I SA/Wa 393/19

I SA/Wa 393/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-10-03
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2019-03-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Elżbieta Lenart /przewodniczący/
Joanna Skiba
Jolanta Dargas /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1599/20 - Postanowienie NSA z 2024-01-17
Skarżony organ
Minister Rozwoju
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 150  par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie WSA Jolanta Dargas ( spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant referent stażysta Agnieszka Stefańska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2019 r. sprawy ze skargi M. P., A. R., E. D., G. B., M. Z. na decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2018r. nr [...] Minister Przedsiębiorczości i Technologii utrzymał w mocy decyzję tego samego organu z dnia [...] czerwca 2018r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. znak: [...] Minister Przedsiębiorczości i Technologii nie stwierdził nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] z dnia [...] czerwca 1947 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "Cukrownia i Rafineria [...]" - [...] - [...].
W uzasadnieniu ww. decyzji organ - realizując wytyczne wyroków sądów administracyjnych zapadłych w niniejszej sprawie - dokonał szerokiej analizy materiału dowodowego i uznał m in., że przedmiotem ocenianego indywidualnego aktu administracyjnego we wskazanym zakresie było przedsiębiorstwo pn. Cukrownia i Rafineria w K. jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych (materialnych i niematerialnych) o ustalonym dominującym profilu działalności gospodarczej, wypełniającym przesłanki nacjonalizacji z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. 1946, nr 3, poz. 17) - produkcja cukru. Organ podkreślił przy tym, że przedmiotowa cukrownia stanowiła przedmiot dzierżawy i w tym zakresie również przedmiot działalności spółki Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S. A. Okoliczność wydzierżawienia w 1930 r. przedsiębiorstwa funkcjonującego w ramach Ordynacji [...], ww. spółce akcyjnej przez M. Z., w ocenie organu, nie wpływa i nie ogranicza przysługującego J. Z., w dacie wydania skarżonego orzeczenia, prawa własności do przedmiotowego przedsiębiorstwa. W tym zakresie organ wskazał, że przedsiębiorstwa, w rozumieniu art. 6 ww. ustawy nacjonalizacyjnej w związku z art 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) nie można utożsamiać ze spółką, która prowadziła znacjonalizowane przedsiębiorstwo jako spółka dzierżawna przed objęciem przedmiotowej cukrowni w zarząd państwowy - przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej.
Z uwagi na powyższe Minister Przedsiębiorczości i Technologii stwierdził, że ww. orzeczenie, we wskazanej części, nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, które uzasadniałoby stwierdzenie nieważności ocenianej decyzji nacjonalizacyjnej.
Przedmiotowe rozstrzygnięcie zapadło w wyniku rozpatrzenia wniosku z dnia [...] stycznia 2011 r. złożonego przez M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. o stwierdzenie nieważności ww. decyzji nacjonalizacyjnej, na mocy której zostało przejęte na własność państwa przedsiębiorstwo pn. "Cukrownia i Rafineria [...]" - [...] - [...].
Decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] Minister Gospodarki odmówił stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] Minister Gospodarki utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2093/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że wniosek o stwierdzenie nieważności przedmiotowego aktu został rozpatrzony bez zgromadzenia materiału dowodowego, który pozwoliłby na całościowe i wszechstronne rozpoznanie wniosków skarżących, a zebrana w sprawie dokumentacja nie wyjaśnia wszystkich wątpliwości dotyczących znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Sąd zauważył, że materiał dowodowy dla aktu prawnego wydanego ponad 70 lat temu, zgromadzony w kontrolowanym postępowaniu, mógł w części lub nawet w całości zaginąć. W takiej sytuacji organ powinien podjąć kroki w celu odnalezienia brakującego materiału dowodowego. Dopiero w przypadku ich braku może dokonać oceny badanego orzeczenia, w oparciu o zgromadzone dowody.
W nawiązaniu do powyższego Sąd wskazał, że organ powinien udowodnić, iż wyczerpał możliwości dowodowe, czego w niniejszym przypadku nie uczynił. W istocie bowiem organ nie zbadał czy podmiot wskazany w orzeczeniu pod nazwą "Cukrownia i Rafineria [...]" - [...] - [...] rzeczywiście istniał pod wskazaną nazwą, jaką miał formę prawną oraz czy był właścicielem znacjonalizowanych składników majątkowych. Organ zobowiązany był też wyjaśnić, na jakiej podstawie działał znacjonalizowany podmiot, dlatego ma znaczenie dla sprawy ustalenie formy prawnej jego działania.
W związku z powyżej opisanymi okolicznościami WSA przyznał, że skarżący prawidłowo powołali się na orzecznictwo sądowo-administracyjne, zgodnie z którym objęcie mienia nieruchomego osób trzecich stanowi rażące naruszenie prawa. Na poparcie swojego stanowiska Sąd powołał się na uchwałę 7 sędziów NSA z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt OPS 2/07 (ONSA i WSA 2008/1 poz. 5), w której wskazano, iż przejęcie przez Skarb Państwa przedsiębiorstwa na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, jeśli stanowiła ona mienie osób trzecich.
Ponadto Sąd zarzucił, że organ nie odniósł się do znajdującej się w aktach sprawy kopii protokołu zdawczo - odbiorczego oraz, że nie poczynił starań, aby odnaleźć brakujące orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo - odbiorczego, który jego zdaniem nie był objęty zakresem niniejszego postępowania. Tymczasem zdaniem Sądu, skoro zatwierdzony protokół zdawczo - odbiorczy stanowił integralną część orzeczenia nacjonalizacyjnego, to organ powinien zbadać czy został zatwierdzony, a tego nie uczynił. Zdaniem Sądu ocena kontrolowanego orzeczenia nacjonalizacyjnego tylko wtedy będzie kompletna, gdy zostanie dokonana przez pryzmat kolejnych zdarzeń i czynności dotyczących składników majątkowych, jakie zaistniały po przejęciu przedsiębiorstwa. Z uwagi na powyższe w pierwszej kolejności organ powinien zbadać czy protokół zdawczo- odbiorczy został zatwierdzony, następnie - w przypadku stwierdzenia, że nie może ustalić tej okoliczności - zobowiązany jest rozważyć, czy z innych dowodów w sprawie taki fakt wynika. Jeśli dojdzie do konstatacji, że orzeczenie zatwierdzające protokół zaginęło, lecz materiał dowodowy sprawy nie zaprzecza jego istnieniu, organ powinien wziąć pod uwagę treść zachowanego protokołu. Dalej Sąd wskazał, że organ powinien również ocenić jaki wpływ miało przeprowadzenie reformy rolnej i przejęcie gruntów objętych postępowaniem na postępowanie nacjonalizacyjne: "Wprowadzenie reformy rolnej wywołało skutek wywłaszczeniowy przed wskazanym wcześniej orzeczeniem nacjonalizacyjnym z 1947 r. Nie sposób więc pominąć, czy ten sam majątek nieruchomy nie został ponownie znacjonalizowany. Tylko dokładne wyjaśnienie powyższych okoliczności pozwoli wykazać, czy przedmiotowe przedsiębiorstwo, jako zespół składników majątkowych i niemajątkowych, zostało przejęte na własność Państwa w sposób nienaruszający art. 156 k. p. a ".
Odnosząc się do konieczności ustalenia przez organ formy prawnej działania znacjonalizowanego podmiotu Sąd podniósł, iż niewystarczające jest powołanie się na treść umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] maja 1930 r. Organ nie może bowiem wywodzić twierdzeń dotyczących własności na podstawie dokumentu urzędowego sporządzonego przed datą nacjonalizacji. Zdaniem Sądu przywołany dokument posiada moc dowodową, jednak dowód w postaci wyciągu z rejestru usunąłby wszelkie wątpliwości w tej kwestii oraz pomógłby w ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Podkreślono, że organ powinien wyjaśnić również rozbieżności dotyczące obszaru przejmowanego przedsiębiorstwa; z ww. umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r. wynika, iż obszar fabryczny ma [...] ha, którego granice są spółce ściśle znane. Procesem nacjonalizacji objęto zaś obszar o powierzchni około [...] ha.
W podsumowaniu wyroku wskazano, że organ w ocenianych decyzjach naruszył art. 7, 77 § 1 i 80 k p a. w związku z art. 156 § 1 k.p.a. i nakazano uwzględnienie stanowiska Sądu, polegającego na podjęciu przez organ działań zmierzających do zgromadzenia jak najpełniejszego materiału dowodowego, w tym próby odnalezienia odpowiednich rejestrów dotyczących znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Zalecono również po skompletowaniu materiału, dokonanie oceny kwestii wskazanych przez Sąd w sposób całościowy.
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 3290/14, oddalił skargę kasacyjną Ministra Gospodarki od ww. wyroku z dnia 27 sierpnia 2014 r.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia NSA odnosząc się do interpretacji art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej podkreślił, że "na własność Państwa przechodzą (w myśl ww. art. 6 ust. 1) te składniki przedsiębiorstwa, które stanowią minimum środków jakie są niezbędne do tego, by można było dalej prowadzić to samo przedsiębiorstwo. Tych zaś elementów nie określa orzeczenie nacjonalizacyjne wydane na podstawie art. 3 ust. 1 i art. 6 ust. 1, które jedynie identyfikuje przedsiębiorstwo przejmowane przez Państwo. Dopiero protokół zdawczo-odbiorczy ustala, jakie składniki przedsiębiorstwa przeszły na własność Państwa z mocy ustawy nacjonalizacyjnej. W świetle bowiem § 17a ust. 2 zd. drugie rozporządzenia wykonawczego z dnia 30 stycznia 1947r., zatwierdzony (przez właściwego ministra) protokół zdawczo-odbiorczy jest jedynym dowodem świadczącym o tym, że dane przedsiębiorstwo z określonymi składnikami przeszło na własność Państwa z mocy ustawy nacjonalizacyjnej. Zatem w przypadku wydania decyzji administracyjnej zatwierdzającej protokół zdawczo-odbiorczy zachodzi potrzeba przeprowadzenia odrębnie postępowania w celu stwierdzenia jej nieważności (...) Dostrzec jednak należy, iż strona kwestionująca prawidłowość przejęcia na rzecz Państwa określonych składników majątkowych przedsiębiorstwa, zostaje pozbawiona możliwości weryfikacji decyzji nacjonalizacyjnej w trybie nadzorczym w sytuacji, gdy protokół zdawczo-odbiorczy nie został zatwierdzony przez właściwego ministra. Wówczas w obrocie prawnym pozostaje pierwotne orzeczenie nacjonalizacyjne i protokół zdawczo-odbiorczy, który decyzją administracyjną nie jest. W praktyce do takich sytuacji mogło dochodzić, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2005 r. sygn. akt OSK 1402/4 (...) wskazując, że zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy jest integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa i możliwe było przyjęcie, że zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego było wymagane tylko w przypadku zgłoszenia uwag lub zastrzeżeń do protokołu". Naczelny Sąd Administracyjny wskazał tym samym, że ustalenia Ministra Gospodarki, iż orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo- odbiorczego nie zostało wydane, powinno skutkować ustaleniem, jakie składniki majątkowe znacjonalizowanego przedsiębiorstwa (i do kogo one należały) przeszły na własność Państwa. Sąd uznał za przedwczesne twierdzenie organu, że sam profil produkcji przedsiębiorstwa (produkcja cukru) przesądzał o spełnieniu przez nie kryterium nacjonalizacyjnego.
W dalszej kolejności Sąd podkreślił, że "w sprawie nie jest kwestionowane, iż przedsiębiorstwo zajmujące się produkcją cukru podlegało przejęciu przez Państwo. W glosie do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2001 r. sygn. akt IV SA 1246/99 W. Katner (OSP 2003, z. 708, s. 386) trafnie zwrócił uwagę, że nacjonalizacja nastąpiła nie dlatego, że przedmiot własności (grunt, budynek, przedsiębiorstwo) należał do określonej osoby, ale dlatego, że spełnia on (przedsiębiorstwo) przesłanki ustawowe i należy do innego właściciela niż Państwo. Ustawa nacjonalizacyjna, jak na to wskazuje jej tytuł i treść art. 1, miała na celu przede wszystkim centralizację działalności Państwa w tych dziedzinach gospodarki narodowej, które zostały przez ustawodawcę w okresie powojennym uznane za podstawowe. Jednakże ustawa nacjonalizacyjna została wydana w czasie obowiązywania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. (DZ. U. z 1921 r,, Nr 44, poz. 267), która w art. 99 przewidywała ochronę wszelkiej własności jako jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego, dopuszczając ograniczenie własności tylko ze względów wyższej użyteczności oraz tylko w drodze ustawy, która może stanowić, jakie dobra i w jakim zakresie ze względów na pożytek ogółu, mają stanowić wyłącznie własność Państwa. Nacjonalizacja przeprowadzona ustawą nacjonalizacyjną, więc musiała ściśle określać jej zakres przedmiotowy. Dlatego w orzecznictwie przyjmuje się, iż na własność Państwa przechodzą te składniki, które wymienia art. 40 § 1 k.h ".
Tym samym, wskazując, że przejęcie przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu oznacza przejęcie minimum środków, jakie są konieczne do tego, by mógł on prowadzić to samo przedsiębiorstwo Sąd podkreślił, iż poza zdefiniowaniem przedsiębiorstwa przejmowanego na własność Państwa, zajmującego się określonym profilem działalności gospodarczej, należy również określić składniki należące do tego przedsiębiorstwa, przejęte przez Państwo: "W realiach niniejszej sprawy istotne jest również wykluczenie przejścia na własność Państwa nieruchomości stanowiącej własność osób trzecich, a ten właśnie argument stanowił podstawę wniosku i wszczęcie postępowania nadzorczego wobec orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r." (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07). Kluczowe zatem w ocenie Sądu, pozostaje ustalenie na datę nacjonalizacji, który podmiot: J. Z. (po zniesieniu ordynacji jedyny właściciel dóbr należących do Ordynacji Z.) czy Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A., był właścicielem i prowadził znacjonalizowane przedsiębiorstwo. Sąd wskazał, że organ nie poddał analizie szeregu dokumentów z akt sprawy. Nie ocenił także, czy właściciel spornych nieruchomości (do dnia 5 lutego 1946 r. stanowiących własność Ordynacji Z.) – J. Z., mógł w dacie nacjonalizacji, biorąc pod uwagę obowiązujące wówczas przepisy prawa handlowego, prowadzić przedsiębiorstwo.
Dalej NSA wskazał na konieczność odniesienia się przez organ do różnic w dokumentach dotyczących powierzchni nieruchomości uznanych za składnik majątkowy znacjonalizowanej cukrowni. Skoro bowiem przedmiotowe postępowanie dotyczyło stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1947 r., to podstawowe znaczenie miał materiał dowodowy, w oparciu o który podjęto w tej dacie rozstrzygnięcie nacjonalizacyjne. Zatem rozstrzygając w postępowaniu nadzorczym, w oparciu o stan prawny z daty podjęcia ww. orzeczenia należy poddać wnikliwej analizie materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu.
Minister wskazał, że zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm.), ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Tym samym Minister Przedsiębiorczości i Technologii w niniejszej sprawie jest związany oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażonymi w ww. wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Pismem z dnia [...] lipca 2018 r. strony wniosły o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem decyzji Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] czerwca 2018 r.
Odnosząc się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz mając na uwadze całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w tym dodatkowe dokumenty uzyskane z Archiwum Państwowego w L., Minister Przedsiębiorczości i Technologii utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2018 r. i wskazał, że fundamentalną w polskiej procedurze administracyjnej zasadą, wynikającą z art. 16 § 1 k.p.a., jest zasada stabilności ostatecznych decyzji administracyjnych (por. wyrok SN z dnia 1 stycznia 1991 r. sygn. akt III ARN 41/90). Z zasady tej wynika, że wzruszenie każdej ostatecznej decyzji administracyjnej, niezależnie od trybu w jakim ona zapadła, może nastąpić wyjątkowo, jedynie w przypadkach przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego.
Ponownie rozpatrując sprawę, organ dokonał szczegółowej analizy obszernego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, pozyskanego m. in. w wyniku rozszerzonej kwerendy archiwalnej, w związku z wykonaniem wytycznych zawartych w wiążących w sprawie wyrokach sądów administracyjnych, a także nadesłanego przez [...] Urząd Wojewódzki i przez strony postępowania.
Materiał dowodowy sprawy został pozyskany z następujących archiwów: - Archiwum Państwowego w Z. (zespół Cukrownia "[...]" w K. 1894-2006, w tym: Sprawozdanie o stanie Towarzystwa Cukrowni i Rafinerii [...] w K. 1944 r., Towarzystwo Cukrowni t Rafinerii "[...]" Spółka Akcyjna 1937-1938, Gospodarstwo Rybne [...] wł. Ordynacji Z. 1938-1939, Szkic sytuacyjny części gruntów Folw. B. oraz Cukrowni [...] Plan Gospodarstwo Rybne w K. wł. Cukrowni Ordynacji Z., zespół Akta hipoteczne Ordynacji Z. i dóbr wydzielonych z Ordynacji 1802-1949, w tym: Dobra Ziemskie Ordynacja Z. lit. A Dz.lll, Księga umów. Zbiór dokumentów, Plan gruntów Cukrowni [...] 1936 r), Archiwum Akt Nowych w W. (zbiory: Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, Centralnego Zarządu Przemysłu Cukrowniczego, Ministerstwa Przemysłu Rolnego i Spożywczego), Archiwum Państwowego w L. (zbiory: Cukrownie [...] Przedsiębiorstwo Państwowe w L. 1944-1990, Sądu Okręgowego w L. 1918-1944, Archiwum Ordynacji Z. ze Z. 1589-1944, Cukrownia [...] w K. 1894-2006), Archiwum Państwowego w W. (zespół Kancelaria J. S., notariusza w W., zespół Sąd Okręgowy w W.).
Z obszernego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, szczególnej analizie poddano następujące dokumenty: "Statuta Ordynacyi Z." 1589-1848, W. 1867 r., plan sytuacyjny osady fabrycznej Cukrowni [...] należącej do dóbr Ordynacji Z., wybudowanej w 1894 r., sporządzony z odrysu z 1902 - w 1907 r., w którym jako powierzchnię fabryki wskazano [...] morgi [...] pręty, plan magazynu na cukier Cukrowni i Rafinerii [...] Ordynacji Z., zatwierdzony [...] sierpnia 1929 r., statut "Towarzystwa Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna" z dnia [...] maja 1930 r. Rep. nr [...] oraz zmiany statutu spółki Rep. Nr [...] akt organizacyjny ww. spółki Rep. Nr [...], umowa dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r. repetytorium N [...], mocą której Ordynat M. Z. oddał w dzierżawę spółce Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S. A. Cukrownię "K.", położoną w województwie [...], powiecie [...], gminy S., oświadczenie przedstawicieli Ordynacji Z. oraz ww. spółki dzierżawnej z dnia [...] lipca 1930 r. o przekazaniu majątku, w tym m.in. nieruchomości, budynków, maszyn, urządzeń, inwentarza żywego, "całej zawartości magazynu", zapasów cukru wydzierżawionej Cukrowni [...] Ordynacji Z., ze zobowiązaniem spółki do poniesienia określonych nakładów, wypisy z rejestru handlowego RHB nr [...] Sądu Okręgowego w W., a następnie kolejno RHB nr [...] Sądu Okręgowego w L. i do RHB Sądu Okręgowego w Z. pod nr [...], w których widnieje zapis "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna" siedziba spółki w W., [...]. Celem spółki jest eksploatacja i dzierżawa cukrowni i rafinerii "[...].", należącej do Ordynacji Z., wyrób i sprzedaż cukru wszelkiego gatunku, jak również prowadzenie gospodarstwa rolnego na posiadanych lub dzierżawionych przez powyższą spółkę gruntach", pełnomocnictwo generalne z dnia [...] maja 1931 r. Rep. [...] udzielone przez M. Z. S. D. do zarządzania majątkiem ruchomym i nieruchomym, w tym do prowadzenia w dobrach wszelkie działy gospodarstwa i wszelkie działy przemysłu, administrowania fabrykami, nie wyłączając Cukrowni K. w powiecie Z., akt notarialny z dnia [...] kwietnia 1932 r. Rep. [...] zmieniający umowę dzierżawy cukrowni K., w zakresie przedłużenia terminu dzierżawy i podwyższenia tenuty dzierżawnej potwierdzający, że przedmiotem ww. umowy dzierżawnej była cukrownia K. należąca do Ordynacji Z., ze wszelkimi budynkami, maszynami, "aparatami mechanicznymi" i technicznym urządzeniem, całkowitym inwentarzem żywym i martwym oraz terenem fabrycznym o przestrzeni około 20 morgów, akt notarialny z dnia [...] czerwca 1932 r. Rep. [...]. Akt ten potwierdzał zobowiązanie spółki do wypłaty Ordynatowi M. Z. kwoty [...] zł, ponad umówioną tenutę dzierżawną za rok bieżący [...], z tytułu niedostatecznego wykonania remontów i inwestycji w cukrowni, umowa z dnia [...] marca 1935 r. Rep. [...] zmieniająca warunki ww. umowy dzierżawnej, poprzez przedłużenie umowy na dzierżawę cukrowni K. na okres kampanii cukrowej 1935/1936 oraz podniesienie tenuty dzierżawnej za okres kampanijny 1934/35 do 7% od wartości określonej produkcji, umowa z dnia [...] września 1935 r. Rep. [...] zmieniająca umowę dzierżawy przedmiotowej cukrowni do okresu kampanijnego 1938/1939, ze wskazaniem terminu wygaśnięcia umowy na [...] lipca 1939 r. W akcie tym wskazano ponadto m. in., że "gdyby po dokładnym pomiarze okazało się, że obszar gruntu zajmowanego przez dzierżawcę przekracza dwadzieścia morgów, strony z tego tytułu nie będą mogły rościć do siebie wzajemnie pretensji i dzierżawca władny będzie zajmować nadal cały będący w jego posiadaniu obszar"-, umowa z dnia [...] września 1935 r, pomiędzy ww. spółką a M.Z. w sprawie dzierżawy kolejki, potwierdzająca dzierżawę przez ww. spółkę cukrowni K., wyciąg z wykazu hipotecznego lit. A. Ordynacji Z., Dział I Dobra Ziemskie Ordynacja Z. lit. A, w którym wymieniona jest Cukrownia K. o pow. [...] ha [...] m2, rejestr pomiarowy z 1936 r. mierniczego przysięgłego J. S. Cukrowni K. Dóbr Ordynacja Z. lit. A., wskazujący na powierzchnię ww. cukrowni [...] ha [...] m2, zezwolenie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w R. z dnia [...] grudnia 1936 r. na współużytkowanie kolejki wąskotorowej, prowadzącej do Cukrowni K. dla firmy S. sp. z o.o., w której wskazano, że ww. cukrownia stanowi własność [...] M.Z., Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu z 1938 r., w którym pod poz. [...] wpisano spółkę Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna" Siedziba spółki w W., [...]., a pod poz. [...] Zarząd Ordynacji Z. M. hr. Z., z adnotacją o dzierżawie przedsiębiorstwa "cukrownia i rafineria" Towarzystwu Cukrowni i Rafinerii "K." Sp. Akc., kwestionariusz z dnia [...] maja 1938 r. sporządzony do Z.U.S., w którym wskazano brzmienie firmy "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K. Sp. Akc., Cukrownia K., starostwo zamojskie" rok założenia – 1895, zezwolenie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w R. z dnia [...] sierpnia 1938 r. wydane Pełnomocnikowi Generalnemu [...] M.Z. oraz spółce "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. w W., przedłużające do [...] lipca 1942 r. prolongatę na korzystanie przez ww. spółkę z użytkowania kolejki wąskotorowej; formularz wypełniony na potrzeby Urzędu Skarbowego z [...] stycznia 1939 r. (brak podpisu), w którym ujawniono w rubryce "właściciel nieruchomości" Zarząd Dóbr i Interesów Hr. M.Z. w Z. Natomiast w rubryce "nazwisko, imię (firma) i adres najemcy, dzierżawcy lub użytkownika gruntu, budynku (-ów) lub lokalu wpisano Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. Kwotę roczną czynszu od nieruchomości określono na [...] zł, kwestionariusz z [...] maja 1940 r. dotyczący stanu przedsiębiorstwa (m.in. parku maszynowego, produkcji, zatrudnienia), w którym w rubryce nazwa zakładu wpisano "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. Sp. Akc". Jako rok założenia wskazano 1895 r., natomiast jako właściciela ujawniono "Ordynat J. Z.", wykaz nieruchomości - formularz dla Urzędu Skarbowego w Z. z dnia [...] stycznia 1944 r. dotyczący cukrowni K. w S., w którym jako właściciela wskazano "[...] J. Z.". Natomiast w rubryce "nazwisko, imię (firma) i adres najemcy, dzierżawcy lub użytkownika gruntu, budynku (-ów) lub lokalu wpisano Cukrownia i Rafineria K. S.A., dokument zatytułowany "stan prawny", sporządzony przez Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna, ze zbiorów Cukrownia K. w K. 1894-2006 Archiwum Państwowego w Z., (bez daty, przypisane archiwalnie do 1944 r.), w którym wskazano, że "Cukrownia «K.» została zbudowana przez Ordynację Z. w 1898 r, na gruntach Ordynacji, wynoszących około [...] ha. Tak fabryka, jak budynki i całość urządzeń maszynowych fabryki jest własnością Ordynacji Z. po dzień dzisiejszy. Natomiast w 1930 r. została utworzona Spółka Akcyjna pod Firmą Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii «K.» S.A. w K. z kapitałem akcyjnym [...] złotych, podzielonym na [...] szt. akcji wartości nominalnej po [...] zł. Z pośród tych akcyj znaczną większość stanowi własność [...] J. Z. Wymieniona Spółka Akcyjna dzierżawi od 1930 r. Cukrownię od Ordynacji Z. za rocznym czynszem dzierżawnym wynoszącym 3 1/2% od wartości wyprodukowanego cukru, melasy i wytłoków. Czynsz wyraża się rocznie sumą około [...] tysięcy złotych. Natomiast wszelkie inwestycje przeprowadzone w Cukrowni jak również amortyzacja urządzeń obciążają Ordynację Z., a nie Spółkę Akcyjną. (...) Cukrownia «K.» poza urządzeniami do produkcji normalnego kryształu konsumpcyjnego posiada również kompletne wyposażenie do rafinowania cukru i produkcji głów, kostki prasowanej oraz kostki krystalicznej piłowanej najwyższego gatunku. Z uwagi na gospodarkę wojenną rafineria [...] jest od 1939/40 nieczynna i produkcja obejmuje wyłącznie biały kryształ konsumpcyjny wysokiej jakości, wytyczne (okólnik) Ministerstwa Przemysłu z dnia 15 marca 1945 r., dotyczące kierownictwa cukrowni i odpowiedzialności za administrowanie cukrowni, zgodnie z którym cukrownie znajdują się pod zarządem państwowym i podlegają bezpośrednio Ministerstwu Przemysłu. Dyrektorów cukrowni mianuje wyłącznie ww. Ministerstwo, na wniosek Centrali Przemysłu Cukrowniczego. Mianowany dyrektor jest jedynym kierownikiem i administratorem przedsiębiorstwa, pismo z dnia [...] kwietnia 1945 r. nr [...] skierowane do Starostwa Powiatowego w Z., przy którym przesłano ww. okólnik wskazujący na sposób nadzorowania cukrowni, opatrzony pieczęcią spółki "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A., podpis nieczytelny, karta wpisowa do rejestru zakładów przemysłowych z dnia [...] maja 1945 r. sporządzona przez Dyrektora "Cukrowni i Rafinerii K." (podpis nieczytelny, zgodny z podpisem zamieszczonym pod ww. pismem z dnia [...] kwietnia 1945 r), wskazująca nazwę zakładu: Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A., obszar cukrowni: [...] ha (łącznie z gospodarstwem rolnym i kopalnią piasku). W 1939 r. własność Ordynacji Z., "obecnie pod zarządem państwowym Ministerstwa Przemysłu [...]., rok założenia 1895, ankieta o zakładzie przemysłowym Towarzystwa Cukrowni i Rafinerii K. S A. z 1945 r., wskazująca na zdolności zatrudnienia i produkcji cukrowni oraz stan w okresach kampanii [...], [...], [...], [...]. W punkcie "możliwości uruchomienia zakładu" wskazano "celem uruchomienia fabryki należy przeprowadzić dokładny remont maszyn i aparatów, by po zbiorze buraków rozpocząć kampanię". Ankieta odwoływała się do nieujawnionych pytań - "Dane ogólne" zawierają następujące informacje: 11. Cukrownia i Rafineria K. S.A. w K., 12. Cukier Biały, melasa, wysłodki, 13. Cukrownia K., p-ta S., tel. S. 5, 14. a)spółka Akcyjna b) Spółka Akcyjna pod zarządem [...] w W., c) Spółka Akcyjna, 15. J. W. - b. dyrektor Cukrowni K., B. K. - obecny dyrektor Cukrowni, kwestionariusz (bez daty) sporządzony przez przedstawicieli Cukrowni i Rafinerii K. S.A. pod Zarządem Państwowym, dotyczący Cukrowni i Rafinerii "K." w K., w którym wskazano: brzmienie firmy przedsiębiorstwa oraz jego adres: Cukrownia i Rafineria "K." w K., p-czta S., z siedzibą zarządu Przedsiębiorstwa – W., poszczególne zakłady pracy przedsiębiorstwa, miejsce ich położenia i przedmiot działania: fabryka cukru w K. i [...] m kolejki wąskotorowej 600 mm z pełnym taborem, jako przedmiot przedsiębiorstwa wskazano produkcję cukru, w punkcie "forma prawna przedsiębiorstwa - prywatna własność ordynacji Z.", w punkcie "imię i nazwisko właściciela, względnie spólników przedsiębiorstwa ich obywatelstwo i narodowość, ostatnie znane miejsce zamieszkania": własność Ordynacji Z., ordynat J. Z., narodowość polska, ostatnie miejsce zamieszkania Z. W uwagach wskazano, że "cukrownia wydzierżawiona została w roku 1930 specjalnie powstałej w tym celu spółce pod nazwą Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. W czasie okupacji niemieckiej pozostawała pod zarządem państwowym", bilans otwarcia cukrowni "K." z dnia [...] lutego 1946 r. przejętej przez zarząd państwowy na dzień [...] lipca 1944 r., inwentarz do bilansu otwarcia Cukrowni "K." z dnia [...] lutego 1946 r., wg stanu na dzień [...] lutego 1944 r, w tym oszacowanie gruntów ([...] ha), budynków, maszyn aparatów i urządzeń, urządzeń transportowych i taboru, inwentarza żywego i martwego, stan kasy, zapasów magazynowych, produktów, należności i zobowiązań, protokoły z dnia [...] stycznia i [...] lutego 1946 r. Komisji działającej na podstawie Instrukcji Przewodniczącego Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów z dnia 22 października 1945 r. i okólnika Ministerstwa Przemysłu nr [...] z dnia [...] października 1945 r., z prac nad ustaleniem wartości składników majątkowych Cukrowni K. na dzień faktycznego przejęcia Cukrowni przez Władze Polskie - [...] lipca 1944 r., gdzie wskazano, że "W księgach Cukrowni i Rafinerii "K." Sp. Akc. nie figurują: grunty, budynki, budowle, maszyny, aparaty i urządzenia, bocznice, kolejki wąskotorowe i tabor kolejowy i kolejkowy oraz ruchomości, ponieważ, zgodnie z oświadczeniem Dyrekcji Cukrowni, te składniki majątkowe stanowiły własność Ordynacji Z., a były tylko dzierżawione przez Cukrownię i Rafinerię "K." Sp. Akc. ", kwestionariusz Cukrowni i Rafinerii K. S.A. pod zarządem państwowym z dnia [...] lipca 1946 r. wskazujący, że Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. S.A. z siedzibą w W. posiadało zakład pracy - Cukrownię wraz z warsztatami, urządzeniami i kolejkami służącymi do potrzeb Cukrowni, przedmiotem przedsiębiorstw była produkcja cukru, jako formę prawną przedsiębiorstwa wskazano "Spółka Akcyjna dzierżawiąca Cukrownię K. od Ordynacji Z., zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Z. dział BN [...], akcje na okaziciela", jako właściciela ujawniono Ordynację Z., zarządzenie Ministra Przemysłu z dnia 30 sierpnia 1946 r. o głoszeniu drugiego wykazu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej (Monitor Polski Nr 98, poz. 182 z dnia 30 września 1946 r.). Pod nr [...] tego zarządzenia ujawniono: nazwa przedsiębiorstwa i siedziba: "Cukrownia i Rafineria "K." - K. Z."; przedmiot działania "wyrób cukru", właściciel - "Ordynacja Z.", pismo Wojewódzkiego Urzędu [...] Dział Rolnictwa i Reformy Rolnej w L. do Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. znak: [...] . i z dnia 21 marca 1947 r, w którym wskazano, że Cukrowania i Rafineria K. pow. Z. nie została przejęta w trybie dekretu o reformie rolnej z dnia 6 września 1944 r., ponieważ stanowi własność Spółki akcyjnej, ogłoszenie w [...] Dzienniku Wojewódzkim z 1949 r. nr [...], poz. [...] o sporządzeniu w dniu [...] grudnia 1949 r. protokołu zdawczo-odbiorczego Cukrowni i Rafinerii K. w K., ze wskazaniem właściciela "Ordynacja Z." w Z., protokół zdawczo-odbiorczy z dnia [...] grudnia 1949 r. z załącznikami z przejęcia ww. przedsiębiorstwa przez Przedsiębiorstwo Państwowe "Zjednoczone Cukrownie [...]", w którym stwierdzono, że przedmiotem przejęcia jest "przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria "K." w K. gm. i poczta S., pow. Z., woj. [...], stanowiące własność b. Ordynacji Z., dzierżawionej przez Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K., Spółka Akcyjna". W treści wskazano, że "przedsiębiorstwo przejmowane jest cukrownią, położoną w K., pow. [...] przy szosie Z. w odległości [...] km od Z., a [...] km od miasta S. Cukrownia leży na lewym brzegu rzeki W. oraz w oddaleniu [...] km od linii kolejowej normalnotorowej Z.. Połączenie ze stacją kolejową K. własną bocznicą normalnotorową (...). Teren zajmowany przez Cukrownię łącznie z osadą fabryczną wynosi [...] ha (...). Fabryka zbudowana w 1895 r. Jednocześnie stwierdzono, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą grunty, place i tereny wynoszące w oparciu o bilans Otwarcia Cukrowni K. na dzień przejęcia pod zarząd państwowy ogółem [...] ha, z zastrzeżeniem użytkowania kolejek wąskotorowych. W protokole stwierdzono ponadto, że "w okresie przedwojennym nieinwestowana fabryka i nieunowocześniana przez właściciela. W czasie okupacji nie wniesiono przez użytkującą spółkę żadnych zasadniczych czynników wpływających na produkcję, wykaz przedsiębiorstw Przemysłu Cukrowniczego sporządzony przez Centralny Zarząd Przemysłu Cukrowniczego, co do których wydane zostały orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu o przejęciu/przejściu na własność Państwa, gdzie wpisano cukrownię i rafinerię "K."- K. – Z., wskazując jako właściciela "Ordynację Z.", plan gruntów cukrowni K. sporządzony w 1949 r. przez mierniczego przysięgłego A. G., na podstawie planu mierniczego przysięgłego J. S. z 1935 r., wskazujący powierzchnię [...] ha [...] m2 oraz dodatkowo [...] m2 z folwarku B., z uwagi na użytkowanie przez Cukrownię K. (łącznie [...] m2) - zał. nr 1 do protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] grudnia 1949 r., pismo z dnia [...] stycznia 1950 r. przedstawicieli Cukrowni K. pod zarządem państwowym do Zjednoczenia Przemysłu Cukrowniczego Okręgu [...], w którym wskazano, że "Cukrownia i Rafineria K." należąca do Ordynacji Z. została w 1930 r. oddana do eksploatacji i dzierżawy Spółce Akcyjnej pod firmą "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii" K. w K. na czas nieograniczony. Wskazano, że obszar dzierżawiony obiektu cukrowni wynosi: pod budynkami, placami i gospodarstwem przyfabrycznym - [...] ha, pod placami buraczanymi, łąkami i nieużytkami [...] (łącznie "objętych bilansem cukrowni [...] ha), pismo J. Z. - z dnia [...] października 1990 r. skierowane do Ministerstwa Przemysłu, zawierające oświadczenie, że "dekretem z 1947 r. zniesione zostały w Polsce ordynacje, majoraty itp., w związku z czym przestała istnieć Ordynacja Z., której jestem prawnym spadkobiercą. Na dobrach stanowiących wyżej wspomnianą Ordynację znajdowały się następujące zakłady przemysłowe: 1. Cukrownia K. położona w gminie S. - wydzierżawiona Spółce Akcyjnej pod nazwą "Cukrownia K. S.A,", której akcje posiadam (...) jako prawny właściciel powyższych zakładów wyrażam gotowość ich przejęcia i dalszego prowadzenia", poświadczony odpis z rejestru handlowego Sądu Okręgowego w Z., Dział A Tom II, Nr [...] dotyczący wpisania do tego rejestru przedsiębiorstwa pn. "M. Z." cukrownia i rafineria w K., gm. S., pow. [...]. Jako prowadzącego przedsiębiorstwo wpisano M. Z. zamieszkałego w W. przy ul. [...] pod Nr [...].
Mając na uwadze powyższe Minister stwierdził, że - wypełniając zalecenia zawarte w wyrokach Sądów wiążących w niniejszej sprawie - dokonał szeregu czynności mających na celu zgromadzenie jak najpełniejszego materiału dowodowego (w tym odnalezienia odpowiednich rejestrów dotyczących znacjonalizowanego przedsiębiorstwa) i tym samym, w ocenie organu, wyczerpał możliwości dowodowe w niniejszej sprawie.
Dokonując oceny zgromadzonego w ten sposób materiału dowodowego, w kontekście wskazań Sądów, jak również zarzutów z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ ustalił, że M. Z., na podstawie statutu Ordynacji Z. z 1589 r., posiadał na prawie fideikomisu m.in. dobra ziemskie Ordynacja Z. Lit. [...] w powiecie [...], województwa [...]. W latach 1894 -1895 na ww. terenach powstała Cukrownia i Rafineria K. - w ramach Ordynacji Z. (por. m.in. statuta Ordynacji Z., plan sytuacyjny osady fabrycznej Cukrowni K. należącej do dóbr Ordynacji Z. z 1907 r, "Uprzemysłowienie Ordynacji Z. w okresie międzywojennym", M. K., [...], Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej, tom VI!, 2010 r.). Zgodnie z Rocznikiem Polskiego Przemysłu i Handlu z 1938 r. autorstwa Związku Izb Przemysłowo- Handlowych Rzeczypospolitej Polskiej, działalność gospodarcza Ordynacji Z. była prowadzona przez Zarząd Ordynacji Z. M. Z., a jako właściciela wskazano M. [...] Z.. Zgodnie z tym opracowaniem ordynacja prowadziła następujące przedsiębiorstwa przemysłowe: fabrykę wyrobów drzewnych, trzy tartaki, cegielnie, wapienniki, browar, szkółki drzew owocowych "oraz cukrownię i rafinerię wydzierżawioną T-wu Cukrowemu «K.» S.A ".
Na podstawie postanowienia Sędziego z dnia [...] listopada 1922 r. w R.H.A. Tom II Nr [...] Sądu Okręgowego w Z. zostało zarejestrowane Przedsiębiorstwo pn. "M. Z." cukrownia i rafinerja w K., gm. S., pow. [...] (dowód: poświadczony odpis z rejestru handlowego Sądu Okręgowego w Z., Dział A Tom [...], Nr [...]).
W związku ze spadkiem rentowności cukrowni w latach 30 XX w., M. Z. wydzierżawił to przedsiębiorstwo nowopowstałej spółce Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. Spółka ta została zawiązana przez pracowników Cukrowni oraz Zarząd Ordynacji Z. [...] maja 1930 r. Pierwotnie została wpisana do RHB nr [...] Sądu Okręgowego w W., a następnie kolejno: do RHB nr [...] Sądu Okręgowego w L. i do RHB Sądu Okręgowego w Z. pod nr [...]. Zgodnie ze statutem z dnia [...] maja 1930 r. Rep. Nr [...], celem spółki jest m.in eksploatacja i dzierżawa Cukrowni i Rafinerii K., należącej do Ordynacji Z. oraz wyrób i sprzedaż cukru wszelkiego gatunku. Tożsamy przedmiot działalności ujawniono w rejestrze handlowym, prowadzonym dla ww. spółki.
Na podstawie ww. umowy zawartej w dniu [...] maja 1930 r. Ordynat M. Z. oddał w dzierżawę ww. spółce "Cukrownię "K.", "położoną w województwie [...], powiecie Z. gminy S., ze wszelkiemi budynkami (...) technicznemi urządzeniami, nic z tej liczby nie wyłączając, z całkowitym inwentarzem fabrycznym, żywym i martwym oraz z terytorjum fabrycznym, o przestrzeni około 20 /dwudziestu/ hektarów, którego granice są ściśle Spółce znane". Ponadto spółka nabyła od Ordynacji całą zawartość magazynu, pozostałego na stanie surowca. Spółka zagwarantowała Ordynacji wyprodukowanie corocznie takiej ilości cukru, ile wynosić będzie kampanijny kontyngent, jaki zostanie przydzielony cukrowni K. przez Związek Zawodowy Cukrowni byłego Królestwa [...],[...],[...] i [...]. Za każde naruszenie w corocznym rozmiarze produkcji spółka zobowiązała się wypłacić Ordynacji karę wadjalną. Spółka przyjęła do wykonania zawarte z dzierżawcami umowy, w części dotyczącej plantowania, przyjmowania buraków ,i winna przyjmować buraki na tych samych warunkach, jakie dotychczas obowiązywały Ordynację". W § 8 umowy wskazano, że wszystkie podatki państwowe i komunalne, związane z posiadaniem wydzierżawionej Spółce nieruchomości, obciążają Ordynację, wszystkie zaś podatki obciążające cukrownię, jako przedsiębiorstwo przemysłowe, obciążają spółkę, przez cały okres trwania umowy. W zapisach dotyczących ubezpieczenia cukrowni (§ 9 umowy) wskazano m.in., że spółka będzie zobowiązana również ubezpieczyć od ognia wyprodukowany cukier. Spółka przejęła cały personel zatrudniony w cukrowni, zastrzegając sobie prawo redukcji, przejęła umowy kontyngentowe, natomiast "wszelkie umowy jakie ewentualnie będą zawierane ze Związkiem Cukrowników i innemi Cukrowniami, dotyczące ogólnej gospodarki cukrowni K. będą podpisywane przez spółkę, po uzyskaniu zgody Ordynacji. Umowy, których moc obowiązująca mogłaby trwać po wygaśnięciu niniejszej umowy wymagają ponadto podpisu osoby upoważnionej ze strony Ordynacji (§ 9 umowy). Zgodnie z § 17 umowy, w przypadku wygaśnięcia lub rozwiązania umowy spółka zobowiązała się do oddania wydzierżawionego majątku z uzupełnieniami i maszynami bez wynagrodzenia, w stanie dobrym odpowiadającym przeznaczeniu swemu. "Zastrzega się, że Spółce nie wolno wywieść tego co zostało przez Spółkę urządzone". Uregulowano również przejęcie cukrowni, po wygaśnięciu lub rozwiązaniu umowy, w celu umożliwienia Ordynacji prowadzenia przedsiębiorstwa, "ponieważ termin umowy ekspiruje w dniu 1 lipca 1935 r., a Ordynacja dla przygotowania kampanji cukrowniczej na okres roku 1935/1936 winna przystąpić do wykonania prac w okresie najpóźniej 1 marca 1935 r., przeto strony umawiają się, że już na dzień 15 marca 1935 r. winny być przekazane Ordynacji wszelkie zawartości magazynów, to jest nasiona worki i inne, wskazane w punkcie drugim niniejszej umowy, oraz winien przejść w posiadanie ordynacji magazyn fabryczny (...)". W § 21 umowy wskazano, że "w razie ogłoszenia Spółce nadzoru lub upadłości, umowa niniejsza na żądanie Ordynacji ulega rozwiązaniu i dzierżawiona cukrownia, bez jakiegokolwiek wynagrodzenia ze strony Ordynacji, przejdzie z powrotem do Ordynacji. Wskazana umowa została zawarta na okres od dnia 1 lipca 1930 r. do 1 lipca 1935 r. (dowód: akt notarialny umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r., repetytorium N [...]).
Termin dzierżawy został przedłużony o "dalsze trzy okresy kampanijne, a to znaczy o okresy kampanijne 1936/1937, 1937/38 i 1938/39, wobec czego umowa dzierżawna ekspiruje w dniu pierwszym lipca roku tysiąc dziewięćset trzydziestego dziewiątego* (por. umowa dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r. repetytorium N [...], akty notarialne z dnia [...] kwietnia 1932 r. Rep. [...], z dnia [...] czerwca 1932 r. Rep. [...], z dnia [...] marca 1935 r. Rep. [...], z dnia [...] września 1935 r. Rep. [...]).
W akcie notarialnym z dnia [...] września 1935 r. Rep. [...] strony umowy (pełnomocnik M.Z. oraz zarząd ww. spółki) oświadczyły, "gdyby po dokładnym pomiarze okazało się, że obszar gruntu zajmowanego przez dzierżawcę przekracza dwadzieścia morgów, strony z tego tytułu nie będą mogły rościć do siebie wzajemnie pretensji i dzierżawca władny będzie zajmować nadal cały będący obecnie w jego posiadaniu obszar". Zgodnie z rejestrem pomiarowym z 1936 r. mierniczego przysięgłego J. Sikorskiego Cukrowni K. Dóbr Ordynacja Z. lit. A., powierzchnia ww. cukrowni wynosiła [...] ha [...] m2.
Ordynat M. Z. zmarł [...] maja 1939 r. W trakcie II wojny światowej cukrownia w K. została objęta niemieckim zarządem powierniczym, natomiast od 1944 r. - zarządem państwowym Ministerstwa Przemysłu. Bilans otwarcia Cukrowni "K." przejętej przez zarząd państwowy sporządzony został na dzień [...] lipca 1944 r. Zgodnie z okólnikiem Ministerstwa Przemysłu z dnia [...] marca 1945 r., cukrownie objęte są zarządem państwowym i podlegają bezpośrednio Ministerstwu Przemysłu. Organem wykonawczym Ministerstwa Przemysłu w zakresie cukrowni jest Centrala Przemysłu Cukrowniczego w Polsce. Dyrektorów cukrowni mianuje wyłącznie ww. Ministerstwo, na wniosek Centrali Przemysłu Cukrowniczego. Mianowany dyrektor był jedynym kierownikiem i administratorem przedsiębiorstwa.
Zarządzeniem Ministra Przemysłu z dnia [...] sierpnia 1946 r., przedsiębiorstwo pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. - Z. zostało umieszczone w drugim wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Zarządzenie to, wraz z ww. wykazem zostało ogłoszone w Monitorze Polskim Nr 98. poz. 182 z dnia 30 września 1946 r. Pod nr [...] ujawniono: nazwa przedsiębiorstwa i siedziba: "Cukrownia i Rafineria "K." - K. Z."; przedmiot działania "wyrób cukru", właściciel - "Ordynacja Z.".
Przedmiotowe postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w ustawowym terminie, zakreślonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - mając na uwadze datę publikacji ogłoszenia w dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Państwa lub innych osób prawnych prawa publicznego oraz przejmowanych na własność Państwa, tj. w dniu 30 września 1946 r.
Jednocześnie, dekretem z dnia 8 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo spadkowe (Dz.U. z 1946 r. nr 60, poz. 329) (art. XXIII § 1) nastąpiło zniesienie ordynacji rodowych. W związku z powyższym majątek Ordynacji Z., z chwilą zniesienia tej ordynacji, stał się własnością J. Z., jako ostatniego posiadacza ordynacji. Na podstawie art. VI p. 4 ww. dekretu uchylona została w części ustawa z 13 lipca 1939 r. o znoszeniu ordynacji rodowych (Dz. U. Nr 63, poz. 417). W mocy pozostał natomiast art. 2 ust. 1, 3 i 4 tej ustawy, zgodnie z którym majątek ordynacji staje się z chwilą jej zniesienia własnością ostatniego posiadacza ordynacji. Skutkiem powołanego dekretu określono wyłączną podmiotowość w zakresie prawa własności majątku powierniczego, przyznając ją ordynatowi.
W niniejszej sprawie powyższą okoliczność potwierdza pozyskany w wyniku kwerendy uzupełniającej, dokument z zespołu Akt hipotecznych Ordynacji Z. i dóbr Wydzielonych z Ordynacji 1802-1949 datowany na dzień [...] grudnia 1947 r., świadczący o objęciu dóbr Ordynacji Z. przez J. Z. - syna M.Z. Zgodnie z treścią tego dokumentu J. Z. objął "resztę nieruchomości z dóbr niniejszych (...) nie przejętych na rzecz Skarbu Państwa w wyniku wejścia w życie dekretu z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, z dnia 12.XII. 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa i ustawy z dnia 3.1.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej".
W dniu [...] czerwca 1947 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt b i § 71 ww. rozporządzenia, wydał orzeczenie nr [...], na mocy którego przejęto na własność Państwa m. in. przedsiębiorstwo pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. - Z.
W orzeczeniu wskazano, że "przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku ulegają przejęciu na własność Państwa za odszkodowaniem w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem oraz wszelkimi prawami, wolne od obciążeń i zobowiązań, z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Nie mają znaczenia prawnego niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z orzeczenia wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi.
Minister wskazał, że w związku z tym, że ustawodawca przy określeniu ww. cech nacjonalizowanego przedsiębiorstwa dopuszczał możliwość nieścisłości, należy przyjąć, że organ orzekający powinien w taki sposób określić w orzeczeniu nacjonalizacyjnym nazwę i przedmiot przedsiębiorstwa oraz miejsce jego położenia, aby możliwe było jego zindywidualizowanie. W ocenie organu zastosowane określenie nacjonalizowanego przedsiębiorstwa w kwestionowanym orzeczeniu pozwala na jednoznaczne dokonanie jego indywidualizacji.
Oceniane orzeczenie nie konkretyzowało składników majątkowych przedsiębiorstwa, wywołując jednocześnie skutek rzeczowy, w postaci jego przejęcia na własność Państwa (§ 71 ww. rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r.). Status własnościowy przedsiębiorstwa był istotny w szczególności w aspekcie dokonywanej kwalifikacji prawnej nacjonalizacji przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 bądź art. 3 ww. ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Zgodnie z § 66 ww. rozporządzenia orzeczenie ministra o przejęciu lub przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa zawierało: a) nazwę i przedmiot przedsiębiorstwa; b) miejsce jego położenia; c) wskazanie przepisu ustawy, na zasadzie którego orzeczenie zostaje wydane z tym, że w przypadku przewidzianym w § 46 umieszcza się wzmiankę, że przepis ustawy, na którego zasadzie orzeczenie zostaje wydane powołuje się tymczasowo aż do rozstrzygnięcia sporu o własność przedsiębiorstwa; d) wskazanie na czyją rzecz następuje przejście lub przejęcie przedsiębiorstwa. Jednostki wyznaczone do objęcia przedsiębiorstwa w terminie późniejszym sporządzały protokół zdawczo-odbiorczy, który podlegał, po rozpatrzeniu zarzutów i uwag, zatwierdzeniu przez właściwego ministra (§ 72 - 75a ww. rozporządzenia).
Tym samym w ocenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii, orzeczenie nacjonalizacyjne spełniało wymogi określone w § 66 ust. 1 lit a i b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. poprzez określenie nazwy i przedmiotu przedsiębiorstwa oraz miejsca jego położenia.
Zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] stycznia 1949 r. do objęcia przedsiębiorstwa Cukrownia i Rafineria "K." wyznaczone zostały Zjednoczone Cukrownie [...] - przedsiębiorstwo państwowe wyodrębnione w L..
Objęcie poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym sporządzonym w dniu [...] grudnia 1949 r.
Przepis § 75a ww. rozporządzenia stanowił, że osoba lub organizacja gospodarcza wyznaczona do sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego winna przedstawić właściwemu ministrowi do zatwierdzenia protokół zdawczo-odbiorczy wraz ze zgłoszonymi uwagami i zarzutami; zatwierdzając protokół zdawczo-odbiorczy, właściwy minister rozpatrzy zgłoszone uwagi i zarzuty i ustali w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, które składniki majątkowe objęte protokółem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego; zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy jest integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego.
Orzeczenie zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy stanowiło prawnie określoną formę oceny prawidłowości sporządzenia tego protokołu i zarazem oceny zasadności zgłoszonych wobec protokołu uwag i zarzutów
Odnosząc się do powyższego Minister wyjaśnił, zgodnie z wytycznymi wyroku WSA z dnia 27 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2093/13, w którym wskazano na konieczność zbadania, czy protokół zdawczo - odbiorczy został zatwierdzony, że żaden z pozyskanych dokumentów nie wskazuje na wydanie takiego orzeczenia. Organ podjął liczne czynności polegające na pozyskaniu dodatkowego materiału dowodowego, występując do archiwów państwowych oraz [...] Urzędu Wojewódzkiego o kwerendę uzupełniającą. Przeprowadzone poszukiwania, pomimo poddania kwerendzie licznych zbiorów, dały wynik negatywny. Brak wydania przez ministra orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego ustalającego ostatecznie, które ze składników majątkowych ujętych w protokole stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa, nie stanowi zdaniem Ministra o rażącym naruszeniu prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.a. Tym samym ewentualny brak zatwierdzenia protokołu nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 5 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3319/15, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 lutego 2018 r., sygn. akt SA/Wa 2956/13).
W związku z powyższym, biorąc również pod uwagę cały materiał dowodowy sprawy, Minister stwierdził, że nie jest możliwe w sposób bezsporny ustalenie okoliczności zatwierdzenia ww. protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia [...] grudnia 1949 r., co jednakże nie umniejsza jego wartości dowodowej. Zgodnie z wyrokiem NSA z dnia 21 listopada 2016 r. zapadłym w niniejszej sprawie, w sytuacji braku zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego strona kwestionująca prawidłowość przejścia na rzecz Państwa określonych składników majątkowych, zostaje pozbawiona możliwości weryfikacji decyzji nacjonalizującej mienie przedsiębiorstwa. Za wyrokiem NSA z dnia 13 maja 2005 r., sygn. akt OSK 1402/04, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że możliwe jest przyjęcie, iż zatwierdzenie protokołu zdawczo - odbiorczego było wymagane tylko w przypadku zgłoszenia uwag lub zastrzeżeń do tego protokołu. W przedmiotowej sprawie takie zarzuty nie zostały zgłoszone.
Zgodnie z treścią protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] grudnia 1949 r. przejmowane przedsiębiorstwo jest cukrownią, położoną w K., pow. [...], przy szosie Z. w odległości [...] km od Z., a [...] km od miasta S.. Teren zajmowany przez Cukrownię, łącznie z osadą fabryczną, wynosi [...] ha.
Odnosząc się w tym miejscu do zarzutu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącego niezastosowania się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w wiążących w niniejszej sprawie wyrokach sądów administracyjnych, w szczególności w zakresie braku wyjaśnienia czyje mienie stanowiły poszczególne elementy przejętego przedsiębiorstwa, a także jaki podmiot prowadził przedsiębiorstwo i był jego właścicielem w dacie nacjonalizacji, organ podkreślił, że dla procesu nacjonalizacji istotny był przedmiot - przedsiębiorstwo, w rozumieniu art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej w zw. z art. 40 kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r.
Naczelny Sąd Administracyjny w wiążącym w sprawie wyroku wskazał na ujęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, uznając za trafną glosę W. K. (OSP 2003, z. 7-8, s. 386) do wyroku NSA z dnia 13 września 2001 r. sygn. akt IVSA 1246/99, z zastrzeżeniem ochrony prawa własności w przypadku objęcia nacjonalizacją mienia stanowiącego własność "osób trzecich" wobec przedsiębiorstwa.
W tym zakresie organ wskazał, że znaczenie przedmiotowe przedsiębiorstwa było ugruntowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przed wejściem w życie Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r., a więc w dacie zawarcia umowy dzierżawy Cukrowni i Rafinerii "K." pomiędzy spółką Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A., a powiernikiem D. Z. W wyroku z dnia 30 września 1932 r. Nr II 2.C.71/32 Sąd Najwyższy stwierdził, że "sama zmiana w osobie właściciela przedsiębiorstwa nie jest zdolna zamienić istniejącego przedsiębiorstwa w nową jednostkę, która tworzyłaby nowy odrębny przedmiot opodatkowania z tym skutkiem, że opodatkowanie odnośnego przedsiębiorstwa za okres przed przejściem jego na nowego dzierżyciela dotyczyłoby przedsiębiorstwa innego, o tożsamości nie decyduje przynależność przedsiębiorstwa do pewnego podmiotu, lecz miarodajne są wyłącznie znamiona gospodarcze. Chodzi o to jedynie, czy warsztat pracy pozostał jeden i ten sam. Ta zaś przesłanka stwierdzona może być tylko na podstawie okoliczności faktycznych, świadczących o tem, że ciągłość stosunków składających się na utworzenie przedsiębiorstwa została utrzymana, czy też przerwana. W skład przedsiębiorstwa wchodzą bowiem poza rzeczami ruchomemi, czy nieruchomemi, także inne wartości, decydujące o jego istnieniu i świadczące o trwaniu tego samego przedsiębiorstwa niezależnie od tego, kto jest jego dzierżycielem lub właścicielem".
W dacie obowiązywania kodeksu handlowego z 1934 r. Sąd Najwyższy (por. wyrok z dnia 10 stycznia 1936 r. sygn. akt III C 524/34) zauważył, że "przedsiębiorstwo stanowi zespół urządzeń technicznych i przedmiotów majątkowych, połączonych z pracą ludzką celem osiągnięcia zysku. Osoba właściciela przedsiębiorstwa nie odgrywa przy odpowiedzialności za ten podatek [przemysłowy] żadnej roli o tyle, że podstawą opodatkowania jest obrót w przedsiębiorstwie i obojętne muszą być prawa prywatne przedsiębiorcy do majątku wchodzącego w skład przedsiębiorstwa".
Minister stwierdził, że w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej pojęcie kupca, wprowadzone w 1934 r., oderwane było zatem od pojęcia przedsiębiorstwa i jego własności. Przedsiębiorstwo mogło być przedmiotem obrotu, w tym na podstawie umów o charakterze obligacyjnym. W komentarzu do Kodeksu Handlowego z 1934 r. M. Allerhanda (Lwów, "Kodeks" Spółka Wydawnicza z ograniczoną odpowiedzialnością, 1935 r.) do art. 2 wskazano, że "za kupca należy uważać nie tylko tego, kto jest właścicielem przedsiębiorstwa, lecz także tego, kto prowadzi przedsiębiorstwo innej osoby, ale we własnem imieniu, na swoją rzecz i na własny rachunek, jak dzierżawca lub użytkownik (...). Z chwilą zaprzestania prowadzenia przedsiębiorstwa, traci się charakter kupca, choćby nawet firma była nadal w rejestrze uwidoczniona (...) nie jest zaś kupcem ten, kto przedsiębiorstwo wydzierżawił (art. 39 i nast.), lub ustanowił na niem użytkowanie (art. 53), bo wprawdzie posiada on przedsiębiorstwo, ale sam go nie prowadzi, zatem za kupca należy uważać dzierżawcę, względnie użytkownika. Przedsiębiorstwo (w ujęciu obiektywnym) jest więc rzeczą zbiorową, złożoną z ruchomości, nieruchomości i praw, a zarazem obowiązków i jako takie stanowi przedmiot prawa, a zatem jako całość jest przedmiotem obrotu (art. 39 i nast.)".
Minister podniósł, że art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej nie zawierał definicji "przedsiębiorstwa", a zatem nie wskazywał, jakie składniki majątku przedsiębiorstwa były objęte nacjonalizacją, dlatego obowiązującą normę prawną w tym zakresie określał art. 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r. Zgodnie z tym przepisem przedsiębiorstwem był ,.zespół składników majątkowych obejmujący wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, a w szczególności: firmę, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, księgi handlowe, nieruchomości i ruchomości, należące do przedsiębiorstwa nie wyłączając towarów, patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, prawa, wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo.
Przepis art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej natomiast stanowi, że przedsiębiorstwa przejęte na podstawie przepisów art. 2 lub 3 ustawy przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami, wolne od obciążeń i zobowiązań, z wyjątkiem zobowiązań wskazanych w ustawie.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 1193/09 "ustawa nacjonalizacyjna nie zawierała własnej definicji przedsiębiorstwa, chociaż w art. 6 ust. 1 zawierała przepis mówiący o tym, co przechodzi «na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego» w ramach nacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, że przepis ten został zredagowany na podstawie art. 40 kodeksu handlowego, który określał, jakie składniki przedsiębiorstwa, kiedy i w jakim zakresie przechodzą na nabywcę w przypadku zbycia przedsiębiorstwa. Zbycie przedsiębiorstwa i nacjonalizacja przedsiębiorstwa, pomimo zasadniczych różnic leżących u podłoża tych instytucji, odnosiły w sferze skutków ten sam efekt - powodowały zmianę właściciela przedsiębiorstwa (por. wyrok NSA z dnia 13 września 2001 r. IV SA 1246/99, OSP 2003 r" nr 7-8, poz. 90; uchwała NSA z dnia 5 listopada 2007 r" I OSP 2/07, ONSAiWSA 2008 r., nr 1 poz. 5)".
Minister podniósł, że zamiarem ustawodawcy zmierzającym do przejęcia przedsiębiorstw, wynikającym wprost z art. 1 w związku z art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, było objęcie upaństwowieniem przedsiębiorstwa jako jednostki organizacyjnej zdolnej do prowadzenia działalności gospodarczej w podstawowej gałęzi gospodarki narodowej, w warunkach umożliwiających zapewnienie jej funkcjonowania i wykorzystania zdolności produkcyjnych. W związku z powyższym cechy indywidualizujące przedmiot nacjonalizacji, w szczególności miały oznaczyć, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. Stan przedsiębiorstwa, w tym kryteria nacjonalizacji oceniane były zaś wg stanu na dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej (5 lutego 1946 r. - por. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 8 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 977/04, a także m. in. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 23 kwietnia 2004 r., sygn. akt IV SA 487-488/03), co wynikało m.in. z ochrony przed czynnościami zmierzającymi do obejścia ustawy nacjonalizacyjnej.
W związku z powyższym, odnosząc się do zarzutów z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczących braku ustalenia, który podmiot był właścicielem i prowadził znacjonalizowane przedsiębiorstwo (pominięcie faktu, że na datę nacjonalizacji właścicielem przedsiębiorstwa i jej prowadzącym, na nieruchomości stanowiącej własność J. Z., była spółka akcyjna) oraz nieustalenie czy J. Z., z uwagi na obowiązujące przepisy (w tym przepisy karne) mógł prowadzić przedsiębiorstwo - organ wskazał, że nieuprawnione jest utożsamianie pojęć "prowadzenia przedsiębiorstwa" i "własności przedsiębiorstwa", czy też pojęć przedsiębiorcy (kupca rejestrowego, czy nierejestrowego) i przedsiębiorstwa.
W tym zakresie Minister podkreślił, że z materiału dowodowego wynika, iż od 1944 r. prowadzenie Cukrowni "K." przejął zarządca państwowy, który posługiwał się zamiennie nazwą: "Państwowa Cukrownia i Rafineria «K.»", "Cukrownia i Rafineria «K.» Spółka Akcyjna pod Zarządem Państwowym" oraz "Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. Sp. Akc.". Okoliczność ta jednakże nie ma wpływu na prawo własności przedsiębiorstwa. Przedmiotem orzeczenia nacjonalizacyjnego było bowiem przedsiębiorstwo, oznaczone w wykazie przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji i w orzeczeniu nacjonalizacyjnym jako "Cukrownia i Rafineria K." - K. – Z., ze wskazaniem w ww. wykazie Ordynacji Z. jako właściciela.
Zgodnie z protokołem nr 1 z dnia [...] stycznia 1946 r. ustalającym wartości składników majątkowych Cukrowni "K." na dzień faktycznego przejęcia Cukrowni przez Władze Polskie: [...] lipca 1944 r., na który to dokument wskazał również NSA w wiążącym w sprawie wyroku - "W księgach Cukrowni i Rafinerii «K.» sp. Akc. nie figurują: grunty, budynki, budowle, maszyny, aparaty i urządzenia, bocznice, kolejki wąskotorowe i tabor kolejowy i kolejkowy oraz ruchomości, ponieważ, zgodnie z oświadczeniem Dyrekcji Cukrowni, te składniki majątkowe stanowiły własność Ordynacji Z., a były tylko dzierżawione przez Cukrownię i Rafinerię "K." Sp.Akc." (...) biorąc pod uwagę okoliczność, że Cukrownia nie posiada ksiąg Ordynacji Z., nie są wiadome ceny ich nabycia, lata zainstalowania itp".
Minister wskazał, że w niniejszej sprawie upaństwowiona cukrownia stanowiła przedmiot dzierżawy i w tym zakresie również przedmiot działalności spółki Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S. A. Organ ponownie podkreślił, iż okoliczność wydzierżawienia przedsiębiorstwa w 1930 r. spółce akcyjnej, nie wpływa na przysługujące J. Z., w dacie wydania skarżonego orzeczenia, tj. [...] czerwca 1947 r., prawo własności do przedmiotowego przedsiębiorstwa. Tym bardziej nie mają wpływu na ww. prawo własności, wskazywane przez strony okoliczności faktyczne i prawne związane m.in. z zakazem zbliżania się do przedsiębiorstwa na odległość [...] km przez J. Z. W odniesieniu do tak sformułowanego argumentu organ podkreślił, że prawa własności, na którym oparty jest interes prawny w niniejszym postępowaniu, nie można utożsamiać z użytkowaniem przedsiębiorstwa.
Ponadto, odnosząc się do twierdzenia stron z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że organ nie wykonał zaleceń WSA w Warszawie, skupiając się ponownie na analizie i opierając swoje ustalenia głównie w oparciu o umowę dzierżawy, co WSA w Warszawie uznał za nieprawidłowe, Minister podkreślił, że w przedmiotowym wyroku Sąd nie zaprzeczył prawidłowości powołania się przez organ na ww. dokument, wskazując, iż "oczywiście (...) posiada moc dowodową chociaż "Organ nie może wywodzić twierdzeń dotyczących własności przedsiębiorstwa tylko z aktu notarialnego z dnia [...] maja 1930 r., tj. powstałego kilkanaście lat przed nacjonalizacją". W związku z tym organ został zobowiązany do przeprowadzenia szerszej kwerendy dokumentów archiwalnych w zakresie podstawy działania znacjonalizowanego podmiotu (np. wyciąg z rejestru), co mogłoby pomóc w prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego. Jak to zostało powyżej wskazane - organ pozyskał szereg dokumentów archiwalnych pochodzących z okresu nacjonalizacji i swoją ocenę w ww. zakresie oparł na analizie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.
Organ podkreślił również, że dzierżawa polega na udostępnieniu innej osobie prawa lub rzeczy, bez przeniesienia prawa własności. Tym samym dzierżawa przedsiębiorstwa jest również formą realizacji celu ekonomicznego przedsiębiorcy, formą eksploatacji przedsiębiorstwa. Mając na uwadze ww. art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, w zakresie ujęcia przedsiębiorstwa podlegającego nacjonalizacji jako zorganizowanego zespołu określonych składników Minister podkreślił, że zgodnie z Kodeksem handlowym z 27 czerwca 1934 r. przedsiębiorstwo mogło stanowić przedmiot obrotu, poprzez zbycie, wydzierżawienie oraz ustanowienie nad nim użytkowania (art. 38 K.h ). Dzierżawca przedsiębiorstwa mógł odpowiadać również solidarnie za zobowiązania wydzierżawiającego, powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Z. pozyskano pierwszą stronę "Dokumentu Solidarnej Poręki", wskazującego na okoliczność przejęcia przez [...] M.Z., wobec Skarbu Państwa odpowiedzialności za należytą i terminową zapłatę należności z tytułu pokredytowanego dzierżawcom Cukrowni "K." podatku od cukru za zabezpieczeniem wekslowym. W akcie tym wskazano, że Izba Skarbowa udzieliła Cukrowni "K." dzierżawionej przez firmę Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. Spółka Akcyjna, kredytu dla podatku od cukru (...). Podpisany właściciel cukrowni "K." Ordynat M. Z. przyjmuje wobec Skarbu Państwa odpowiedzialność do wysokości sumy (...)".
Brak wprawdzie daty sporządzenia dokumentu potwierdzającego odpowiedzialność solidarną właściciela Cukrowni "K." z ww. dzierżawcą za zobowiązania podatkowe, tym niemniej organ zauważył, że nie były to zobowiązania podatkowe dot. nieruchomości, lecz poręczenie kredytowanego podatku od cukru, a więc ściśle związanego z działalnością gospodarczą. Zgodnie z art. 49 § 1 k.h. "dzierżawca przedsiębiorstwa kupca rejestrowego odpowiada solidarnie za zobowiązania wydzierżawiającego, powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa" - w przypadku kupców nierejestrowych zastosowanie miał art. 188 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks Zobowiązań. Z uwagi na brak zachowania dokumentu w całości nie został on wskazany jako dowód na okoliczność ustaleń w zakresie prawa własności do przedsiębiorstwa. Tym niemniej potwierdza fakty wynikające w wyżej przywołanych dokumentów, a w szczególności z umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r., w tym - w zakresie obowiązków i uprawnień wydzierżawiającego, w związku z dzierżawą przedsiębiorstwa, a nie wyłącznie poszczególnych składników majątkowych.
Istotne zdaniem Ministra dla powyższej oceny oraz wobec zarzutów, że przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria K. w K. Ordynacji Z. nie istniało w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, jest również stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, związanym z obejmowaniem przedsiębiorstwa, w latach 1945-1958, w przymusowy zarząd państwowy, na podstawie dekretu Naczelnika Państwa z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. RP Nr 21, poz. 67 z póżn. zm.). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 listopada 2013 r. sygn. akt I OSK 1003/12 wskazał, że "przedmiotem przejęcia w przymusowy zarząd państwowy było przedsiębiorstwo jako zorganizowana całość, zdolne do produkcji cegły. Nawet jeśli przed dniem zawarcia umowy dzierżawy pomiędzy E. i R. P. B., co nastąpiło [...] lutego 1953 r., C. nie funkcjonowała, to nie oznacza, że była niezdolna do produkcji, a przedmiotem umowy nie było przedsiębiorstwo, lecz składniki byłego przedsiębiorstwa. Tak można byłoby powiedzieć, gdyby przedmiotem umowy były rzeczywiście poszczególne składniki przedsiębiorstwa, np. piec do wypalania cegły, czy teren do eksploatacji gliny. Tymczasem umowa dzierżawy obejmowała wszystkie składniki przedsiębiorstwa (§ 1), a jej celem pośrednim było doprowadzenie "przedmiotowej C. do stanu używalności" (§ 5), a finalnym produkcja cegieł - eksploatacja gliny do wyrobu cegły oraz powiększenie i ulepszenie urządzeń służących do wyrobu cegły (§ 7). Fakt osiągnięcia zakładanych celów potwierdza protokół przejęcia przedsiębiorstwa z dnia [...] listopada 1954 r. To, że przed dniem [...] lutego 1953 r. C. "nie była w ruchu" nie stanowiło przeszkody do zastosowania art. 1 ust. 3 dekretu z 16 grudnia 1918 r., co wyjaśniono już wyżej, analizując treść tego przepisu, pod warunkiem, że przedsiębiorstwo stanowiło zorganizowaną całość, zdolną do produkcji cegły. Tę ostatnią okoliczność potwierdza natomiast treść umowy dzierżawy oraz sposób jej realizacji (osiągnięcie zakładanych celów, przedłużenie umowy na czas nieoznaczony). W takiej sytuacji fakt, że przed umową dzierżawy przedsiębiorstwo nie funkcjonowało nie ma większego znaczenia, skoro w bardzo krótkim czasie po jej zawarciu możliwa była produkcja cegły, co świadczy o tym, że wydzierżawione przedsiębiorstwo stanowiło zorganizowaną całość i było zdolne do tego rodzaju produkcji. Natomiast wydzierżawienie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym osobie trzeciej (B.), nie stanowi o tym, że powstaje w ten sposób nowe (inne) przedsiębiorstwo. Już bowiem w przedwojennym orzecznictwie Sądu Najwyższego funkcjonował pogląd, że " (...) nawet nabycie całego przedsiębiorstwa na licytacji nie dowodzi jeszcze, aby w ten sposób nabyte przedsiębiorstwo przestało być dawnem przedsiębiorstwem, a stało się przedsiębiorstwem zupełnie nowem, oderwanem od sprzedanego w drodze licytacji, zwłaszcza wtedy, gdy prowadzone jest nadal na tem samem miejscu, trudni się czynnościami tego samego rodzaju, wśród takich samych warunków gospodarczych, zaspokajając potrzeby takiej samej klienteli" (zob. wyrok SN z dnia 10.01.1936 r., III C 524/34, OSN(C) 1936/8/319). W niniejszej sprawie nie mieliśmy nawet do czynienia z nabyciem licytacyjnym, ale z dzierżawą, która nie zmienia stosunków własnościowych".
Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1818/11 podkreślił, iż "na okoliczność, że przedmiotem stosunku obligacyjnego, którego przedmiotem była cegielnia jako przedsiębiorstwo wskazuje typ umowy, jaka została zawarta w dniu [...] lutego 1953r. Mianowicie zgodnie z Kodeksem zobowiązań z 1933r. przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązywał się dać dzierżawcy używanie i użytkowanie rzeczy lub prawa majątkowego, w szczególności prawo wytwarzania i pobierania pożytków (art. 402 § 1 kz). Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że przedmiotem umowy dzierżawy mógł być zakład produkcyjny (zorganizowane przedsiębiorstwo), bo tylko taki status rzeczy pozwalał na wytwarzanie pożytków, co było niezbędnym elementem do zakwalifikowania danego stosunku prawnego jako umowy dzierżawy (vide wyrok SN z dnia 28 maja 1958r. III CR 263/58, z 12 maja 1959r. I CR 771/58). Ze swej istoty sam piec do wypalania cegły, plac z gliną czy szopy do suszenia cegły jako oddzielne składniki majątkowe nie mogły przynosić jakichkolwiek pożytków, czyli w niniejszej sprawie końcowego produktu jakim jest cegła. Dopiero łączne funkcjonowanie wszystkich tych elementów składających się na przedsiębiorstwo przynosiło efekt w postaci produktu finalnego. Oznacza to, że skoro intencją stron umowy było doprowadzenie do produkcji cegieł to prawidłowo zawarły umowę dzierżawy, która objęła całe przedsiębiorstwo jakim była cegielnia".
Minister, w kontekście przedstawionego stanu faktycznego i prawnego sprawy, wskazał ponadto za Naczelnym Sądem Administracyjnym (por. wyrok z dnia 28 grudnia 2007 r. sygn. akt I OSK 1387/07), że umowa dzierżawy nie daje dzierżawcy uprawnień strony w postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na własność Skarbu Państwa przedsiębiorstwa, gdyż brak jest przepisów w prawie materialnym wskazujących na takie uprawnienia dla dzierżawcy.
Jednocześnie w odniesieniu do dokumentu powoływanego przez strony we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - pisma Wojewódzkiego Urzędu [...] Dział Rolnictwa i Reformy Rolnej w L. skierowanego do Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. z dnia [...] marca 1947 r. wskazującego na własność cukrowni przysługującą ww. spółce akcyjnej, organ podtrzymał stanowisko w tym zakresie zawarte w treści skarżonej decyzji i nie uznał tego dokumentu za wiarygodny w kontekście prawa własności do przedsiębiorstwa, bowiem jest to dokument pośredni, stojący w sprzeczności z pozostałym, wyżej analizowanym materiałem dowodowym sprawy. Ponadto, mając na uwadze wniosek stron zawarty we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, o uwzględnienie dowodu z ww dokumentu, organ podkreślił, że był on już przedmiotem oceny w postępowaniu I instancji i ocena jego wiarygodności w niniejszym postępowaniu nie uległa zmianie.
Nie ma również znaczenia, zdaniem organu, dla ustaleń prawa własności fakt ujawnienia w dokumentach prowadzenia znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, przed jego objęciem w zarząd państwowy przez Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. S.A. Jak wyżej zostało szeroko uzasadnione, samo prowadzenie przedsiębiorstwa, z uwagi na okoliczność, iż przedsiębiorstwo mogło być przedmiotem obrotu, nie przesądza o jego statusie własnościowym.
Odnosząc się jednocześnie do kwestii dotyczącej oceny wpływu przeprowadzenia reformy rolnej i przejęcia gruntów objętych postępowaniem, na postępowanie nacjonalizacyjne, organ ponownie wskazał, że przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria "K." od 1944 r. prowadzone było przez zarządcę państwowego, na którą to okoliczność sporządzony został Bilans otwarcia cukrowni "K." z dnia [...] lutego 1946 r. przejętej przez zarząd państwowy na dzień [...] lipca 1944 r. - zatem przed wejściem w życie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,
Na podstawie całokształtu akt sprawy, w tym wskazanych w niniejszej decyzji dokumentów, organ stwierdził, że w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r., znacjonalizowane przedsiębiorstwo pn. Cukrownia i Rafineria K. założone w 1922 r. w ramach Ordynacji Z. i wydzierżawione spółce Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. S.A., stanowiło własność Ordynacji Z., a następnie po zniesieniu ordynacji rodowych – J. Z.
Mając na uwadze ww. stan faktyczny i prawny sprawy organ stwierdził, że M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z., którzy łącznie wypełniają pełny krąg następców prawnych J. Z. (por. postanowienie Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] stycznia 2003 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po J. Z., sygn. akt [...]) posiadają interes do występowania w charakterze stron w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] z dnia [...] czerwca 1947 r., oparty na prawie własności do znacjonalizowanego tym orzeczeniem przedsiębiorstwa.
Reasumując, mając na uwadze istotę ustawy nacjonalizacyjnej i jej art. 1 w zw. z art. 3, 6 i 11 oraz aktualne orzecznictwo sądowoadministracyjne, które wskazuje na ocenę stanu przedsiębiorstwa na dzień 5 lutego 1946 r., z uwzględnieniem stanu faktycznego i prawnego z daty wydania kwestionowanej decyzji nacjonalizacyjnej, organ przyjął, że fakt pozostawania w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej przedmiotowej cukrowni pod zarządem państwowym, a także wcześniejsze prowadzenie tego przedsiębiorstwa przez spółkę dzierżawną pozostaje bez wpływu na ocenę, czy znacjonalizowane przedsiębiorstwo, zidentyfikowane w sposób umożliwiający ustalenie "o jakie przedsiębiorstwo chodzi", spełniało kryteria warunkujące jego upaństwowienie.
Jako podstawę prawną wydania kwestionowanego orzeczenia powołano art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej .Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. A, B i C ww. ustawy za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa, m.in. cukrownie i rafinerie cukru ( lit. A pkt 9).
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, w związku z faktem, iż ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r. (art. 11 ustawy), okoliczności prawne i faktyczne z tej daty należy brać pod uwagę przy ocenianiu, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zostały spełnione ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność Państwa (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 977/04, a także m. in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 23 kwietnia 2004 r., sygn. akt IV SA 487-488/03).
Minister zwrócił uwagę na ratio legis ww. przepisu w związku z art. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, zgodnie z którym dla planowego odbudowania gospodarki narodowej, zapewnienia Państwu suwerenności gospodarczej i podniesienia ogólnego dobrobytu przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na zasadach tej ustawy. Ocenę przedmiotowego orzeczenia nacjonalizacyjnego pod kątem zaistnienia przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., należy zatem przeprowadzać, biorąc pod uwagę również ww. cele uzasadniające nacjonalizację, w szczególności działania zmierzające do zapewnienia Państwu suwerenności gospodarczej, rozumiane w literaturze przedmiotu jako "chęć uniezależnienia się od innych krajów w zakresie wpływających na bezpieczeństwo Państwa". Cel ten, w przeciwieństwie do pozostałych, uważany jest w doktrynie za faktycznie uzasadniający wywłaszczenie niektórych branż. Organ wskazał, że istotą wywłaszczenia było objęcie kontrolą Państwa przede wszystkim przedsiębiorstw funkcjonujących w strategicznych branżach gospodarki, gwarantujących suwerenność gospodarczą.
Zatem przedmiotem ocenianego indywidualnego aktu administracyjnego we wskazanym zakresie było przedsiębiorstwo pn. Cukrownia I Rafineria jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych (materialnych i niematerialnych) o ustalonym dominującym profilu działalności gospodarczej, wypełniającym przesłanki nacjonalizacji z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Mając na uwadze okoliczność, że ustawodawca nie określił przy tym żadnych szczegółowych parametrów produkcyjnych, jedynym kryterium upaństwowienia w niniejszej sprawie było prowadzenie działalności w obszarze produkcji cukru.
Na podstawie całokształtu materiału dowodowego w sprawie Minister stwierdził, że przedsiębiorstwo pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. – Z ., bezpośrednio przed nacjonalizacją spełniało przesłankę nacjonalizacyjną, określoną w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 tej ustawy. Podstawowym przedmiotem działalności przejętego na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. – Z. była bowiem produkcja cukru (dowód: m in. bilans otwarcia Cukrowni "K.", przejętej pod Zarząd Państwowy na dzień [...] lipca 1944 r, karta wpisowa do rejestru zakładów przemysłowych z dnia [...] maja 1945 r, protokół zdawczo- odbiorczy sporządzony w dniu [...] grudnia 1949 r.). Brak informacji w aktach sprawy, by ww. przedsiębiorstwo posiadało charakter produkcji niezwiązany z przemysłem cukrowniczym.
Odnosząc się do różnicy w powierzchni nieruchomości cukrowni wskazanej w umowie dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r., a nieruchomością użytkowaną przez cukrownię ujawnioną w protokole zdawczo-odbiorczym oraz powierzchnią przedmiotowej cukrowni ujawnioną w wykazie hipotecznym Dobra Ziemskie Ordynacja Z lit. A, organ podkreślił, że wbrew twierdzeniu stron z treści przedmiotowej umowy wynika, iż pierwotnie w dzierżawę oddano powierzchnię [...] ha. Na mocy postanowień umownych pomiędzy M.Z. i spółką Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. S A. "gdyby po dokładnym pomiarze okazało się, że obszar gruntu zajmowanego przez dzierżawcę przekracza dwadzieścia morgów, strony z tego tytułu nie będą mogły rościć do siebie wzajemnie pretensji i dzierżawca władny będzie zajmować nadal cały będący w jego posiadaniu obszar (por. umowa zmieniająca umowę dzierżawy z dnia [...] września 1935 r. Rep. [...]). W konsekwencji w 1936 r. dokonano nowych pomiarów. Wyciąg z ww. wykazu hipotecznego oraz rejestr pomiarowy z 1936 r. Cukrowni K. dóbr Ordynacji Z. Lit. A mierniczego przysięgłego J. S. Cukrownia K. potwierdza, że cukrownia obejmowała obszar [...] ha. Zapisy co do powierzchni Cukrowni zostały ujawnione w ww. księdze wieczystej przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej.
Z pośrednich dokumentów, w tym m in. z Hipoteki Ordynacji Zamojskich i dóbr wydzielonych z Ordynacji 1802 -1949 Dział I wynika, że w 1936 r. do nowoutworzonego wykazu hipotecznego Dobra Ziemskie Ordynacja Z. lit. [...] została odłączona nieruchomość położona w powiecie [...], województwie [...], zawierająca ogólną powierzchnię [...] ha [...] m2, w tym "Cukrownia K.".
Zgodnie z protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] grudnia 1949 r. teren zajmowany przez Cukrownię łącznie z osadą fabryczną wynosi [...] ha. W tej powierzchni ujęto dodatkowo [...] m2 z folwarku B., również objętego wykazem hipotecznym Dobra Ziemskie Ordynacja Z. lit. [...], z uwagi na użytkowanie przez Cukrownię K.. Jednocześnie stwierdzono, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą grunty, place i tereny wynoszące w oparciu o bilans Otwarcia Cukrowni K. na dzień przejęcia pod zarząd państwowy ogółem [...] ha, z zastrzeżeniem użytkowania kolejek wąskotorowych. Zaznaczono w protokole, że różnica powierzchni [...] ha i [...] ha wynika z ujęcia obszarów poza terenem fabryki (place buraczane oraz łąki i nieużytki przy kolejce). Zgodnie z planem gruntów cukrowni K. z 1936 i 1947 roku, obszar cukrowni stanowił teren o charakterze przemysłowym, zabudowany budynkami związanymi z prowadzoną produkcją. Ponadto pasy gruntu zajęte były pod kolejkę wąskotorową oraz normalnotorową ze stacją K., a także plantacjami własnymi buraków.
Mając na uwadze formę zapisów w protokole zdawczo-odbiorczym przesądzającą dla ustalenia, jaki obszar nieruchomości został przejęty na własność Państwa, organ uwzględnił, że nieruchomość Cukrowni "K." o pow. [...] ha, zgodnie z wpisem w wykazie hipotecznym Dobra Ziemskie Ordynacja Zamojska lit. A (własność J. Z.), została przeniesiona, na podstawie wniosku Cukrowni [...] Przedsiębiorstwo Państwowe z dnia [...] września 1968 r., do księgi wieczystej nr [...]. Jako właściciela ujawniono Skarb Państwa w użytkowaniu wieczystym Krajowej Spółki Cukrowej S. A. z siedzibą w T. Z badania hipotecznego ww. księgi geodety M. W. wynika, że łączny obszar działek objętych tą księgą to [...] ha. Podstawą przejęcia wskazywaną w ww. wniosku było oceniane orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r.
Minister ustalił, że w stosunku do nieruchomości objętych niniejszym postępowaniem - "Cukrownia K." z dóbr Ordynacji Z. Lit. A obejmująca obszar [...] ha przed Wojewodą [...] wszczęte jest, i dotychczas niezakończone postępowanie (z uwagi na toczące się niniejsze postępowanie), w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Zdaniem organu należy przyjąć, że na podstawie kwestionowanego orzeczenia przeszła na własność Państwa nieruchomość położona w K., objęta wykazem hipotecznym Dobra Ziemskie Ordynacja Z. lit. [...], w zakresie dokonanego wyłączenia do księgi wieczystej nr [...].
Powołując się na wskazane wyżej ustalenia faktyczne, poparte zgromadzonym materiałem dowodowym, Minister stwierdził jednocześnie, że ocena prawna wyrażona w uchwale NSA z dnia 5 listopada 2007 r., sygn. akt I OPS 2/07 nie ma w niniejszej sprawie zastosowania.
Uwzględniając m.in. treść wyżej omówionej umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r. oraz art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej (przedsiębiorstwo przechodzi ze wszelkimi prawami, wolne od obciążeń i zobowiązań), organ stwierdził, że poza ww. nieruchomością na własność Państwa przejęte zostały pozostałe składniki majątkowe cukrowni, w tym budynki, maszyny i urządzenia, materiały magazynowe, środki transportowe, ujęte w protokole zdawczo-odbiorczym.
W odniesieniu do zarzutu, że organ nie dokonał ustaleń w zakresie własnościowym składników majątkowych ujętych w ww. protokole zdawczo-odbiorczym Minister podkreślił, iż ustalenia w zakresie prawa własności do pozostałych składników, związanych bezpośrednio z funkcjonowaniem Cukrowni, z uwzględnieniem zapisów przedmiotowej umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930 r., przesądzają o prawie własności J. Z. do przedsiębiorstwa, jako ogółu zorganizowanych składników majątkowych, w rozumieniu art. 40 K.h.
W ww. umowie dzierżawy, przedłużanej do 1939 r., wskazano na wzajemne rozliczenie dzierżawcy i Ordynacji Z., w przypadku wygaśnięcia lub rozwiązania umowy.
Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy w kontekście kryterium upaństwowienia oraz treści protokołu zdawczo-odbiorczego, Minister stwierdził, że orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r, o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "Cukrownia Rafineria K." - K. – Z., nie jest obarczone kwalifikowaną wadą prawną, w postaci rażącego naruszenia prawa. Przedstawione dokumenty pozwalają na ustalenie, że została spełniona przesłanka nacjonalizacji, określona w ustawie z dnia 3 stycznia 1946 r. Z materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wynika brak oczywistości w rażącym naruszeniu przepisów prawa przy nacjonalizacji ww. przedsiębiorstwa. Oznacza to również, że organ nie może stwierdzić takiego naruszenia prawa, które usprawiedliwiałoby naruszenie zasady pewności obrotu prawnego przez eliminację z tego obrotu kwestionowanego orzeczenia.
Skargę na decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. zarzucając jej naruszenie:
I. przepisów postępowania, które miało w pływ na wynik postępowania, a to:
1. naruszenie art. 153 w zw. z art. 193 p.p.s.a. poprzez nie zastosowanie się do oceny prawnej przepisów prawa i wskazań zawartych w orzeczonych w niniejszej sprawie wyrokach: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2014r., sygn. akt I SA/Wa 2093/13 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 3290/14, a w szczególności nie ustalenie następujących okoliczności, tj.:
a) który podmiot, J. Z. (po zniesieniu ordynacji jedyny właściciel dóbr należących do Ordynacji Z.) czy Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. był właścicielem i prowadził znacjonalizowane przedsiębiorstwo;
b) który z ww. podmiotów po zakończeniu II wojny światowej jako przedsiębiorca prowadził działalność gospodarczą związaną z produkcją cukru:
c) czy właściciel spornych nieruchomości – J. Z. (do dnia 5 lutego 1946r. stanowiących własność Ordynacji Z.), mógł w dacie nacjonalizacji, biorąc pod uwagę obowiązujące ówcześnie przepisy prawa handlowego, prowadzić przedsiębiorstwo;
d) kto prowadził we własnym imieniu przedsiębiorstwo zarobkowe - Cukrownię i Rafinerię K.;
e) nie uwzględnienie treści protokołu zdawczo-odbiorczego dla ustalenia jakie składniki majątkowe zostały na jego podstawie przejęte przez Państwo, a w konsekwencji jakie i czyje przedsiębiorstwo podlegało przejęciu;
f) nie zastosowanie uchwały składu siedmiu Sędziów NSA z dnia 5 listopada 2007r., sygn. akt I OPS 2/07, pomimo, że: Sąd nie uznał jednak za zasadne skorzystanie z kompetencji przewidzianej w art. 269 § 1 p.p.s.a. zobowiązany jest więc respektować stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zajęte w uchwale sygn. akt I OPS 2/07;
2. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, polegające na wywodzeniu ustaleń faktycznych wbrew zgromadzonemu w sprawie materiałowi dowodowemu lub bez zgromadzenia tego materiału oraz dokonywaniu ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadzie swobodnej oceny dowodów, a w szczególności:
a) nie ustalenie w zaskarżonej decyzji podmiotu prowadzącego w dacie nacjonalizacji działalności gospodarczej pod firmą "Cukrowania i Rafineria "K." - K. - Z.", w tym poprzez nie wyjaśnienie przez Ministra Przedsiębiorczości i Technologii w jakiej formie to przedsiębiorstwo było prowadzone, do jakiego rejestru było wpisane, jakie przynosiło dochody, tj. elementów identyfikujących przedsiębiorstwo na danym rynku;
b) błędne wyciągniecie wniosków w zaskarżonej decyzji z faktu, iż do 1930 r., funkcjonujące przedsiębiorstwo, zarejestrowane było na podstawie postanowienia Sędziego z dnia [...] listopada 1922r. w R.H.A. Tom [...] Nr [...] Sądu Okręgowego w Z. pod firmą: Przedsiębiorstwo pn. "M. Z." cukrownia i rafineria w K., gm. S. pow. [...], które uległo likwidacji, a M. Z. zmarł w dniu [...] maja 1939r.;
c) błędne przyjęcie, że J. Z. prowadził przedsiębiorstwo cukrownicze i był jego właścicielem, a nie Spółka Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A., pomimo braku dowodów na tę okoliczność; w tym poprzez nieustalenie przez Ministra Przedsiębiorczości i Technologii w zaskarżonej decyzji aby J. Z. płacił podatek przemysłowy" (który w rzeczywistości jak wynika z materiału dowodowego płaciła Spółka) w świetle zapisów umowy dzierżawy z 1930 r., w której to umowie ustalono, iż podatki obciążające cukrownię, jako przedsiębiorstwo przemysłowe, obciążają Spółkę;
d) pominięcie obowiązujących w latach 40-tych ubiegłego wieku przepisów nacjonalizacyjnych wyłączających J. Z. w świetle obowiązujących przepisów od prowadzenia przedmiotowej działalności, oraz skazującego J. Z. na karę pozbawienia wolności wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] sierpnia 1950 roku, sygn. akt Nr.[...], na podstawie przepisów karnych związanych z ochroną nowego ustroju;
e) pominięcie treści protokołu z dnia [...] stycznia i [...] lutego 1946 r. Komisji z prac nad ustaleniem wartości składników majątkowych Cukrowni K. na dzień faktycznego przejęcia Cukrowni przez władze polskie tj. [...] lipca 1944r., który odnosi się do ksiąg Cukrowni i Rafinerii "K." Sp. Akc.;
f) pominięcie treści protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa nr l.dz. [...] z dnia [...] grudnia 1949r. wraz z załącznikami, w tym nr VI - Wierzytelności, Zobowiązania i Kasa, które to naruszenia doprowadziły do błędnych ustaleń faktycznych, polegających na uznaniu, że w dacie nacjonalizacji:
- istniało przedsiębiorstwo J. Z. cukrownia i rafineria K.;
oraz braku ustalenia, że:
- istniało przedsiębiorstwo: Cukrownia i Rafineria "K." Spółka Akcyjna S.A.;
- na podstawie orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1947 r. w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. - Z." przejęto składniki majątkowe przedsiębiorstwa "Cukrownia i Rafineria "K." Spółka Akcyjna" S.A. jak i składniki mienia J. Z.;
- J. Z. nie prowadził w dacie nacjonalizacji przedsiębiorstwa we własnym imieniu, ani żadnego innego, objętego dyspozycją art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9) ustawy z dnia 3 stycznia 1946r.;
- J. Z. na skutek działania przepisów nacjonalizacyjnych oraz w związku z przeprowadzeniem reformy rolnej obejmującej majątek Ordynacji Z. nie mógł prowadzić działalności gospodarczej na majątku położonym w K.;
- co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego wskazanych poniżej;
II. naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z §§ 75 ust. 1 i 2, §§ 25 ust. 2 w zw. z § 73 ust. 3 i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 roku w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa w zw. z art. 1 i art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędne ich zastosowanie, a to niezastosowanie i odmowę stwierdzenia nieważności zaskarżonego orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1947 r. w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "Cukrownia i Rafineria K." - K. - Z." m.in. poprzez naruszenie:
a) art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. w zw. z art. 40 k.h. oraz w zw. z § 75 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego polegające na ich błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwym zastosowaniu polegającym na przyjęciu, że w przypadku gdy do przedsiębiorstwa Towarzystwa Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna włączono składniki osoby trzeciej stanowiące nieruchomości zabudowane, przejęciu na podstawie w/w przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. nie podlegało przedsiębiorstwo prowadzące działalność gospodarczą jako kupiec rejestrowy - w niniejszej sprawie działające w formie spółki akcyjnej, a składniki majątkowe osoby trzeciej nie prowadzącej działalności gospodarczej i nie będącej kupcem rejestrowym;
b) art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. w zw. z art. 40 k.h. oraz w zw. z § 75 ust. 1 pkt b) i f) rozporządzenia wykonawczego poprzez jego naruszenie, tj. pominięcie, że przedsiębiorstwo podlegające przejęciu jest identyfikowane oraz posiada takie elementy jak: firma, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, księgi handlowe, wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, prawa, wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo, a w konsekwencji błędne zastosowanie i błędne ustalenie przejmowanego przedsiębiorstwa należącego do Towarzystwa Cukrowni i Rafinerii "K." Spółka Akcyjna;
c) art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. w zw. z §§ 25 ust. 2 w zw. z § 73 ust. 3 i § 71 rozporządzenia wykonawczego poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że orzeczenie nacjonalizacyjne może zawierać drobne niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z całości ogłoszenia wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi, pomimo, że zapis § 25 ust. 2 dotyczy ogłoszenia Głównej Komisji wykazu przedsiębiorstw podlegających przejściu lub przejęciu na własność Państwa oraz na mocy odesłania zawartego w § 73 ust. 3 ogłoszenia o sporządzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, natomiast nie odsyła do niego § 71 dotyczący orzeczenia właściwego ministra, a w konsekwencji nie stwierdzenie nieważności orzeczenia z uwagi nieścisłość wynikającą z istnienia w obrocie prawnym przedsiębiorstwa Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A." prowadzącego działalność opisaną w orzeczeniu nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1947 r.;
d) art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. poprzez jego błędne "zastosowanie" w procesie odtworzenia przedmiotu orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1947 r., którego konsekwencją jest uznanie, że przejęciu na własność Państwa podlegały dwa przedsiębiorstwa, tj. majątek J. Z. - nieruchomości zabudowane, na których poprzednik prawny J. Z. prowadził do 1930r. działalność gospodarczą, wskutek uznania go za przedsiębiorstwo istniejące w dacie nacjonalizacji, oraz przedsiębiorstwa prowadzonego w formie spółki akcyjnej pn.: Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. istniejącej i prowadzącej działalność gospodarczą w dacie nacjonalizacji, w tym poprzez przejęcie m.in. takich jej składników jak: księgi handlowe, wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa.
Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.
W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinięto zarzuty w niej podniesione.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r. poz. 1302) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za niezasadną.
W rozpatrywanej sprawie wypowiadał się w prawomocnym wyroku z dnia 27 sierpnia 2014r. sygn. akt I SA/Wa 2093/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 3290/14). Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013 r. oraz poprzedzającą ją decyzję tego samego organu z dnia [...] grudnia 2012 r. wskazując, że wniosek o stwierdzenie nieważności kwestionowanego orzeczenia w części dotyczącej cukrowni został rozpoznany bez zgromadzenia materiału dowodowego, który pozwoliłby na całościowe i wszechstronne rozpoznanie wniosku skarżących. Z uwagi na to, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w sposób szczegółowy opisano wskazania co do dalszego postępowania zawarte zarówno w wyroku Sądu I instancji, jak i w wyroku NSA oddalającym skargę kasacyjną Ministra Gospodarki, zbędne jest ich powielanie.
W związku z tym przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną we wcześniejszym orzeczeniu. Orzeczenie sądu administracyjnego wywiera zatem skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej i wskazaniom co do dalszego postępowania wyrażone w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie administracji oraz sądzie może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego lub po wzruszeniu wyroku (taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie zaistniała).
Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy, wskazać należy, że w ocenie Sądu orzekającego, wbrew zarzutom skargi, Minister Przedsiębiorczości i Technologii podporządkował się ocenie prawnej zawartej w poprzednio zapadłych orzeczeniach sądowych jak i wskazaniom co do dalszego prowadzenia postępowania.
Przede wszystkim Minister przeprowadził uzupełniające postępowanie wyjaśniające pozyskując dodatkowy, obszerny materiał dowodowy, dokonując jego wszechstronnej i kompleksowej oceny, wykonując tym samym wskazania zawarte w ww wyrokach. Przy czym w ocenie Sądu organ wywiódł prawidłowe wnioski z materiału dokumentacyjnego zgromadzonego w aktach sprawy.
Przechodząc zatem do oceny zaskarżonej decyzji należy na wstępie poczynić kilka uwag o charakterze ogólnym. Zaskarżona decyzja zapadła w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji. To oznacza, że postępowanie to nie miało charakteru postępowania "zwykłego", lecz toczyło w ramach trybu nadzwyczajnego. Zatem dla oceny poddanej kontroli sądowej decyzji konieczne jest uwzględnienie specyfiki postępowania administracyjnego toczącego się w trybie art. 156 i nast. k.p.a. W tym stanie rzeczy w pierwszym rzędzie wyjaśnić należy, że postępowanie nieważnościowe (nadzorcze) prowadzone na podstawie art. 156 – 158 k.p.a. choć podlega takim samym regułom procesowym jak postępowanie zwykłe, to różni się przedmiotem. Prowadząc postępowanie zwykłe organ zmierza bowiem do wyjaśnienia stanu faktycznego i rozstrzyga merytorycznie sprawę, a więc dokonuje subsumcji stanu faktycznego do norm prawa materialnego i kształtuje w formie władczego rozstrzygnięcia materialnoprawny stosunek administracyjnoprawny, zaś w postępowaniu nadzorczym przedmiotem jest decyzja i ustalenie, czy jest ona obarczona materialnoprawnymi wadami, o których stanowi art. 156 § 1 k.p.a. Ma więc ono charakter wyłącznie kontrolny, w którym ocenie podlega jedynie legalność decyzji wydanej w trybie zwykłym, w aspekcie jej zgodności z obowiązującymi w dacie jej podejmowania przepisami prawa (por. B. Adamiak: Przedmiot postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, PiP 2001, nr 8, s. 31). Istotą zatem tego postępowania jest ocena, czy w świetle stanu faktycznego ustalonego przez organ w postępowaniu zwykłym, mógł on na gruncie obowiązujących wówczas przepisów prawa podjąć rozstrzygnięcie o treści określonej w decyzji, a nie ponowne rozstrzyganie sprawy zakończonej tą decyzją. Sięgając do dorobku doktryny wskazać przyjdzie, że z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy dochodzi do naruszenia przepisu, którego treść bez żadnych wątpliwości interpretacyjnych może być ustalona w bezpośrednim rozumieniu (J. Jendrośka, B. Adamiak: Zagadnienie rażącego naruszenia prawa w postępowaniu administracyjnym, PiP 1986 nr 1, s. 69 i n.). Stan faktyczny i prawny muszą więc w takim przypadku nie budzić wątpliwości, a samo naruszenie prawa musi być oczywiste i wyraźne, a więc bezsporne. Chodzi zatem o sytuację, gdy istnienie owej sprzeczności da się ustalić poprzez zestawienie przepisu i rozstrzygnięcia, a uzyskany tą drogą wynik, w sposób niebudzący wątpliwości narusza prawo.
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie Minister Przedsiębiorczości i Technologii słusznie uznał, że kwestionowanemu w sprawie orzeczeniu nie można postawić zarzutu wydania go w warunkach rażącego naruszenia prawa, o którym mowa w przepisie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
Zarządzeniem Ministra Przemysłu z dnia [...] sierpnia 1946 r. przedsiębiorstwo pn. "Cukrownia i Rafineria K." – K. – Z. zostało umieszczone w drugim wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Orzeczeniem nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. wydanym na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. R.P. Nr 3 poz. 17 ze zm. ) oraz raz § 65 ust. 1 pkt b i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa ( Dz. U. R. P Nr 16, poz. 62 ze zm.) orzeczono o przejęciu m.in. przedsiębiorstwa "Cukrownia i Rafineria K." – K. – Z.. W dacie wydawania kwestionowanego orzeczenia przepis art. 3 ww. ustawy miał następujące brzmienie w ust. 1: za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność:
A. Przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w następujących gałęziach gospodarki narodowej: (...) pkt 9 cukrownie i rafinerie cukru.
W ust. 5 tego przepisu stwierdzono, że przepis art. 2 ust. 7 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych na zasadzie niniejszego artykułu. Z kolei ten przepis stanowił, że o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego (ust. 3 zd. 1) orzeka właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister, którego orzeczenie jest ostateczne i nie ulega zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Rozporządzenie Rady Ministrów określi tryb postępowania, w którym nastąpi przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa. W kolejnym powołanym w podstawie kwestionowanego w postępowaniu nadzorczym orzeczenia art. 6 ust. 1 wskazano, że przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publicznoprawnym.
Jak podkreślono wyżej, aby stwierdzić wystąpienie przesłanki rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), organ musi naruszyć istotne dla sprawy przepisy prawa ( w tej sprawie przytoczone wyżej art. 3 ust. 1 i 5 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. ), które są jasne i nie wymagają wykładni. W niniejszej sprawie istota problemu sprowadza się zatem do oceny, czy organ prawidłowo przyjął, że w świetle przytoczonych wyżej przepisów znacjonalizowanie przedsiębiorstwa pod nazwą Cukrownia i Rafineria K. – K. – Z. nie naruszało rażąco prawa.
Minister, zgodnie ze wskazaniami Sądów uzupełnił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, który szeroko omówił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i na jego podstawie ustalił status własnościowy przejętego przedsiębiorstwa w dacie jego nacjonalizacji, tj. na dzień 5 lutego 1946 r. uznając, że właścicielem upaństwowionej Cukrowni i Rafinerii K. była Ordynacja Z., a po jej zniesieniu J. Z.. Zostało ono założone w 1922r. w ramach Ordynacji Z. i wydzierżawione Towarzystwu Cukrownia i Rafineria K. S.A. Było ono własnością Ordynacji, a następnie po zniesieniu w 1946r. ordynacji rodowych stało się własnością ostatniego [...], którym był J. Z..
Dodać należy, że fakt zarejestrowania na podstawie postanowienia Sędziego z dnia [...] listopada 1922r. w R.H.A. Tom [...] Nr [...] Sądu Okręgowego w Z. pod firmą Przedsiębiorstwo pn. " M. Z." cukrownia i rafineria w K. nie oznaczało, że stanowiło ono jego własność i uległo likwidacji z chwilą śmierci M.Z. Był on bowiem posiadaczem majątku powierniczego, a przedsiębiorstwo stanowiło własność Ordynacji wydzierżawione na podstawie umowy z dnia [...] maja 1930 r. ww. Towarzystwu, które jako przedmiot działalności miało prowadzenie Cukrowni i Rafinerii K.. W tej sytuacji po śmierci [...] M.Z. w 1939 r. przedsiębiorstwo nie przestało istnieć, a jego posiadanie przeszło na spadkobiercę M.Z. – J. Z.. Zgodnie z art. XXIII § 1 dekretu wprowadzającego Prawo spadkowe z dnia 8 października 1946r. (Dz.U. nr 60, poz. 329) zniesione zostały wszelkie fideikomisy familijne oraz powiernictwa rodowe i ordynacje rodowe, istniejące w dniu wejścia w życie prawa spadkowego. Na podstawie art. VI p. 4 dekretu uchylona została w części ustawa z dnia 13 lipca 1939r. o znoszeniu ordynacji rodowych. W mocy pozostał natomiast art. 2 ust. 1, 3 i 4 tej ustawy. Przepis art. 2 ust. 1 stanowił zaś, że majątek ordynacji staje się z chwilą jej zniesienia własnością ostatniego posiadacza ordynacji. Zatem zmiany wprowadzone dekretem wprowadzającym prawo spadkowe wywarły taki skutek, że majątek powierniczy stał się z dniem wejścia w życie dekretu (z dniem 1 stycznia 1947r.) własnością ostatniego posiadacza ordynacji, którym był ordynat, sprawujący władzę zwierzchnią i użytkową ( w niniejszej sprawie J. Z.).
Art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 ustawy z 3 stycznia 1946 r. wskazywał na możliwość przejęcia cukrowni i rafinerii cukru. Nawet jeśli, jak twierdzą skarżący, w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej przedmiotowe przedsiębiorstwo nie zajmowało się rafinerią cukru a jedynie jego produkcją to i tak podlegało przejęciu w oparciu o ww. przepis. Jak zasadnie bowiem wskazał Minister była to produkcja dominująca. Powyższa okoliczność nie może stanowić o uznaniu, że kwestionowane orzeczenie zostało wydane w warunkach rażącego (a więc oczywistego) naruszenia prawa z art. 156 § 1 k.p.a. Stwierdzenie bowiem nieważności decyzji, jako wyjątek od zasady wynikającej z art. 16 § 1 k.p.a., czyli zasady stabilności ostatecznych decyzji administracyjnych, musi być poprzedzone niewątpliwym ustaleniem, że kwestionowana decyzja narusza rażąco prawo w stopniu uzasadniającym stwierdzenie jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), a ustalenia te muszą być oparte na zebranym przez organ materiale dowodowym, który to w sposób oczywisty potwierdza.
Tym samym zarzuty naruszenia prawa materialnego ( art. 156 §1 pkt 2 k.p.a. , art. 3 ust. 1 lit A pkt 9 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.), które są kluczowe dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, nie zasługują na uwzględnienie.
Zupełnie niezrozumiałe są natomiast zarzuty odnoszące się do naruszenia § 75 ust. 1 i 2 i § 73 ust. 3 i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.), które stanowią o trybie sporządzenia protokołu zdawczo- odbiorczego, możliwości zgłoszenia uwag i zarzutów do protokołu oraz wskazują, że zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy jest integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego. Normatywnie określono funkcję protokołu zdawczo-odbiorczego w przepisach § 71 i § 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., jako spisu składników majątkowych przejmowanego z mocy prawa przedsiębiorstwa, stanowiącego integralną część orzeczenia właściwego ministra o przejściu (art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.) lub przejęciu (art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.) przedsiębiorstwa na własność Państwa. W niniejszej sprawie organ nie oceniał orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, bo nie był on przedmiotem postępowania nadzorczego. Tym samym ww. przepisy rozporządzenia odnoszące się do protokołu zdawczo odbiorczego nie mogły zostać przez organ naruszone w niniejszym postępowaniu. Ponadto z przeprowadzonego postępowania nie wynika, żeby takie orzeczenie zostało wydane, również skarżący takiego orzeczenia nie przedstawili. Jedyne przepisy rozporządzenia, które zostały podane w podstawach kwestionowanego w postępowaniu nadzorczym orzeczenia to § 65 i 71 stanowiące o właściwości Ministra oraz dacie przejścia przedsiębiorstwa na własność Państwa .
Odnosząc się do kwestii związanej z rozbieżnością w określeniu nazwy przedsiębiorstwa w poszczególnych dokumentach dotyczących procedury przejęcia na własność Państwa przedmiotowego przedsiębiorstwa zgodzić się trzeba z organem, że zgodnie z § 66 ust. 2 w zw. z § 25 ust. 2 w/w rozporządzenia z dnia [...] stycznia 1947 r., nie mają znaczenia prawnego drobne niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z całości ogłoszenia wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi.
W ocenie Sądu zebrany przez organ materiał dowody nie daje podstaw do twierdzenia, iż ww. nieścisłości mogły stanowić o niewszczęciu postępowania nacjonalizacyjnego wobec ww. przedsiębiorstwa czy przejęcia innego przedsiębiorstwa niż wskazanego w dokumentach nacjonalizacyjnych.
Wbrew zarzutom skargi, Minister zgodnie z zaleceniami Sądów wskazał, że zgodnie z protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] grudnia 1949r. przedmiotem przejęcia jest przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria "K." stanowiące własność b. Ordynacji Z. dzierżawionej przez Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii K. Spółka Akcyjna. Przejmowane przedsiębiorstwo jest cukrownią zajmującą teren łącznie z osadą fabryczną [...] ha, w skład przedsiębiorstwa wchodzą grunty, place i tereny wynoszące w oparciu o bilans Otwarcia Cukrowni K. na dzień przejęcia pod zarząd państwowy (od 1944r.) ogółem [...] ha, z zastrzeżeniem użytkowania kolejek wąskotorowych. W protokole zaznaczono, ze różnica powierzchni wynika z ujęcia obszarów poza terenem fabryki (place buraczane oraz łąki i nieużytki przy kolejce). Zgodnie z planem gruntów cukrowni K. z 1936r. i 1947 r., obszar cukrowni stanowił teren o charakterze przemysłowym, zabudowany budynkami związanymi z prowadzoną produkcją. Ponadto pasy gruntu zajęte były pod kolejkę wąskotorową oraz normalnotorową ze stacją K., a także plantacjami własnymi buraków.
Jednocześnie organ ustalił, że z protokołu nr 1 z dnia [...] stycznia 1946 r. ustalającym wartości składników majątkowych Cukrowni "K." na dzień faktycznego przejęcia jej przez Państwo, tj. [...] lipca 1944r. wynika, że w księgach Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. nie figurowały grunty, budynki, budowle, maszyny, aparaty i urządzenia, bocznice, kolejki wąskotorowe i tabor kolejowy i kolejkowy oraz ruchomości, ponieważ stanowiły one własność Ordynacji Z., a były tylko dzierżawione przez spółkę.
Przede wszystkim Minister zgodnie z wykładnią dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 listopada 2016 r., wiążącym w sprawie niniejszej wskazał na ujęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym wskazując, że przedmiotem kwestionowanego orzeczenia we wskazanym zakresie było przedsiębiorstwo pn. Cukrownia i Rafineria w K. jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych (materialnych i niematerialnych) o ustalonym dominującym profilu działalności gospodarczej, wypełniającym przesłanki nacjonalizacji z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 9 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - produkcja cukru. Organ podkreślił przy tym, że przedmiotowa cukrownia stanowiła przedmiot dzierżawy i w tym zakresie również przedmiot działalności spółki Towarzystwo Cukrowni i Rafinerii "K." S. A. Jak zasadnie wskazał organ okoliczność wydzierżawienia w 1930 r. przedsiębiorstwa funkcjonującego w ramach Ordynacji Z., ww. spółce akcyjnej przez M. [...] Z. nie wpływa i nie ogranicza przysługującego J. Z., w dacie wydania kwestionowanego orzeczenia, prawa własności do przedmiotowego przedsiębiorstwa. W tym zakresie organ zasadnie wskazał, że przedsiębiorstwa, w rozumieniu art. 6 ww. ustawy nacjonalizacyjnej w związku z art 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r. nie można utożsamiać ze spółką, która prowadziła znacjonalizowane przedsiębiorstwo jako spółka dzierżawna przed objęciem przedmiotowej cukrowni w zarząd państwowy - przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej.
Z ustaleń organu, wbrew zarzutom skargi wynika, że nie zostały przejęte składniki majątkowe Towarzystwa Cukrownia i Rafineria K. S.A. , ani majątek J. [...] jako osoby trzeciej, bowiem przedmiotem przejęcia było przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria K. jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych, które stanowiło własność J. [...]. Nie ulega bowiem wątpliwości, że Cukrownia i Rafineria K. funkcjonowało w ramach Ordynacji Z.. Na podstawie postanowienia Sędziego z dnia [...] listopada 1922r. w R.H.A. Tom [...] Nr [...] Sądu Okręgowego w Z. zostało zarejestrowane Przedsiębiorstwo pn. "M. Z. " cukrownia i rafineria w K. i które następnie zostało wydzierżawione Towarzystwu Cukrowni i Rafinerii "K." S.A. [...] maja 1930r. Z akt sprawy nie wynika by przedsiębiorstwo to zostało zlikwidowane. Przy czym spadkobiercą M. [...] był J. Z., który z chwilą zniesienia ordynacji dekretem z dnia 8 października 1946r. Przepisy wprowadzające prawo spadkowe stał się jako ostatni posiadacz ordynacji wobec śmierci M.Z. w 1939r. właścicielem majątku Ordynacji Z., a więc także wydzierżawionego przedsiębiorstwa Cukrownia i Rafineria K., o czym była mowa powyżej. W związku z powyższym wbrew zarzutom skargi nie można traktować składników majątkowych składających się na przejęte przedsiębiorstwo, w tym nieruchomości jak własności osoby trzeciej. Bowiem zakres znaczenia określenia "przedsiębiorstwo" jest inny niż "nieruchomość". Własność nieruchomości może stanowić składnik majątku przedsiębiorstwa, a parcela może być także wykorzystywana przez przedsiębiorstwo na podstawie innego tytułu niż prawo własności. Gdyby hipotetycznie założyć, że przedsiębiorstwo nie zostało wydzierżawione spółce, a nadal funkcjonowałoby jako własność ostatniego [...], a więc J. Z., to i tak zostałoby przejęte na własność Państwa w trybie ustawy nacjonalizacyjnej.
Istotne znaczenie dla wyjaśnienia tego ma regulacja zawarta w art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, w myśl którego przedsiębiorstwa przejęte na zasadach przepisu art. 2 lub 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomościami i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami, wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publicznym.
Z utrwalonych poglądów w orzecznictwie wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że przejście przedsiębiorstwa na podstawie tego przepisu obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego czyją stanowiły własność. Taki pogląd został wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 2.10.1967 r. I CZ74/67 (ONSA CP 1968, nr 12, poz. 211), i w postanowieniu z 25 lipca 2001 r. I CKN 1350/98 (OSNC 2002/3/41) a także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14.05.1998 r. sygn.. akt IV SA 628/98 (LEX nr 45929) i w wyroku z 18.05.2001 r. sygn. I OSK 1145/10. Pogląd ten skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.
Wobec tego, że na przedmiotowych nieruchomościach zabudowanych budynkami fabrycznymi i pomocniczymi, wyposażonymi w maszyny i urządzenia, prowadzona była produkcja cukru, to nieruchomości te, w sytuacji gdy nacjonalizacji podlegało przedsiębiorstwo, także podlegały przejęciu na własność Państwa, gdyż były niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania.
Na gruncie rozpoznawanej sprawy, jak zasadnie podniósł Minister, nie ma zastosowania uchwała 7 sędziów NSA z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07 w myśl, której przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej w zw. z art. 6 ust. 1 tej ustawy, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, które nie należały do przedsiębiorstwa, lecz stanowiła własność osoby trzeciej (ONSA i WSA 2008/1/5). Uchwała ta odnosi się do zupełnie innego, niż w niniejszej sprawie, stanu faktycznego. W stanie faktycznym będącym podstawą do podjęcia powołanej uchwały przejęto nie tylko mienie należące do właściciela przedsiębiorstwa, ale również nieruchomości zawłaszczone przez niemieckiego okupanta po 1 września 1939 r. od innych obywateli polskich, włączone do tego przedsiębiorstwa. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie ma miejsca.
Minister w wykonaniu wskazań zawartych w wyrokach Sądów wiążących w niniejszej sprawie wykazał jaka powierzchnia była zajmowana przez przejęte przedsiębiorstwo w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej i w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dokumentacyjny wyjaśnił w sposób jasny, że różnica powierzchni wynikająca z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] grudnia 1949 r. i z umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1930r. wynikała z faktu, że strony umowy dopuszczały możliwość faktycznego funkcjonowania przedsiębiorstwa na obszarze większym niż określono go w umowie z 1930 r., co wynika z aktu notarialnego z dnia [...] września 1935 r. Rep. [...]. Powyższe potwierdza również rejestr pomiarowy Cukrowni K. Dóbr Ordynacja Z. lit. [...] z 1936r., z którego wynika, że powierzchnia cukrowni wynosiła [...] ha [...] m2.
Odnosząc się do konieczności ustalenia, czy ta część majątku nie podlegała działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Minister podniósł, że przedsiębiorstwo Cukrownia i Rafineria K. od [...] lipca 1944r. znalazła się pod zarządem państwowym, a dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie po tej dacie. W stosunku do nieruchomości objętych niniejszym postępowaniem toczy się postępowanie w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, które jednak nie zostało zakończone z uwagi na toczące się niniejsze postepowanie.
Sąd uznając, że organ wykonał wskazania zawarte w wydanych w niniejszej sprawie a powołanych wyżej wyrokach, nie dostrzegł również pozostałych naruszeń przepisów postępowania, których naruszenie zarzucili skarżący, w szczególności organ wnikliwie przeprowadził postępowanie dowodowe w takim zakresie, w jakim jest to możliwe w postępowaniu nadzwyczajnym o stwierdzenie nieważności, właściwie dokonał oceny okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie, zaś wydane decyzje zostały rzetelnie i wyczerpująco uzasadnione. Dlatego jako niezasadne zostały przez Sąd potraktowane zarzuty naruszenia art. 7, 77 § 1i 80 k.p.a.
Sąd dokonując kontroli z urzędu zaskarżonych decyzji, poza zakresem skargi, nie dostrzegł innych naruszeń, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Reasumując Sąd uznał, że organ nadzoru wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzył stan faktyczny sprawy oraz wyczerpująco wyjaśnił motywy, jakimi się kierował przy rozstrzyganiu sprawy. Uzasadnił też przekonująco swoje decyzje, zyskując aprobatę Sądu.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.