I SA/WA 352/22
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWSA uchylił decyzję odmawiającą prawa do rekompensaty za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich, uznając, że przymusowe wysiedlenie i śmierć poprzedników prawnych na terenie ZSRR spełniają przesłanki ustawy, nawet jeśli nie nastąpiło przesiedlenie do powojennej Polski.
Sprawa dotyczyła odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP. Skarżący domagali się rekompensaty za mienie swoich przodków, którzy zostali przymusowo wysiedleni na teren ZSRR w związku z wojną i tam zmarli. Organy administracji odmówiły, uznając, że nie spełniono przesłanki przesiedlenia się do powojennej Polski. Sąd administracyjny uchylił te decyzje, stwierdzając, że przymusowe wysiedlenie i śmierć na terenie ZSRR, będące skutkiem wojny, spełniają przesłanki ustawy, nawet jeśli nie doszło do przesiedlenia do Polski.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody, które odmawiały potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Sprawa dotyczyła spadkobierców M. i M. K., którzy byli właścicielami nieruchomości w S. (woj. tarnopolskie) i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. zostali przymusowo wysiedleni przez sowiecki aparat represji na teren ZSRR, gdzie zmarli w latach 1942-1943. Organy administracji uznały, że nie spełniono przesłanki z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, ponieważ zmarli właściciele nie przesiedlili się na terytorium powojennej Polski. Sąd administracyjny uznał tę interpretację za błędną. Wskazał, że art. 1 ust. 2 ustawy obejmuje również osoby, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną były zmuszone opuścić byłe terytorium RP. Przymusowe wysiedlenie i śmierć na terenie ZSRR, uniemożliwiające powrót, spełniają te przesłanki. Sąd podkreślił, że poprzednie orzecznictwo NSA, na które powoływały się organy, dotyczyło innego stanu prawnego i faktycznego, w którym właściciele mieli możliwość podjęcia decyzji o przesiedleniu. W tej sprawie poprzednicy prawni skarżących zostali pozbawieni takiej możliwości na skutek deportacji i śmierci. Sąd stwierdził naruszenie przepisów prawa materialnego przez organy obu instancji i nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem przedstawionej wykładni.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Tak, przymusowe wysiedlenie i śmierć na terenie ZSRR, będące skutkiem wojny, spełniają przesłanki z art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy, nawet jeśli nie nastąpiło przesiedlenie do powojennej Polski.
Uzasadnienie
Sąd uznał, że organy administracji błędnie interpretowały art. 2 pkt 1 ustawy, wymagając przesiedlenia do powojennej Polski w każdym przypadku. Przymusowe wysiedlenie i śmierć na terenie ZSRR, uniemożliwiające powrót, mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy, który obejmuje inne okoliczności związane z wojną. Poprzednie orzecznictwo NSA dotyczyło innego stanu prawnego i faktycznego.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylono_decyzję
Przepisy (9)
Główne
u.r.p.r. art. 1 § ust. 2
Ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej
Obejmuje osoby zmuszone do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., nawet jeśli nie nastąpiło przesiedlenie do powojennej Polski.
u.r.p.r. art. 2
Ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej
Określa wymogi dla właściciela nieruchomości, w tym posiadanie obywatelstwa polskiego i miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w dniu 1.09.1939 r., oraz opuszczenie terytorium z przyczyn określonych w art. 1 lub niemożność powrotu.
p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Pomocnicze
u.r.p.r. art. 1 § ust. 1
Ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej
Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych art. 3
k.p.c. art. 24
Kodeks Postępowania Cywilnego
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności art. § 3-10
p.p.s.a. art. 200
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 202 § § 2
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Argumenty
Skuteczne argumenty
Przymusowe wysiedlenie i śmierć poprzedników prawnych na terenie ZSRR w związku z wojną spełniają przesłanki ustawy, nawet bez przesiedlenia do powojennej Polski. Interpretacja organów administracji narusza art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 ustawy, zawężając krąg uprawnionych.
Odrzucone argumenty
Brak spełnienia przesłanki przesiedlenia się na terytorium powojennej Polski przez właścicieli nieruchomości.
Godne uwagi sformułowania
Ratio legis ustawy jest bowiem zrekompensowanie strat za mienie pozostawione na dawnych ziemiach polskich osobom, które pozostawiając mienie na Kresach Wschodnich przemieściły się na terytorium Polski w jej powojennych granicach. Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciele pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku, np. obywateli opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w ramach tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było, że przesiedlają się oni na obecne terytorium Polski i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski został wbrew swojej woli wysiedlony i wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarł na terytorium ZSRR.
Skład orzekający
Joanna Skiba
przewodniczący
Anna Milicka-Stojek
sprawozdawca
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów ustawy o rekompensacie za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich, w szczególności w przypadkach przymusowego wysiedlenia i śmierci na terenie ZSRR."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznego stanu faktycznego związanego z przymusowym wysiedleniem i śmiercią na terenie ZSRR w wyniku wojny. Wymaga analizy indywidualnych okoliczności sprawy.
Wartość merytoryczna
Ocena: 8/10
Sprawa dotyczy rekompensaty za mienie utracone na Kresach Wschodnich, co jest tematem budzącym emocje i zainteresowanie historyczne. Wykładnia przepisów dotyczących przymusowego wysiedlenia i śmierci na obczyźnie ma istotne znaczenie dla wielu rodzin.
“Przymusowe wysiedlenie i śmierć na Syberii – czy to wystarczy do rekompensaty za utracone mienie na Kresach?”
Sektor
nieruchomości
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyI SA/Wa 352/22 - Wyrok WSA w Warszawie Data orzeczenia 2023-05-19 orzeczenie nieprawomocne Data wpływu 2022-02-08 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie Sędziowie Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/ Joanna Skiba /przewodniczący/ Symbol z opisem 6079 Inne o symbolu podstawowym 607 Hasła tematyczne Nieruchomości Skarżony organ Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji Treść wyniku Uchylono decyzję I i II instancji Powołane przepisy Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418 art. 1 ust. 2, art. 2 pkt 1 Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej Dz.U. 2023 poz 259 art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j. Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Skiba, Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.), Protokolant referent Aneta Suchecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2023 r. sprawy ze skargi K. N., I. K., I. W., M. G. i Z. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 grudnia 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-154/2021/MK w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia 18 października 2021 r. nr NW/XIII/7725/3218/04; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżących K. N., I. K., I. W., M. G. i Z. K. solidarnie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Uzasadnienie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z 2 grudnia 2021 r. znak DAP-WOSR-7280-154/2021/MK, po rozpatrzeniu odwołania K. N., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z 18 października 2021 r. nr NW/XIII/7725/3218/04 odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. i M. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości S., województwo tarnopolskie. Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: J. K. wnioskiem z 15 listopada 1990 r. wystąpił do Urzędu Miejskiego w K. o potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia ww. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Następnie wnioskami z 10 grudnia 2008 r. B. Z., K. N., M. G. i A. K., z 12 grudnia 2008 r. K.K., z 13 grudnia 2008 r. K. T. oraz z 18 grudnia 2008 r. S. K., zwrócili się do Wojewody o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K., S. K. i W. T. ww. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei zawiadomieniem z 12 lipca 2021 r. nr WS-VIII.7541.1.38.2015JD Wojewoda L. przekazał Wojewodzie zgodnie z właściwością wniosek W. T. z 7 grudnia 1992 r. złożony do Urzędu Rejonowego w L. wraz z aktami sprawy dotyczącej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia ww. nieruchomości przez J. K., S. K. i W. T. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W toku prowadzonego postępowania administracyjnego akta sprawy zostały uzupełnione m.in. o wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z 19 marca 1992 r., sygn. akt XVII C 1216/92, w którym ustalono, że J. K., S. K. i W. T. pozostawili nieruchomość na terenach nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości S., powiat b., województwo tarnopolskie, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokumentację przekazaną przez Sąd Okręgowy w Katowicach, na podstawie której wydano ww. wyrok, jak też postanowienia wskazujące następstwo prawne wnioskodawców po byłych właścicielach przedmiotowej nieruchomości. Wojewoda decyzją z 18 października 2021 r. odmówił potwierdzenia K. N., M. G., K. K., K. T., Z. K., I. W. i I. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. i M. K. powyższej nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Minister decyzją z 2 grudnia 2021 r., po rozpatrzeniu odwołania K. N., utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 18 października 2021 r. i wskazał, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), powoływanej dalej jako "ustawa", prawo do rekompensaty przysługuje z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich". Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika z art. 1 ust. 2 ustawy. Na podstawie znowelizowanego art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym przepisie przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. Ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów wynika, że na dzień wybuchu II wojny światowej właścicielami przedmiotowej nieruchomości byli M. i M. K.. Powyższe potwierdza protokół sądowy z 19 marca 1992 r., w którym J. K. zeznał: "Od 1921 r. zamieszkiwałem z rodzicami i rodzeństwem w S., powiat B., woj. Tarnopolskie. Rodzice kupili tam ziemię 11 ha ziemi ornej, 3 ha losu, wybudowany został dom (....) Rodzice zmarli w 1942 r. i w 1943 r. na terenie ZSRR. Rodzice zmarli wywiezieni na Sybir, ja przyjechałem do Polski w 1946 r." Powyższe zeznanie potwierdzili W. T. i S. K. wskazując, że ich rodzice mieli wielkie gospodarstwo. Ponadto we wniosku z 15 listopada 1990 r. J. K. wskazał, że "rodzice: M. i M. K. (...) po I wojnie światowej w 1921 roku (...) ze względu na stan zdrowia i trudne warunki życia w górach, zdecydowali się sprzedać swoją posiadłość (ojcowiznę ojca i matki w S.) i wyjechali wraz z innymi na Wschodnie Ziemie (...) Urząd Ziemski we L. prowadził parcelację majątku hrabiego W., od którego rodzice kupili ww. ziemię i las, które zagospodarowali i wybudowali budynki niezbędne dla prawidłowego, wzorowego prowadzenia gospodarstwa". W ocenie Ministra, wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z 19 marca 1992 r. sygn. akt XVII C 1216/92, ustala jedynie, że J. K., S. K. i W. T. pozostawili ww. nieruchomość jako spadkobiercy swoich rodziców. Bezspornym jest, że M. i M. K., którzy na dzień wybuchu II wojny światowej byli właścicielami nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, nigdy nie przybyli na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej. Jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, tj. postanowienia Sądu Rejonowego w Katowicach z 17 grudnia 1991 r. sygn. akt II Ns 1801/91, M. K. ostatnio stale zamieszkiwały w miejscowości S., zmarł w dniu 2 lutego 1942 r. w S., natomiast M. K ostatnio stale zamieszkiwała w miejscowości S., zmarła w dniu 10 października 1943 r. w S.. Z powyższego wprawdzie wynika, że ww. osoby opuściły byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 2 ustawy), to jednak ust. 2 art. 1 nawiązuje do ust. 1 tego przepisu, który przywołuje umowy republikańskie. Ratio legis ustawy jest bowiem zrekompensowanie strat za mienie pozostawione na dawnych ziemiach polskich osobom, które pozostawiając mienie na Kresach Wschodnich przemieściły się na terytorium Polski w jej powojennych granicach. W konsekwencji spełnienie warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobierca nie może nabyć prawa do rekompensaty. Mając na uwadze materiał dowodowy Minister wskazał, że M. i M. K., którzy na dzień wybuchu II wojny światowej byli właścicielami nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, nie przesiedlili się w granice powojennej Polski, a więc nie spełnili warunku zawartego w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy. Wojewoda prawidłowo więc odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz wnioskodawców w związku z niespełnieniem przesłanki wskazanej w dyspozycji art. 2 w zw. z art. 1 ustawy. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję K. N. działająca w imieniu własnym oraz pozostałych spadkobierców (skarżąca) wniosła o jej uchylenie i wskazała, że pozbawienie wnioskodawców prawa do rekompensaty narusza ich prawa obywatelskie, normy współżycia społecznego, prawo do informacji, zasadę pewności obrotu prawnego i zasadę powagi rzeczy osądzonej. Dokonana przez organ interpretacja przepisów powoduje, że wnioskodawcy są traktowani inaczej, niż inni spadkobiercy ustawowi. Tymczasem starania ojca K. N. – J. K., jej wuja S. i ciotki W. rozpoczęły się w dniu 28 listopada 1990 r. złożeniem wniosku do Urzędu Miejskiego w K.. Stwierdzenie zgonu dziadków M. i M. K. nastąpiło postanowieniem Sądu Rejonowego w Katowicach z 18 marca 1991 r. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Katowicach z 17 grudnia 1991 r. stwierdzono nabycie spadku po M. i M. K. przez ich dzieci J., S. i W.. Gospodarstwo nabyte przez dziadków było gospodarstwem rodzinnym. J. K. urodził się w 1919 r., więc podobnie jak jego rodzeństwo pracował w nim, a w chwili deportacji do K. SRR miał 21 lat. W dniu 19 marca 1992 r. zapadł wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach, w którym ustalono, że powodowie J. K., S. K. i W. T. pozostawili nieruchomość na terenach nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ustalono składniki majątku). Skarżąca podkreśliła, że jej dziadkowie wraz z dziećmi zmuszeni byli opuścić terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wysiedleni zostali do K. SRR, gdzie w gułagu na skutek katorżniczych warunków, pracy i chorób zmarli w 1942 i 1943 r. Zmarło również troje rodzeństwa jej ojca. Do Polski powrócili jedynie J., S. i W.. Skoro interpretacja przepisów jest taka, że rekompensata miała zadośćuczynić i po latach "ułatwić nowe zagospodarowanie się" na obecnych ziemiach polskich, to właśnie tych troje po powrocie do Polski musiało zaczynać od zera. Ojciec skarżącej – J. i ciotka W. wrócili do Polski wraz z polską armią, biorąc udział w wojnie. Wuj S. powrócił do Polski na początku lat 50-tych. Daty i miejsce śmierci dziadków wiadome były i potwierdzone postanowieniem Sądu w 1990 r. Skarżąca nie rozumie więc, dlaczego wnioskodawcy są traktowani odmiennie, niż inni spadkobiercy ustawowi oraz dlaczego odebrano im jedno z praw - prawo do spadku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (art. 2 pkt 1); posiada obywatelstwo polskie (art. 2 pkt 2). Pozostawienie nieruchomości na tzw. Kresach Wschodnich przez jej przedwojennego właściciela musiało mieć miejsce na skutek wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w warunkach określonych w art. 1 ust. 1 pkt 1-4 i w art. 1 ust. 1a ustawy, tj. na podstawie zawartych układów i umów dwustronnych. Co istotne, zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy, przyznanie prawa do rekompensaty może nastąpić również wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nastąpiło to na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jak wynika z akt sprawy M. i M. K., na dzień wybuchu II wojny światowej mieli miejsce zamieszkania i byli właścicielami nieruchomości położonej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości S., dawne województwo tarnopolskie, a także opuścili ww. terytorium w związku z wojną, bowiem zgodnie z dyrektywą NKWD z 19 września 1939 r. zostali wysiedleni z Obwodu Tarnopolskiego do miasta S. w K. Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej wraz z sześciorgiem dzieci. Z powyższego wynika, że zostali oni przymusowo wywiezieni na Syberię do S., gdzie M. K. zmarł w dniu 2 lutego 1942 r., natomiast M. K. w dniu 10 października 1943 r. Jak wskazała skarżąca miało to miejsce na skutek katorżniczych warunków, pracy i chorób. Zmarło tam również troje ich dzieci, zaś pozostała trójka – J., W. i S. (którzy w 1990 r. wystąpili o przyznanie im prawa do rekompensaty za ww. mienie) powrócili na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro więc poprzednicy prawni skarżących zostali w czasie II wojny światowej zmuszeni przez sowiecki aparat represji do opuszczenia swojej nieruchomości i wywiezieni, wbrew swej woli, poza przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (na teren ZSRR), a następnie zmarli, co niewątpliwie miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., to w stanie faktycznym niniejszej sprawy oznacza, że nie mogli oni (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności z wojną tą związanych. Zważyć należy, że aresztowanie, czy przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w kierunku wschodnim), co następnie skutkowało wykonywaniem przymusowej pracy, a następnie śmiercią, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Przypadek ten mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciele pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne. W przypadku, np. obywateli opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w ramach tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było, że przesiedlają się oni na obecne terytorium Polski i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu. Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski został wbrew swojej woli wysiedlony i wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarł na terytorium ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Sądu, zarówno Wojewoda, jak i Minister wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z II wojną światową. W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że M. i M. K., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski, to z tej przyczyny wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony. Organy naruszyły więc przepisy prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W tym miejscu zauważyć trzeba, że rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1 i ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). Aktualna regulacja zawarta w ustawie o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej była bowiem kilkukrotnie przez ustawodawcę nowelizowana, a jej kształt jest odmienny od pierwotnej wersji tej ustawy. Ustawodawca nie tylko zmienił charakter świadczeń przyznawanych z tytułu pozostawienia mienia poza obecną wschodnią granicą Polski, ale także znacznie poszerzył krąg osób uprawnionych do otrzymania takich świadczeń. Jak wyżej zaznaczono zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy, regulacje zawarte w ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Analiza art. 1 ust. 2 ustawy w powiązaniu z wymienionymi wyżej przepisami nie wskazuje, by ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty osobom opuszczającym na podstawie, tzw. innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., od innych przesłanek, w tym przemieszczenia się na terytorium Polski w granicach powojennych. Brzmienie art. 1 ust. 2 ustawy w powiązaniu z jej art. 2, jest jasne i należy rozumieć ten przepis w taki sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej. Przepis ten nie zawiera żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia, poza zawartymi w art. 2 ustawy. Powołane przez Ministra orzeczenia, w tym wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13 i z 7 lipca 2017 r. sygn. akt I OSK 2488/16 zostały natomiast wydane w innym stanie faktycznym i prawnym. Treść art. 2 pkt 1 ustawy, w dacie wydania kontrolowanych przez ten Sąd w ww. wyrokach decyzji, nie zawierała wówczas sformułowania: "lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić". Przepis ten został zmieniony dopiero z dniem 27 lutego 2014 r. W stanie faktycznym przywołanym w ww. wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego właściciel nie został przymusowo wywieziony. W pierwszym z tych wyroków zmarł on na Kresach (w W.), zaś jego syn wyemigrował do Kanady. Z kolei w drugim wyroku właściciel opuścił terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1939 r. i udał się do L., gdzie zmarł w 1948 r. W obu ww. przypadkach właściciele mieli więc możliwość podjęcia decyzji odnośnie do przesiedlenia się do Polski w nowych granicach. W przedmiotowej natomiast sprawie M. i M. K. na skutek przymusowej deportacji na teren ZSRR, a następnie śmierci, takiego wyboru byli pozbawieni. Należy przy tym podkreślić, że organ powołując się na orzeczenia powinien uwzględniać ich kontekst. Zważyć bowiem należy, że w większości przypadków sąd orzekając w sprawie nie formułuje poglądów o charakterze ogólnym, systemowym, mających charakter normatywny. Przeciwnie, celem postępowania sądowego jest zastosowanie ogólnych norm prawnych do realiów konkretnej sprawy. Wyrażone zatem w orzeczeniu poglądy mają przede wszystkim znaczenie dla konkretnej sprawy, w jej określonym stanie faktycznym i prawnym, a ich odnoszenie do innych spraw musi być poprzedzone obiektywną, wnikliwą analizą, na ile sprawy te mogą być uznane za podobne co do stanu faktycznego i prawnego. Takiej analizy w niniejszej sprawie natomiast zabrakło. Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Wojewody wydane zostały z naruszeniem art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Z powyższych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 202 § 2 ww. ustawy. Na koszty te składa się kwota 200 zł uiszczona solidarnie przez skarżących tytułem wpisu od skargi. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni przedstawioną w niniejszym wyroku ocenę prawną, a następnie ustali, czy skarżący spełniają ustawowe przesłanki do przyznania im prawa do rekompensaty za pozostawione mienie przez ich poprzedników prawnych.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI