I SA/Wa 507/21

I SA/Wa 507/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-09-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-03-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Wesołowska /przewodniczący/
Bożena Marciniak
Łukasz Trochym /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1050/22 - Wyrok NSA z 2023-05-24
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust.1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 107 par. 3, art. 7, art. 75, art. 77, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Wesołowska, Sędziowie: sędzia WSA Bożena Marciniak, sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 września 2021 r. sprawy ze skargi A. B. , A. B. , J. G. – B. , Z. K., N. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...)stycznia 2021 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej jako "Minister/organ") decyzją z [...] stycznia 2021 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania N. C., Z. K., J. G., A. B. i A. B. (dalej jako "Skarżący"), reprezentowanego przez adwokata K. B. – utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z [...] lutego 2019 r., nr [...] wydaną w przedmiocie podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), gruntów stanowiących działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], położone w obrębie [...], gmina K., powiat [...].
Zaskarżona decyzja Ministra wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
J. B. – jeden ze spadkobierców A. B., dawnej właścicielki majątku C., reprezentowany przez radcę prawnego A. S., wystąpił z wnioskiem z [...] marca 2014 r. o wszczęcie postępowania w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. nr 10 poz. 51 ze zm.) i wydanie decyzji stwierdzającej, że ogród warzywny należący do majątku C., gmina K., stanowiący działki nr [...], [...] oraz [...] nie podlegał pod działanie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako "dekret"). Uzasadnieniem przedmiotowego wniosku było to, że ogród warzywny należał do zespołu pałacowo-parkowego C. i nie miał rolniczego charakteru. Pełnomocnik J. B. pismem z [...] marca 2014 r. rozszerzył żądanie ww. wniosku o kolejne działki, tj.: nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...],[...], obręb: C., gmina K. Wniosek J. B. poparli następnie Skarżący, spadkobiercy A. B., podnosząc, że przeznaczeniem ogrodu było wyłącznie osobiste jego użytkowanie przez ówczesnych właścicieli, do takich celów jako: zabawy, spotkania towarzyskie oraz zaspokajania potrzeb żywieniowych rodziny B., nigdy zaś do działalności wytwórczej w rolnictwie.
W ramach odrębnego postępowania, Wojewoda wydał natomiast decyzję z [...] grudnia 2017 r., nr [...], w której orzekł, że zespół dworsko-parkowy w C. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Decyzją z [...] lutego 2019 r., nr [...], Wojewoda:
1) stwierdził, że nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku C., stanowiące obecne działki ewidencyjne: dz. nr [...] (stanowiąca część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]), dz. nr [...] (stanowiąca część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiąca część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] i [...] (działki o numerach [...] i [...] powstały z podziału wskazanej we wniosku działki nr [...], która stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiąca dawną parcelę katastralną nr [...] oraz część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiąca część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła dawną parcelę katastralną nr [...] oraz część dawnej parceli katastralnej nr [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), część dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]), zlokalizowane w obrębie C., gmina K., powiat [...], zapisane dawnej księdze wieczystej C. wykaz [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu;
2) umorzył postępowanie administracyjne w stosunku do dz. nr [...] (stanowiącej dawne parcele katastralne nr [...] i nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej dawną parcelę katastralną nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej dawną parcelę katastralną nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), dz. nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła dawną parcelę katastralną nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]) zlokalizowanych w obrębie C., gmina K.
W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda wskazał, że właścicielem nieruchomości zapisanej w dawnej księdze wieczystej – C. wykaz [...] była na dzień [...] września 1939 r. A. B. Całkowita powierzchnia przejętego majątku C. wynosząca [...] ha (zgodnie z protokołem przejęcia), potwierdza natomiast zdaniem Wojewody, iż przejęta nieruchomość ziemska, przekraczała powierzchniowo normy ustalone dla województwa [...] do przejęcia na cele reformy rolnej, określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tj. 100 ha powierzchni ogólnej. Tak więc, pod względem obszarowym majątek ziemski C., zdaniem Wojewody, spełniał warunki do przejścia z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, w trybie przepisów dekretu. Wojewoda stwierdził także, że działki ewidencyjne objęte zgłoszonym roszczeniem obejmują zarówno tereny odpowiadające zarówno obszarom wchodzącym w skład majątku w C., jak i tereny, które na dzień wejścia w życie dekretu, nie stanowiły własności spadkobierców A. B., dlatego też Wojewoda postępowanie umorzył w stosunku do działek ewidencyjnych wskazanych w pkt 2 decyzji. Natomiast działki nr [...] i nr [...] cz., objęte rozstrzygnięciem pkt 1 sentencji decyzji, podlegające dekretowi stanowiły ogród użytkowy majątku C., oddzielony szpalerem [...] od zespołu pałacowo-parkowego. Charakter rolny pozostałych działek wymienionych w pkt 1 decyzji, wynika z matrykuły katastralnej. Według Wojewody, przedmiotowe działki, należące do rodziny B. nie stanowiły części parku, lecz użytki rolne (ogród i rolę), a więc z samej istoty mogły być wykorzystane do prowadzenia produkcji rolniczej. Dane konserwatora zabytków i [...] zdjęcie lotnicze wskazują, że w skład ogrodu wchodził również sad. W ocenie organu I instancji, zarówno ogrodnictwo, jak i sadownictwo ewidentnie stanowią rodzaje działalności rolniczej, jak też sama powierzchnia omawianego obszaru (ok. 1,5 ha) świadczy o tym, iż nie miał on charakteru "przydomowego ogródka".
Odwołanie od powyższej decyzji Wojewody w zakresie pkt 1 wywiedli Skarżący, reprezentowani przez adwokata K. B.
Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, Minister decyzją z [...] stycznia 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] lutego 2019 r., nr [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Minister wyjaśnił, że aby ocenić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, należy zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych, ewentualnie - w przypadku nieruchomości zabudowanej budynkami nierolniczymi (np. dworem/pałacem), należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa.
Mając na uwadze powyższe, organ wskazał, że grunty zajęte przez ogrody warzywne i sady owocowe podlegały nacjonalizacji już z uwagi na potencjalną przydatność rolną, a nie według dodatkowego kryterium związku funkcjonalnego. Badanie związku funkcjonalnego dotyczy wyłącznie części pozarolnych (np. zespołów dworsko-parkowych, rządcówek, dróg wewnętrznych majątku, obiektów przemysłu rolnego). Organ podniósł, że ogród warzywny w majątku C. przekraczał 1,5 ha, przy czym stanowił jedynie część jego ogrodów warzywnych, liczących łącznie [...] ha. Ogólny areał owocowo-warzywny majątku C. potwierdza protokołu przejęcia z [...] maja 1945 r., sporządzonego z udziałem L. B. Lokalizację ogrodu obrazuje metryczka i szkic konserwatorski zespołu folwarcznego C., przy czym zdaniem organu, "Metryczka parku" wyraźnie różnicuje park rekreacyjny raz ogród warzywny z sadem owocowym. Organ wskazał, że ogród warzywny nie był objęty ochroną konserwatorską, która dotyczyła jedynie samego zespołu dworsko-parkowego, odzyskanego już przez spadkobierców dawnej właścicielki. Ponadto, udokumentowane urządzenie ogrodu warzywnego i drzewek owocowych jest widoczne z [...] mapy i zdjęcia lotniczego, których wydruki także znajdują się w aktach sprawy. Uporządkowane, sztuczne nasadzenia w ogrodzie warzywno-owocowym wyraźnie kontrastują ze swobodną kompozycją i alejkami zespołu dworsko-parkowego na wschód od terenu ogrodu. Organ wskazał również na dużą produkcyjność ogrodu majątku C., skoro rodzina B. zdecydowała się na zatrudnienie wyspecjalizowanego ogrodnika i to w okresie gdy majątek był zadłużony. Zdaniem organu, ogrody warzywne i sady owocowe wymagały dobrej gleby i fachowej opieki ogrodnika, a przynosiły znaczny dochód przez dużą część roku (podobnie jak np. stawy hodowlane, w przeciwieństwie do upraw zbóż). Jako sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego organ uznał, że poprzedni właściciele majątku C. mogli zrezygnować z komercyjnej eksploatacji ogrodu warzywnego i drzewek owocowych, przy jednoczesnym zatrudnieniu ogrodnika. Ogrody warzywne i sady były więc ogradzane, odmiennie niż np. pola uprawne czy lasy. Dlatego też organ podkreślił, że ogród warzywno-owocowy był oddzielony od rekreacyjnego parku przypałacowego, znacznym szpalerem [...]. Szpalery [...] pomiędzy zespołem parkowym a ogrodem warzywnym dostatecznie odgradzają część rekreacyjną (wolną od przejęcia) i część podlegającą reformie rolnej. Był on przy tym okazałą przeszkodą terenową, a nie tylko detalem dekoracyjnym i krajobrazowym. A skoro tak, to oba obszary miały odmienne przeznaczenie w kontekście przydatności rolnej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem organu, ogrody warzywne i sady owocowe podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ponieważ stanowią klasyczne użytki rolne. Wynika to także z jednoznacznej definicji z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ nie zgodził się ze stanowiskiem Skarżących, że odmienna ocena powyższych okoliczności powinna wynikać z faktu, że przedmiotowy ogród służył jedynie dla właścicieli majątku, ponieważ wystarcza sama potencjalna przydatność rolna ogrodów warzywnych i sadów owocowych, stanowiących klasyczne użytki rolne, niezależnie, czy, i kto spożywał z nich pożytki.
Organ wyjaśnił także, że tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej było jednym z celów reformy rolnej, przewidzianym w art. 1 ust. 2 lit. c dekretu. Natomiast stosownie do art. 12 ust. 2 dekretu, gospodarstwa ogrodniczo-warzywnicze tworzone wskutek parcelacji przejętego majątku ziemskiego miały nie przekraczać powierzchni 2 ha. Ponadto, kolejnym celem reformy rolnej było upełnorolnienie już istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych (art. 1 ust. 2 lit. c dekretu). Za gospodarstwa karłowate prawodawca uważał gospodarstwa o powierzchni poniżej 2 ha, za gospodarstwa małorolne gospodarstwa od 2 ha do 5 ha, za gospodarstwa zaś średniorolne, uprawnione do korzystania z reformy rolnej uważa się gospodarstwa od 5-10 ha użytków rolnych, których posiadacze obarczeni są liczną rodziną (§ 2 rozporządzenia). W ocenie organu, przedmiotowy ogród warzywny i owocowy mógł zatem posłużyć do utworzenia jednego lub do upełnorolnienia kilku gospodarstw ogrodniczo-warzywniczych.
Organ wyjaśnił również, że potencjalna i faktyczna przydatność rolna pozostałych działek znajduje potwierdzenie w formalnej klasyfikacji tych gruntów. Obecne działki ewidencyjne pochodzą bowiem z parcel katastralnych nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], opisanych w matrykule jako "A.", czyli grunt orny. Z racji tego, że dane te pochodzą jeszcze z pruskich rejestrów publiczne organ uznał je za wiarygodne. Organ wyjaśnił przy tym, że powyższe dane były wykorzystywane także przez władze polskie, a klasoużytki parcel nr [...] i nr [...] były aktualizowane, zatem matrykuły katastralne podlegały bieżącej weryfikacji z udziałem właścicieli. Stąd rolnicze oznaczenie tych parcel jest wiążące, zwłaszcza że miało potwierdzenie w faktycznym sposobie ich używania.
Odnosząc się do zarzutów odwołania organ podniósł, że przeprowadzenie oględzin w tej sprawie jest bezprzedmiotowe, ponieważ za pomocą oględzin można ustalić głównie aktualny stan nieruchomości, podczas gdy w sprawach z zakresu reformy rolnej istotna była przydatność gruntu do dnia 13 września 1944 r. Postępowanie o wyłączenie nieruchomości spod reżimu reformy rolnej nie odnosi się bowiem do stanu późniejszego niż 13 września 1944 r. Toteż oględziny nieruchomości nie są adekwatnym i kluczowym dowodem w takich sprawach. Dotyczy to zwłaszcza przedmiotowego ogrodu warzywnego, który po przejęciu doznał wielu przeobrażeń np. układu dróg, obiektów i przycięcia szpalerów [...]. Podobnie za niezasadne organ uznał przeprowadzenie rozprawy administracyjnej. Tym bardziej, że w sprawie uzyskano zeznania świadka A. U. i wnioskodawcy J. B., który sam w piśmie z [...] grudnia 2014 r., sporządzonym przez zawodowego pełnomocnika, wykluczał celowość przeprowadzenia takiej rozprawy.
Mając więc na uwadze, że wskazane w pkt 1 decyzji Wojewody z [...] lutego 2019 r. grunty, w tym ogród warzywny i sad owocowy, były potencjalnie przydatne do realizacji celów reformy rolnej (upełnorolnienia lub tworzenia nowych gospodarstw rolnych lub do produkcji ogrodniczo-warzywniczej), Minister na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję Wojewoda z [...] lutego 2019 r., nr. [...].
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra w całości złożyli Skarżący, reprezentowani przez adwokata K. B., którzy wnieśli o jej uchylenie oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody z [...] lutego 2019 r., jak też o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Wnieśli również o zawieszenie postępowania sądowego w związku z zawisłą przed Trybunałem Konstytucyjnym sprawą o sygn. Ts 175/19. Zaskarżonej decyzji zarzucili natomiast naruszenie następujących przepisów prawa:
1) art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a. oraz art. 77 k.p.a., co miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, poprzez brak zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz brak należytej dbałości o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, przejawiający się w szczególności w nieuwzględnieniu wniosku dowodowego Skarżących z dnia [...] października 2017 r., podtrzymanego w odwołaniu od decyzji I instancji, a następnie na etapie postępowania odwoławczego, i zaniechaniu przeprowadzenia oględzin nieruchomości stanowiących dawny "ogród warzywny" przy "zespole pałacowo-parkowym" w majątku C., na okoliczność ustalenia granic dawnych parcel oraz granic obecnych działek gruntu, wchodzących w skład "ogrodu warzywnego" majątku C., przebiegu tych granic oraz przeznaczenia i sposobu użytkowania poszczególnych parcel/działek gruntu przez właścicieli majątku i mieszkańców rezydencji, podczas gdy wbrew twierdzeniu organu I instancji, przeprowadzenie takiego dowodu w świetle art. 75 k.p.a. było możliwe, dopuszczalne i uzasadnione jako mogące w stopniu istotnym przyczynić się do wyjaśnienia sprawy; oględziny nieruchomości pozwoliłyby ustalić dawny oraz obecny stan konkretnych parcel/działek gruntu, wzajemnych powiązań i zależności, który wbrew twierdzeniom organu II instancji nie został wyjaśniony; mogłyby dostarczyć również informacji potwierdzających:
- wyodrębnienie (oddzielenie) tych działek wraz z pozostałą częścią "zespołu pałacowo-parkowego" od nieruchomości rolnych (zabudowań gospodarczych i gruntów rolnych) ogrodzeniem murowanym, którego pozostałością jest brama wjazdowa na teren zespołu,
- rzeczywisty sposób użytkowania "ogrodu warzywnego" i jego przeznaczenie oraz
- integralność i ścisły związek "ogrodu warzywnego" z "zespołem pałacowo- parkowym" w majątku C.,
a zatem niedopuszczalna była aprioryczna odmowa przeprowadzenia dowodu z oględzin nieruchomości, zaniechanie weryfikacji przebiegu i usytuowania ogrodzenia murowanego wraz z bramą wjazdową, trwale odgradzającego zespół pałacowo-parkowy wraz z ogrodem od innych nieruchomości i zabudowań rolnych;
2) art. 7 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., co miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej, oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a następnie poczynienie w sprawie w oparciu o taką ocenę błędnych - a co najmniej przedwczesnych - ustaleń faktycznych sprowadzających się do uznania, że "ogród warzywny" w majątku C. był odrębną częścią tego majątku niestanowiącą integralnej części "zespołu pałacowo-parkowego", a działki wchodzące w skład tej części majątku C. związane były z produkcją rolną i z tego względu podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., podczas gdy dowody przeprowadzone w toku postępowania (w szczególności dowody z zeznań świadka i strony postępowania, potwierdzone archiwalnymi fotografiami, w tym tymi wskazującymi na fakt otoczenia w okresie międzywojennym majątku C. łącznie z "ogrodem warzywnym" wspólnym, trwałym - murowanym - ogrodzeniem, to jest "zespołu pałacowo-parkowego" i "ogrodu warzywnego" funkcjonalnie stanowiącymi jedną całość, "sztucznie" wyodrębnione na potrzeby wyłącznie tego postępowania) wskazują na:
- występowanie ścisłego związku funkcjonalnego, użytkowego, ekonomicznego i kulturowo-estetycznego pomiędzy częścią majątku zwaną "zespołem pałacowo- parkowym" a "ogrodem warzywnym", która służyła wyłącznie potrzebom osobistym mieszkańców Rezydencji pełniąc wyłącznie funkcję mieszkalną, rekreacyjną, reprezentacyjną,
- brak możliwości wykorzystywania "ogrodu warzywnego" do produkcji rolnej ze względu na jej wyodrębnienie (odgrodzenie) do nieruchomości rolnych, ukształtowanie terenu (teren pagórkowaty), położenie (tuż przy zabudowie mieszkalnej właścicieli majątku) i faktyczny sposób ich użytkowania;
3) art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 6 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a., co miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, poprzez wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa Skarżących do czynnego udziału w postępowaniu i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, co mogło przyczynić się do właściwej oceny materiału dowodowego;
4) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w zw. z art. 7a § 1 k.p.a., co miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że działki składające się na dawny "ogród warzywny" zlokalizowany w obrębie majątku C. (Rezydencji "zespołu pałacowo-parkowego", stanowiły "nieruchomości ziemskie" w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., podczas gdy interpretacja pojęcia "nieruchomości ziemskie" dokonywana łącznie z uwzględnieniem art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej, tj. "upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców'''' winna prowadzić do wniosku, że nieruchomości stanowiące normatywnie użytki rolne (zgodnie z definicją z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej), jednakże powiązane terytorialnie, ekonomicznie, gospodarczo i funkcjonalnie z nieruchomością stanowiącą "zespół pałacowo-parkowy" (niepodlegający przejęciu na podstawie dekretu), stanowiąc jego część, zachowują nierolniczy charakter, a zatem nie mogły służyć realizacji celów z art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. i faktycznie temu celowi działki stanowiące "ogród warzywny" nie służyły, nigdy nie będąc przeznaczonymi do realizacji któregokolwiek z tych celów;
5) § 4 w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonywania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945.10.51) w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., co miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że sporny "ogród warzywny" stanowił odrębny od "zespołu pałacowo-parkowego" użytek rolny i podlegał pod działanie dekretu, podczas gdy organ II instancji, wydając rozstrzygnięcie, pominął zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaniechał przeprowadzenia zgłoszonych przez Skarżących dowodów, świadczących o braku rolnego charakteru "ogrodu warzywnego", trwałym jego wyodrębnieniu (oddzieleniu) od nieruchomości rolnych majątku C. (ogrodzeniem murowanym), integralności tego ogrodu z "zespołem pałacowo - parkowym", stanowiąc integralną część Rezydencji;
6) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 2 w zw. z art. 21 ust. 1 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.), art. 8 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, poprzez:
a) zastosowanie rozszerzającej wykładni przepisów nacjonalizacyjnych w demokratycznym państwie prawa, która przejawia się m.in. w traktowaniu niewyjaśnionych w sprawie okoliczności i wątpliwości (np. istnienia i przebiegu muru odgradzającego trwale "zespół pałacowo-parkowy" wraz ze spornym "ogrodem" od innych nieruchomości rolnych) na niekorzyść Skarżących (spadkobierców wywłaszczonych właścicieli majątku), przyjmowanie jako podlegającej ochronie prawnej regulacji uprawniającej państwo (władzę państwową) do pozbawiania człowieka jego prywatnej własności bez dokonania szczegółowej analizy zasadności wywłaszczenia i rzeczywistej realizacji powoływanych przy jego wykonywaniu celów,
b) przyjęcie, że zastosowany przepis dekretu jest zgodny z przywołanymi przepisami Konstytucji i zasadami prawa konstytucyjnego, a sporna nieruchomość podpadała pod działanie dekretu, natomiast przejęcie na rzecz Skarbu Państwa spornej nieruchomości, bez prawa do odszkodowania i nie wykorzystanie jej na cele szczegółowo wskazane w dekrecie, nie stanowi naruszenia prawa własności, podczas gdy na mocy wskazanego dekretu dokonano przejęcia nieruchomości, które nie zostały wykorzystane na określone w nim cele, i bez jakiegokolwiek odszkodowania,
c) przyjęcie, że tryb postępowania w sprawie nacjonalizacji nieruchomości ziemskich, określony przepisami dekretu jest zgodny z zasadą demokratycznego państwa prawa i jako taki może być stosowany na gruncie obecnie obowiązującego porządku prawnego, podczas gdy przepisy prawne regulujące postępowanie nacjonalizacyjne nie dawały stronie (właścicielowi nacjonalizowanej nieruchomości) możliwości udziału w tym postępowaniu, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia jednostki (wywłaszczanego właściciela) możliwości obrony praw podstawowych, do których należy prawo własności,
d) przyjęcie, że przejęcie nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z mocy samego prawa bez przyznania słusznego odszkodowania, podczas gdy nacjonalizacja dokonana w trybie dekretu rodziła skutek w postaci pozbawienia właściciela nieruchomości prawa własności i może być kwalifikowana jako wywłaszczenie sensu largo, wobec czego winna powodować powstanie obowiązku wypłaty odszkodowania przez Skarb Państwa, wskazanego i skonkretyzowanego w aktach wywłaszczających, a bez czego czyniła je aktami nieważnymi nawet w ówczesnym stanie prawnym.
W bardzo obszernym uzasadnieniu skargi przedstawiono szczegółową argumentacje na poparcie przedstawionych zarzutów.
Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Postanowieniem z [...] czerwca 2021 r. Sąd odmówił zawieszenia postępowania sądowego.
Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 sierpnia 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, o czym strony zostały powiadomione.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w związku art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze. Sąd stosuje przy tym przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Rozpoznając niniejszą sprawę w kontekście powyższych kryteriów kontroli Sąd uznał, że skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja nie narusza bowiem prawa a jej uzasadnienie spełnia kryteria z art. 107 § 3 k.p.a. Organ rzeczowo odniósł się do zgromadzonego materiału dowodowego a swoje stanowisko, gdy chodzi o stan prawny i kwalifikację ustalonego stanu faktycznego – poparł stosownym orzecznictwem sądów administracyjnych.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra z [...] stycznia 2021 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z [...] lutego 2019 r., nr [...] wydaną w sprawie dotyczącej podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako "dekret"), gruntów stanowiących obecnie działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], położone w obrębie C., gmina K., powiat [...].
Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – nieruchomości ziemskich.
Wobec braku definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska" należy w tym zakresie odwołać się rozumienia tego pojęcia jakie zaprezentował Trybunał Konstytucyjny m.in. w uzasadnieniu uchwały z 19 września 1990 r., sygn. akt. W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26), przyjmując, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. W uchwale tej Trybunał wskazał, że poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy.
Na uwagę zasługuje również § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, dalej jako "rozporządzenie"), który wskazuje, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Dlatego rozstrzygając na podstawie § 5 rozporządzenia należy orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ale również rozstrzygać kwestię, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską.
Abstrahując od przesłanki normy obszarowej, którą niewątpliwie spełniały nieruchomości majątku C. (przedmiotowa nieruchomość położona była na terenie dawnego województwa [...]) o powierzchni całkowitej [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych (vide: protokół przejęcia z [...] maja 1945 r.), w skład której wchodził sporny ogród warzywno-owocowy, kluczowym zagadnieniem, niezbędnym do stwierdzenia, czy ogród nie podlegał wyłączeniu spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, było ustalenie czy dana nieruchomość (ogród, sad) jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Jak prawidłowo ustaliły orzekające w sprawie organy, na działkach stanowiących niewielką cześć dawnego majątku C., oznaczonych aktualnie nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] , nr [...], nr [...] , nr [...], nr [...]-cz., nr [...]-cz., nr [...]-cz., nr [...]-cz., nr [...]-cz., nr [...]-cz., zlokalizowane były: ogród warzywny, drzewka owocowe i inne użytki rolne. Sporny ogród warzywny zajmował powierzchnie przynajmniej 1,5 ha (przy łącznej powierzchni tego rodzaju użytków w majątku C. wynoszącej [...] ha) i zajmował co najmniej teren obecnej działki nr [...] (stanowiącą część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]) oraz części działki nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]).
W tym miejscu należy podkreślić również okoliczność wskazaną przez organy obu instancji mianowicie, że dawne parcele katastralne nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], z których wywodzą się ww. działki ewidencyjne, zostały opisane w pruskiej matrykule jako grunty orne, który zgodnie z § 4 ww. rozporządzenia stanowiły użytki rolne i jako takie podlegały pod działanie dekretu o reformie rolnej.
Bezsporne w niniejszej sprawie jest natomiast to, że wobec niewykazania przez Skarżących tytułu prawnorzeczowego do działek: nr [...] (stanowiącej dawne parcele katastralne nr [...] i nr [...]), nr [...] (stanowiącej dawną parcelę katastralną nr [...]), nr [...] (stanowiącej dawną parcelę katastralną nr [...]), nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), nr [...] (stanowiącej część dawnej parceli katastralnej nr [...]), oraz części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnych parcel katastralnych nr [...] i [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła dawną parcelę katastralną nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), części dz. nr [...] (w zakresie w jakim stanowiła część dawnej parceli katastralnej nr [...]), organ I instancji zasadnie umorzył postepowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe (pkt 2 sentencji decyzji Wojewody z [...] lutego 2019 r.).
Mając powyższe na uwadze, rację należy przyznać organom orzekającym w sprawie, że obecne działki ewidencyjne, na których urządzony był ogród warzywno-owocowy, przydatne były do produkcji rolnej i realizacji jej celów z art. 1 ust. 2 dekretu. Jak słusznie zauważyły organu obu instancji przedmiotowe działki zostały faktycznie przeznaczone na cel wskazany w art. 1 ust. 2 lit. c dekretu tj. tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej (po wojnie przekazano majątek C. na sanatorium dla dzieci [...], które dzięki temu mogło zaopatrywać się w produkty rolne z własnego gospodarstwa, produkty aprowizacyjne wysokiej jakości i to nawet w późnych miesiącach zimowych – vide: pismo Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] stycznia 1954 r.). W związku z powyższym zarzut skargi dotyczący nie przeznaczenia tego terenu na utworzenie nowych gospodarstw rolnych dla bezrolnych lub małorolnych należy uznać za chybiony. Celami, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, jakie miały być zrealizowane w ramach przeprowadzenia reformy rolnej było bowiem: 1) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych; 2) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrobotnych, robotników, i pracowników rolnych oraz dzierżawców; 3) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywnej; 4) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczej nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego; 5) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych, ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji.
Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza jednak, że w sprawie o niepodpadanie pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu zagadnienie ewentualnego niezrealizowania celu reformy rolnej pozostaje bez żadnego wpływu dla oceny, czy znacjonalizowane grunty podpadały pod przepisy dekretu. Przejęcie gruntów na mocy dekretu było bowiem bezwarunkowe oraz następowało z mocy prawa.
Mając na uwadze całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, trudno podzielić stanowisko Skarżących, że ogród warzywno-owocowy znajdujący się w majątku C. pełnił jedynie funkcję rekreacyjno-wypoczynkowo-ozdobną rodziny B. Nie należy zapominać, że jak wynika z protokołu przejęcia z [...] maja 1945 r. z majątku C. przejęto m.in. [...] ha ogrodów warzywnych. Natomiast z treści zeznań przesłuchanych w sprawie A. U. oraz J. B. wynika, że w ramach ogrodu znajdował się również sad. Trudno więc uznać, że płody rolne z tak dużego areału były przeznaczone wyłącznie na potrzeby właścicieli majątku, tym bardziej że w tym celu (dla utrzymania ogrodu), w dobie kryzysu ekonomicznego lat 30-tych XX., specjalnie zatrudniony został ogrodnik – S. G. (vide: poz. 8 wykaz pracowników majątku C., protokół przesłuchania A. U. z [...] lutego 2015 r., protokół przesłuchania J. B. z [...] grudnia 2015 r.). Jak słusznie zauważył Minister, na podstawie dokumentacji konserwatorskiej znajdującej się w aktach sprawy, należy wyprowadzić wniosek, że konserwator zabytków nie stwierdził, aby przedmiotowy ogród owocowo-warzywny pełnił funkcje estetyczne, reprezentacyjne itp., dlatego nie objął tego terenu ochroną konserwatorską. W przeciwieństwie do zespołu parkowego, który taką ochroną został objęty, a który konserwator zlokalizował na zupełnie innych działkach niż ogród – wyłącznie wokół dworu. Ponadto z analizy dokumentacji konserwatorskiej (szkic sytuacyjny, zdjęcia) jasno wynika, że tereny parku oraz ogrodu były wyraźnie rozdzielone podwójnym i wysokim szpalerem [...]. Potwierdzają to także [...] zdjęcie lotnicze z okresu wojny, zgromadzone w aktach sprawy, obrazujące wyraźną linię szpalerów [...], oddzielającą uporządkowane nasadzenia ogrodu (sadu) od swobodnej roślinności parku. Argumenty Skarżących dotyczące tego, że przedmiotowy szpaler pełnił jedynie funkcje dekoracyjną oraz izolacyjną przed nieprzyjemnym oddziaływaniem z części rolnej majątku nie wytrzymuje zatem konfrontacji z powyższymi ustaleniami organów, a przede wszystkim ze zgormadzonymi w sprawie dowodami. Niewątpliwie ogród nie stanowił więc integralnej części zespołu pałacowego, a także był oddzielony od niego wyraźna przeszkodą w postaci szpaleru [...].
W tej sytuacji nie sposób jest zarzucić organom orzekającym, że nie ustaliły dokładnego położenia spornego ogrodu (sadu). Trudno jest wymagać od organu przedstawienia jednego dokumentu chociażby w postaci opinii biegłego geodety wskazującej na usytuowanie przedmiotowego ogrodu w sytuacji, gdy zebrany i oceniony przez organ materiał dowodowy w swym całokształcie pozwala w sposób nie budzący wątpliwości określić położenie ogrodu w terenie. Zgodnie bowiem z art. 80 k.p.a. organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, a jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.). Szeroki zakres środków dowodowych możliwych do przeprowadzenia w sprawie na podstawie art. 75 k.p.a. nie powoduje więc konieczności ich przeprowadzenia, jeśli dana okoliczność została już wyjaśniona w oparciu o inny dowód, który nie został podważony. W tej sytuacji za zasadne uznać należy stanowisko organów, że złożone przez Skarżących wnioski dowodowe zostały przez organy rozpatrzone negatywnie ze względu na fakt, że zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia, w szczególności o przeprowadzenie oględzin w terenie skoro od dnia przejęcia spornej nieruchomości minęło już ponad 70 lat, a przedmiotowy teren uległ znacznemu przeobrażeniu przez ten czas. Wskazać należy także, że wbrew stanowisku Skarżących, organy administracji mają obowiązek podejmować czynności niezbędne do wyjaśnienia sprawy, czyli wszystkich istotnych do rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, nie zaś wszystkie czynności, których przeprowadzenie postuluje strona postępowania. To, czy dany dowód zostanie przeprowadzony, zależy od przydatności tego dowodu dla wyjaśnienia okoliczności sprawy, które są istotne do rozstrzygnięcia sprawy i co do których organ miał wątpliwości.
Z powyższych względów Sąd uznał za bezzasadne zarzuty naruszenia art. 7, 75, 77 i 80 k.p.a.
Co do pozostałych zarzutów dotyczących naruszenia przez organ przepisów postępowania, tj. art. 6, 8 oraz 10 § 1 k.p.a., to zwrócić należy uwagę, że Skarżący nie wykazali, że doznali realnego uszczerbku w zakresie przysługujących im gwarancji procesowych, co skutkuje tym uznaniem, że nie można w tym przypadku mówić o naruszeniu, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Natomiast po dokonaniu analizy akt sprawy Sąd orzekający stwierdza, że w wystąpieniach z [...] i [...] stycznia 2021 r. Skarżący w istocie zaprezentowali dotychczasowe stanowisko, zaś zdjęcia załączone do tych pism znajdują się już w aktach sprawy (vide: pismo z [...] grudnia 2014 r., oraz karta 98 akt organu). Nie są to zatem żadne nowe dowody w sprawie. Sąd nie stwierdził więc istnienia takich naruszeń przepisów postępowania przez organy orzekające, które mogłyby mieć wpływ na sposób jej rozstrzygnięcia. Przypomnieć należy, że nie każde naruszenie przez organ przepisów postępowania administracyjnego może spowodować uznanie przez Sąd wadliwości zaskarżonej decyzji i doprowadzić do jej uchylenia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Takiej sytuacji Sąd w rozpatrywanej sprawie nie stwierdził.
Skoro zatem z akt sprawy wynika, że tereny zajęte przez ogród warzywno-owocowy wchodziły w skład folwarku C. i służyły m.in. działalności warzywniczej i sadowniczej to oznacza, że stanowiły one część nieruchomości ziemskiej przydatnej rolniczo, a więc podlegała ona przejęciu na reformę rolną. Mając powyższe na uwadze uznać należało, że także ogród warzywno-owocowy stanowił część nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i dlatego podlegał przejęciu. W tej sytuacji zbędne jest badanie wbrew zarzutom skargi związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotową działką a zespołem pałacowo-parkowym w C., gdyż jak słusznie zauważył Minister, związku funkcjonalnego ma charakter subsydiarny wobec oceny przesłanek wyrażonych wprost w dekrecie i znajduje zastosowanie jedynie wówczas, gdy nieruchomość bądź jej część nie ma rolniczego charakteru. Z taka sytuacją w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia, bowiem jak wskazano wyżej przedmiotowa nieruchomość miała niewątpliwie charakter rolniczy i charakteru tego nie pozbawiał jej brak na niej urządzeń służących do produkcji rolnej czy zabudowań służących do zakwaterowania służby folwarcznej. Rolniczy charakter tych działek, pomimo jej obecnie niewielkich gabarytów potwierdza ponadto jej bezpośrednie usytuowanie względem pozostałych rolniczych części majątku, jednoznaczne pozostawanie poza zwartym kompleksem dworsko-parkowym oraz sąsiadowanie z zabudowaniami gospodarczymi. Wystarczającym jest zatem zagospodarowanie ich ogrodem warzywniczo-owocowym, a to w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w ocenie Sądu nie budzi wątpliwości.
W związku z powyższym za niezasadne uznać należy zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu oraz § 4 i § 5 rozporządzenia.
Również za bezzasadne należy uznać zarzuty skargi dotyczące naruszenia wskazanych w skardze przepisów Konstytucji RP oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.
Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, poza sytuacjami współstosowania Konstytucji, oznacza wydanie rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie bezpośrednio na podstawie normy konstytucyjnej. Potrzeba wydania aktu stosowania prawa na podstawie normy konstytucyjnej wynikać może albo z braku regulacji ustawowej czy innej podkonstytucyjnej albo z zaistnienia sprzeczności aktu podkonstytucyjnego z normą konstytucyjną. Kompetencje w zakresie oceny zaistnienia takiej sprzeczności w polskim systemie prawnym ma Trybunał Konstytucyjny. Przyjmuje się, że sądy co do zasady mogą rozstrzygać taką sprzeczność w sytuacji oczywistej niekonstytucyjności przepisu, wtórnej niekonstytucyjności przepisu bądź w stosunku do aktów podustawowych (szerzej zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znacznie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Lexis Nexis Warszawa 2010, Wydanie 2, s. 28-37).
W przedmiotowej sprawie do pozbawienia prawa do nieruchomości doszło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a nie na podstawie indywidualnego aktu administracyjnego o charakterze wywłaszczeniowym. Jakkolwiek nacjonalizacja dokonana w trybie dekretu rodziła skutek pozbawienia prawa i może być kwalifikowana jako wywłaszczenie sensu largo, to nie może być uznana za wywłaszczenie w rozumieniu art. 128 ust. 1 u.g.n., rodzące obowiązek odszkodowania, a to ze względu na definicję wywłaszczenia zawartą w art. 112 ust. 2 u.g.n., zgodnie z którą wywłaszczenie ograniczone jest do odjęcia prawa w trybie decyzyjnym, zatem w drodze aktu indywidualnego (vide: wyrok NSA z 26 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 3938/18). Przyjmując definicję wywłaszczenia w art. 112 ust. 2 u.g.n. ustawodawca niewątpliwie zdawał sobie sprawę z konsekwencji dla zakresu stosowania art. 128 ust. 1 oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Ten ostatni przepis uzależnia ustalenie odszkodowania od istnienia w obowiązujących przepisach regulacji przewidującej odszkodowanie za konkretny przypadek pozbawienia prawa do nieruchomości. W przypadku pozbawienia prawa w innym trybie niż wywłaszczenie aktem indywidualnym, art. 128 ust. 1 u.g.n. i art. 129 u.g.n. nie mogą stanowić źródła obowiązku odszkodowawczego (tak NSA w wyroku z 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 341/15). Powyższe poglądy Sąd orzekający w pełni podziela.
Nie można też pominąć, że przepisy dekretu były już przedmiotem orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, który rozpoznawał także skargę o stwierdzenie niezgodności art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z art. 2, art. 21, art. 64 i art. 32 Konstytucji RP. Jak wyraził to Sąd Najwyższy w wyroku z 26 marca 2004 r., sygn. akt IVCK 188/03, to, że Trybunał postanowieniem z dnia 28 listopada 2001 r., SK 5/01 (OTK 2001/8/266), umorzył postępowanie w tym przedmiocie z powodu utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu, nie oznacza przejścia na sąd kompetencji do orzekania o niezgodności omawianego przepisu z Konstytucją. Trybunał Konstytucyjny ograniczył się wówczas do interpretacji wskazanego przez wnioskodawcę przepisu i nie dokonywał ani oceny legalności wydania dekretu o reformie rolnej przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, ani oceny zgodności treści tego dekretu z obecnie obowiązującymi normami konstytucyjnymi. Jednocześnie stwierdził, że "pełna ocena suwerenności i legalności PKWN, jako polskiego prawodawcy należy do współczesnego, demokratycznego ustrojodawcy" (por. Uzasadnienie uchwały z 16 kwietnia 1996 r., sygn. W. 15/95, OTK ZU Nr 2/1996, poz. 13). Mimo bowiem, iż omawiany przepis dekretu miał charakter jednorazowej regulacji prawnej i w tym znaczeniu utracił moc prawną, to jednak nadal pozostają w mocy jego skutki prawne, a które były akceptowane wyraźnie lub w sposób dorozumiany przez późniejszego ustawodawcę i doprowadziły do powstania nowych, trwałych stosunków prawnych. Złożoność problemów prawnych związanych ze stanem faktycznym ukształtowanym przez dekret uniemożliwia więc, zdaniem Sądu, bez pozytywnej ingerencji obecnego ustawodawcy, zmianę lub odwrócenie skutków dekretu, które sięgają bardzo głęboko w sferę dzisiejszych stosunków własnościowych i praw nabytych na jego podstawie. Ponadto, posługiwanie się aktualnymi standardami prawnymi państwa demokratycznego do generalnej oceny zdarzeń z okresu wejścia w życie dekretu (końcowy okres II wojny światowej oraz wczesne lata powojenne), nie dałoby się usprawiedliwić nawet uzasadnionym postulatem sprawiedliwości społecznej. Istotna jest bowiem tutaj kwestia zasięgu społecznego i gospodarczego dekretu, który wywołał skutki o charakterze makrospołecznym, dotykając bardzo szerokiego kręgu adresatów, w sposób zasadniczy redefiniując pojęcie własności.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd, zgodnie z którym brak jest wystarczających podstaw do podważania konstytucyjności omawianego przepisu dekretu. Sąd mógłby jedynie, gdyby uznał, że istnieją wątpliwości w tym przedmiocie, zwrócić się do Trybunału w trybie art. 193 Konstytucji. Jednakże, zdaniem Sądu, taka potrzeba nie zachodzi.
Z tożsamych względów, uwzględniając obowiązujący stan prawny, wolę ustawodawcy oraz charakter i skutki dekretu Sąd uznał za niezasadne zarzuty naruszenia powołanych w skardze przepis art. 1 Protokołu nr 1 (Protokołu Dodatkowego) Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. oraz art. 8 i 14 samej Konwencji. W tym zakresie należy odwołać się jeszcze do wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2 marca 2005 r. w sprawie von Maltzan i inni przeciwko Niemcom (GC), nos. 71916/01, 71917/01 and 10260/02, § 74, 77, 78 and 112, ECHR 2005-V), w którym Trybunał wskazał, że pozbawienie praw do nieruchomości w trybie nacjonalizacji było aktem jednorazowym i nie kreuje ciągłej sytuacji pozbawienia mienia (tak też Malhous przeciwko Czeskiej Republice (dec.) (GC), no. 33071/96, ECHR 2000-XII). Jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 11 stycznia 2017 r. (sygn. akt I OSK 341/15), skoro przejęcie nieruchomości w trybie reform rolnej nastąpiło w 1944 r. bez odszkodowania, to w dacie ratyfikacji Pierwszego Protokołu przez Polskę tj. 10 października 1994 r. nie istniało jakiekolwiek prawo do przejętego mienia, czy ekspektatywa jego restytucji. Artykuł 1 Pierwszego Protokołu nie może być bowiem interpretowany jako nakładający na Państwa generalny obowiązek rewindykacji nieruchomości przejętych przed ratyfikowaniem Konwencji. W tym zakresie jest to pozostawione uznaniu poszczególnych Państw (Jantner przeciwko Słowacji no. 39050/97, § 34, 4 marca 2003).
Ustalenia organów w niniejszej sprawie zostały zatem poczynione w oparciu o dowody, które organ ocenił zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów sformułowaną w art. 80 k.p.a. Ustalenia te doprowadziły organ I instancji do prawidłowego wniosku, który został sformułowany w sentencji decyzji Wojewody z [...] lutego 2019 r. Ta prawidłowa decyzja została następnie utrzymana w mocy przez Ministra zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją. Zarzuty sformułowane w skardze nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym. Skarga sprowadza się do polemiki z niewadliwą oceną dowodów dokonaną przez organ. Skarżący przedstawiają własną ocenę dowodów, ale jest ona zupełnie dowolna, gdyż nie znajduje potwierdzenia w obiektywnych dowodach jakimi w rozpoznawanej sprawie są obszerne materiały uzyskane przez organ z archiwum, zeznania przesłuchanych w sprawie osób oraz dokumentacja konserwatorska.
Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).