Dz. U. Nr 33, poz. 232 ze zm.).
W niniejszej sprawie oceny tej nie zmieniał pogląd zaprezentowany w uzasadnieniu decyzji II instancji, zgodnie z którym w sytuacji, pominięcia w postępowaniu wywłaszczeniowym [...] i następców prawnych [...] wadę taką należy zakwalifikować jako wadę wznowieniową z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., a nie prowadzącą do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art.156§1 pkt 2 k.p.a. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że sytuacja istniejąca w sprawie zakończonej decyzją z [...] marca 1977 r. została wszczęta i toczyła się w stosunku do osób zmarłych. Wobec tego Sąd uznał, że Minister Inwestycji i Rozwoju, nie dostrzegając tego, że w decyzji wywłaszczeniowej z [...] marca 1977 r. tkwi wada nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. (rażącego naruszenia prawa) i w konsekwencji odmawiając stwierdzenia nieważności tej decyzji, naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie wskazać należy, że Minister naruszył przepis art.139 k.p.a. wydając rozstrzygnięcie, w którym nie zastosował art.156§1 pkt 2 k.p.a.. Należy dla porządku dodać, że organ I instancji wadliwie ocenił, że brak dokumentu zatwierdzającego przez Prezydenta [...] wniosek o wywłaszczenie stanowił o rażącym naruszeniu prawa, bowiem stwierdzenie tego braku mogło prowadzić jedynie do wniosku o naruszeniu przepisów postępowania, w szczególności ze względu na znaczący upływ czasu od daty wydania badanej decyzji i niedające się wykluczyć braki w archiwalnym materiale dokumentalnym. Warto podnieść, że decyzja lokalizacyjna poprzedzająca wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości wydana została przez Prezydenta [...] i stanowiła załącznik do wniosku o wywłaszczenie, zatem wymagane przepisami prawa zatwierdzenie wniosku w ten pośredni sposób zostało wyrażone. Reasumując, zważyć należy, że organy obu instancji nie dopatrzyły się wady związanej ze śmiercią osób, wobec których wszczęto i prowadzono postępowanie, a organ I instancji dostrzegł jedynie wadę, której nie należało zakwalifikować jako rażącej.
W ponownie prowadzonym postępowaniu Minister weźmie pod uwagę zaprezentowaną w niniejszym wyroku ocenę prawną. Organ nadzoru rozważy przy tym, czy decyzja wywłaszczeniowa z [...] marca 1977 r. wywołała nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 158 § 2 k.p.a.. W zależności od poczynionych ustaleń organ wyda stosowną decyzję, którą uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a..
Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącemu kosztów postępowania sądowego – wpisu sądowego i kosztów działania pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).