I OSK 675/06

I OSK 675/06 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2007-03-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-05-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Janina Antosiewicz /sprawozdawca/
Małgorzata Jaśkowska /przewodniczący/
Małgorzata Pocztarek
Symbol z opisem
6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 2140/05 - Wyrok WSA w Warszawie z 2006-01-26
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Małgorzata Jaśkowska Sędziowie NSA Janina Antosiewicz (spr.) Małgorzata Pocztarek Protokolant Joanna Szcześniak po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 2140/05 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 stycznia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 2140/05 oddalił skargę M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył stan sprawy wynikający z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych. M. K. przesiedleniec z powiatu [...], aktem nadania nr 2503 z 5 lutego 1948 r. otrzymał gospodarstwo rolne we wsi [...] gr. [...] pow. [...]. Orzeczeniem o wykonaniu aktu nadania Starostwo Powiatowe [...] z dnia 25 sierpnia 1948 r. dokonało przeniesienia własności tego gospodarstwa składającego się z działki nr 182, 86, 1, 218 o pow. 10,78 ha wraz z zabudowaniami (połową domu mieszkalnego i zabudowań gospodarskich) na rzecz M. K. ustalając cenę nabycia na 179,42 q żyta, rozłożonych na 20 równych rat rocznych.
Dnia 7 lutego 1950 r. M. K. zwrócił się do Starostwa Powiatowego w [...] z wnioskiem - zrzekając się nadanego gospodarstwa rolnego o pow. 10,78 ha, ponieważ ze względu na zły stan swojego zdrowia oraz zdrowia żony nie jest w stanie prowadzić dalej tego gospodarstwa i opłacać podatku gruntowego.
Orzeczeniem Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w [...] z 13 lutego 1950 r. odmówiono przyjęcia zrzeczenia z nadanego gospodarstwa rolnego, a Wojewódzka Komisja Osadnictwa Rolnego w [...] orzeczeniem z 6 kwietnia 1950 r., Nr S.P.O.siedl.I/7-13/50, utrzymała je w mocy.
W związku z kolejnym wnioskiem M. K. z dnia 19 maja 1955 r. o przejecie na własność Państwa nadanego mu gospodarstwa, którego nie jest w stanie nawet obsiać, a zawarł umowę ze Spółdzielnią Produkcyjną w [...], że gospodarstwo jego po przejęciu na własność Państwa przejmie w swoje zagospodarowanie, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] orzeczeniem z dnia 30 września 1955 r., Nr WZR.VIII.Z/6-68/55/01, przejęło na własność Państwa (Państwowy Fundusz Ziemi) całość nadanego M. K. gospodarstwa rolnego z zabudowaniami.
Jako podstawę prawną przejęcia powołano obowiązujące wówczas przepisy art. 12-15 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 40) oraz przepisy § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych, niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za te gospodarstwa ustalając, że rolnik dokona wpłaty na konto PFZ w wysokości 292,21 zł; kwota ta stanowiła równowartość pogorszonego stanu technicznego zabudowań (mieszkalnych i gospodarczych). Orzeczenie to do roku 1996 nie zostało przez M. K. zakwestionowane.
W dniu 2 stycznia 1996 r. wpłynął do Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej wniosek M. K. o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu gospodarstwa, gdyż zostało wydane z naruszeniem prawa. Właściciel nie wyrażał zgody na jego przejęcie, a przed przejęciem zawarł umowę z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną "W.", na mocy której wniósł to gospodarstwo jako wkład. Nie wiedział o przejęciu gospodarstwa, decyzja została wydana bez jego udziału i nie doręczono jej stronie. M. K. był przekonany, że nieruchomość pozostaje we władaniu RSP.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 23 czerwca 2005 r. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia 30 września 1955 r., przejmującej na własność Państwa gospodarstwo rolne o pow. 10,73 ha wraz z zabudowaniami. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na ustalenia z dokumentów, twierdzenia M. K. uznał za bezpodstawne. M. K. już w dniu 7 lutego 1950 r. zrzekł się gospodarstwa powołując się na chorobę żony, swój zły stan zdrowia i brak rąk do pracy na ponad 10-hektarowym gospodarstwie. Wnioskował o pozostawienie mu 4 ha gruntów, które mógłby zagospodarować. Prośba ta nie została uwzględniona. Ponowną złożył 19 maja 1955 r., po której Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] podjęło uchwałę 11 sierpnia 1955 r. przychylającą się do wniosku o przejęcie. Uchwała ta zawiera także informację o przekazaniu gospodarstwa RSP w [...].
Z akt sprawy wynika, iż M. K. wraz z rodziną powrócił do swojej rodzinnej miejscowości [...] pow. [...], gdzie otrzymał w trybie osadnictwa sześciohektarowe gospodarstwo rolne, co znajduje potwierdzenie w zaświadczeniu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia 11 lutego 1958 r. Na prośbę zainteresowanego z dnia 12 lutego 1958 r., Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] wydało zaświadczenie stwierdzające, że M. K. posiadał na terenie wsi [...] gospodarstwo rolne nr 41 o pow. 10,78 ha wraz z zabudowaniami, które na jego wniosek orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia 30 września 1955 r. zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Zaświadczenie to zostało wydane M. K. celem przedłożenia w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej we [...] i uprawniało go, jako osadnika, do otrzymania gospodarstwa rolnego.
Nie uznał organ naczelny argumentu strony o przekazaniu gospodarstwa jako wkładu gruntowego do RSP, a nie Skarbowi Państwa. Zawarta między M. K. a Spółdzielnią umowa z 15 maja 1955 r. dotyczy przyjęcia gospodarstwa w użytkowanie, zaś z zaświadczenia wystawionego przez Spółdzielnię wynika, że M. K. pozostawił Spółdzielni jedną krowę, ale nie tytułem wkładu, lecz na poczet niezapłaconego podatku gruntowego. Wyrażenie zgody przez RSP na przejęcie gospodarstwa umożliwiło M. K. złożenie wniosku w dniu 19 maja 1955 r. do PPRN w [...] " o zwolnienie go z zajmowanej gospodarki o pow. 10,78 ha". Warunkiem przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa było wyrażenie zgody przez Spółdzielnię na przejęcie tych gruntów w zagospodarowanie.
Zgodnie z przepisami art. 12 obowiązującego wówczas dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, właściciel gospodarstwa rolnego, który nie był w stanie całkowicie i należycie go zagospodarować, mógł zgłosić wniosek o przejęcie gospodarstwa na własność Skarbu Państwa i przydzielenie mu w zamian gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach oraz przyznanie odszkodowania pieniężnego, odpowiadającego różnicy wartości obu gospodarstw lub o przejęcie na własność Państwa za odszkodowaniem pieniężnym całości lub części gospodarstwa rolnego.
Zrealizowanie przysługującego prawa nastąpiło poprzez nadanie M. K. drugiego gospodarstwa rolnego o pow. ok. 6 ha we wsi [...] pow. [...], woj. [...].
Organ nadzoru ocenił, że M. K. nie przedłożył dowodów świadczących, że weryfikowane orzeczenie z 30 września 1955 r. dotknięte jest wadą rażącego naruszenia prawa.
Podstawą do stwierdzenia nieważności decyzji w tej sprawie jest przepis art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., tzn. gdy decyzja zostaje wydana z rażącym naruszeniem prawa. Występuje ono wówczas, gdy treść rozstrzygnięcia pozostaje w rażącej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisu i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (wyroki NSA z 7 listopada 1995 r. II SA 1194/94, z 5 maja 2003 r. II SA 2007/01).
Jeśli ustalony stan faktyczny odpowiada zastosowanym przepisom prawa to nie doszło do naruszenia prawa materialnego i nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. K. zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 1 ust. 1, art. 8, 10 i 12 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., polegające na złamaniu przez organ administracji państwowej procedury zagospodarowania gruntów zgodnie z wolą właściciela, a więc oddanie RSP a nie Państwu, a także art. 15 ust. 3 ustawy z 29 października 1920 r. o spółdzielniach, polegające na przejęciu przez Państwo gruntów rolnych, będących w użytkowaniu Spółdzielni na mocy zawartej między M. K. a RSP "W.", które w konsekwencji nie były niezagospodarowane. Naruszono także przepisy rozporządzenia Prezydenta z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w części dotyczącej obowiązku doręczenia decyzji stronie oraz art. 191 i 109 § 1 k.p.a., polegające na niedoręczeniu orzeczenia po wejściu w życie k.p.a. oraz art. 16 k.p.a. polegające na wykonaniu decyzji nieostatecznej i nieopatrzonej rygorem natychmiastowej wykonalności.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy poprzednią decyzję, wydaną [...].
W świetle ponownie zbadanego stanu prawnego i faktycznego stwierdzono, że zarzuty M. K. o przejęciu gospodarstwa na rzecz Państwa, jakoby bez jego wiedzy i zgody, nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Skoro więc ustalony stan faktyczny odpowiada zastosowanym przepisom prawa stwierdzono, że nie doszło do naruszenia prawa materialnego w postępowaniu dotyczącym przejęcia gospodarstwa rolnego we wsi [...], w trybie przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych i w związku z tym nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonego orzeczenia.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył M. K. zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania wymienionych już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i w związku z tym wniósł o jej uchylenie w całości i stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium WRN w . z dnia 30 września 1955 r., Nr [...]. W uzasadnieniu powtórzono argumenty użyte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podkreślając fakt, że M. K. objął w posiadanie gospodarstwo we wsi [...] w 1948 r. i gospodarował do 1955 r., a stan prawny gospodarstwa został potwierdzony wpisem prawa własności M. K. w księdze wieczystej Kw nr 299. Z uwagi na choroby i zgony kolejnych dzieci M. K. przekazał gospodarstwo w użytkowanie RSP "W." w [...].
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi przywołując argumentację użytą we wcześniejszych decyzjach.
Oddalając tę skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny ocenę legalności zaskarżonej decyzji poprzedził wnikliwą analizą przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o zagospodarowaniu użytków rolnych, który zobowiązywał posiadaczy użytków rolnych do całkowitego i należytego ich zagospodarowania (art. 1 ust. 1), nakładał na posiadaczy obowiązek informowania prezydium gminnej rady narodowej o przypadkach niemożności zagospodarowania (art. 3 ust. 1 i 2) oraz przewidywał podejmowanie środków przez administrację w celu udzielenia pomocy rolnikom w zagospodarowaniu użytków rolnych. W przypadku gdy przeszkody w zagospodarowaniu gruntów nie dało się usunąć prezydium GRN winno zgłosić do prezydium powiatowej rady narodowej wniosek o przekazanie gruntu lub jego części w użytkowanie zespołowi uprawowemu, spółdzielni produkcyjnej, mało- lub średniorolnym chłopom albo innym osobom fizycznym lub prawnym, które podejmą zobowiązanie zagospodarowania gruntu (art. 6).
W powyższych sprawach orzekało w pierwszej instancji prezydium gminnej rady narodowej, a organem odwoławczym było prezydium powiatowej rady narodowej, które - stosownie do stwierdzonych okoliczności - mogło wydać orzeczenie o przekazaniu gruntu lub jego części w użytkowanie na okres co najmniej 3 lat zespołowi uprawowemu, spółdzielni produkcyjnej, mało- lub średniorolnym chłopom albo innym osobom fizycznym lub prawnym bądź pozostawić wniosek prezydium gminnej rady narodowej bez uwzględnienia (art. 10). Po upływie czasu, na który grunt został oddany w użytkowanie, prezydium powiatowej rady narodowej mogło przywrócić poprzedniemu posiadaczowi użytkowanie gruntu, jeżeli uznało, że może on grunt zagospodarować, a okoliczności wskazują, że istotnie to uczyni (art. 11).
Jednocześnie art. 12 dekretu przewidywał, że właściciel gospodarstwa rolnego, który nie jest w stanie całkowicie i należycie go zagospodarować, może zgłosić wniosek o:
przejęcie gospodarstwa na własność Państwa i przydzielenie mu w zamian gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach oraz przyznanie odszkodowania pieniężnego, odpowiadającego różnicy wartości obu gospodarstw, lub
przejęcie na własność Państwa za odszkodowaniem pieniężnym całości lub części gospodarstwa rolnego.
Przejęcie gospodarstwa na własność Państwa na tej podstawie prawnej odbywało się w trybie ustalonym w art. 13 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Mianowicie, właściciel gospodarstwa rolnego powinien zgłosić na piśmie wniosek w tej sprawie do prezydium gminnej rady narodowej, które dokonywało potrzebnych ustaleń co do stanu gospodarstwa oraz warunków osobistych właściciela i członków jego rodziny, żyjących z nim we wspólności gospodarczej, po czym przesyłało wniosek wraz z zebranymi materiałami i swoją opinią do prezydium powiatowej rady narodowej. Z kolei prezydium powiatowej rady narodowej sprawdzało prawidłowość ustaleń i w miarę potrzeby je uzupełniało, po czym przesyłało wniosek wraz z zebranymi materiałami i swoją opinią do prezydium wojewódzkiej rady narodowej. Ten ostatni organ, stosowanie do treści wniosku i poczynionych ustaleń, wydawał orzeczenie:
1) o przejęciu gospodarstwa rolnego wnioskodawcy na własność Państwa i przydzieleniu mu gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach oraz przyznaniu odszkodowania pieniężnego, odpowiadającego różnicy wartości obu gospodarstw, bądź
2) o przejęciu na własność Państwa za odszkodowaniem pieniężnym całości lub części gospodarstwa rolnego wnioskodawcy, bądź
3) o pozostawieniu zgłoszonego wniosku bez uwzględnienia.
Konfrontacja ustalonego w sprawie stanu faktycznego z zasadami i trybem postępowania przewidzianym w dekrecie z dnia 9 lutego 1953 r. prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż w rozpatrywanej sprawie nie miały miejsca działania naprawcze, w ramach których możliwe było przekazanie przedmiotowego gruntu lub jego części w użytkowanie m.in. spółdzielni produkcyjnej, lecz dwukrotnie zostało przeprowadzone postępowanie zmierzające do przejęcia gospodarstwa na własność Państwa. Pierwszy wniosek zainteresowanego, w którym zrzekł się gospodarstwa, pochodzi z dnia 7 lutego 1950 r. Prośba jego została uwzględniona dopiero po złożeniu kolejnego wniosku, z dnia 19 maja 1955 r., i poprzedzona podjęciem uchwały przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia 11 sierpnia 1955 r. przychylającej się do wniosku, z uwagi na trudną sytuację rodzinną M. K.. Uchwała zawiera także informację, że przejęte gospodarstwo wraz z zabudowaniami zostanie przekazane Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w [...]. Dopiero na tej podstawie, w oparciu o art. 12-15 dekretu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] orzeczeniem z dnia 30 września 1955 r. postanowiło przejąć na własność Państwa (Państwowy Fundusz Ziemi) całość nadanego M. K. gospodarstwa rolnego z zabudowaniami. Przejęcie to było związane z przydzieleniem zainteresowanemu gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach. To mniejsze gospodarstwo nadano zainteresowanemu w jego rodzinnej miejscowości [...] pow. [...], gdzie otrzymał w trybie osadnictwa sześciohektarowe gospodarstwo rolne, co potwierdza zaświadczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej we [...] z dnia 11 lutego 1958 r. Na wniosek zainteresowanego z dnia 12 lutego 1958 r., Prezydium PRN w [...] wydało zaświadczenie stwierdzające, że M. K. posiadał na terenie wsi [...] gospodarstwo rolne o pow. 10,78 ha wraz z zabudowaniami, które na jego wniosek orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia 30 września 1955 r. zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Zaświadczenie to wydane zostało M. K. celem przedłożenia w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej we [...] i uprawniało go, jako osadnika, do otrzymania gospodarstwa rolnego.
W przedstawionej sytuacji zgłoszone przez zainteresowanego po kilkudziesięciu latach od zrzeczenia się na własność Państwa gospodarstwa rolnego i otrzymania w zamian gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach zarzuty prawno-materialne, jak i proceduralne, Sąd uznał za nieuzasadnione. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na podstawie art. 12-15 dekretu z 1953 r., w przewidzianym w tym dekrecie trybie można było się zrzec gospodarstwa wyłącznie na rzecz Państwa, i że to zrzeczenie było wyłączną przesłanką otrzymania w zamian gospodarstwa rolnego o mniejszych rozmiarach, co w rozpatrywanej sprawie miało bez wątpienia miejsce. Z kolei zwrócenie się przez zainteresowanego do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] o wydanie stosownego zaświadczenia potwierdza fakt, iż zainteresowany wiedział o wydanym orzeczeniu o przejęciu przez Państwo gospodarstwa rolnego we wsi [...] i wykorzystał to zaświadczenie dla otrzymania nowego gospodarstwa o mniejszych rozmiarach w jego rodzinnej miejscowości. Wobec tego nie było przesłanek do zastosowania w rozpatrywanej sprawie przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
Ponadto oceniając zaskarżoną decyzję Sąd nie stwierdził żadnych innych uchybień, których istnienie powinien uwzględnić z urzędu i skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zw. dalej ustawą P.p.s.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. K., reprezentowany przez radcę prawnego G. R. i zaskarżając wyrok w całości zarzucił naruszenie:
1. prawa materialnego przez błędną ich interpretację jak również niewłaściwe zastosowanie:
a) art. 1 ust. 1, art. 8, art. 10 i art. 12 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, polegające na złamaniu przez organ administracji państwowej zakreślonej w powołanych przepisach procedury zagospodarowania gruntu zgodnie z wolą jego właściciela, a więc oddanie gospodarstwa rolnego w użytkowanie RSP a nie Państwu oraz zastosowanie trybu przejęcia gruntu, który zgodnie z powołanym wyżej dokumentem miał zastosowanie wyłącznie do posiadacza gruntu, gdy tymczasem grunt stanowiący własność mógł być przejęty przez Państwo na wyłączny wniosek właściciela i za odszkodowaniem, jak również za odszkodowaniem i gospodarstwem zamiennym mniejszym,
b) art. 15 ust. 3 ustawy z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach polegające na przejęciu przez Państwo gruntów rolnych stanowiących własność M. K., a będących w użytkowaniu RSP "Wyzwolenie" na mocy umowy zawartej z właścicielem i zarządem Spółdzielni, a więc gruntów, które nie mogły być przejęte przez Państwo w trybie przepisów art. 3, 6 i 10 dekretu, gdyż grunt stanowił własność i był zagospodarowany,
c) art. 14 dekretu polegające na nieprzyznaniu odszkodowania za przejęte przez Państwo gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami;
2. prawa postępowania administracyjnego a w szczególności:
a) rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w części dotyczącej obowiązku doręczenia stronie decyzji administracyjnej, która w rzeczywistości nie została M. K. doręczona,
b) art. 16 § 1 k.p.a. polegające na wykonaniu decyzji administracyjnej, która nie jest ostateczna i której nie został nadany rygor natychmiastowej wykonalności.
Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonych decyzji w całości i stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium WRN w [...] z 30 września 1955 r.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywiedziono, iż niczym nie poparte jest stanowisko Ministra, że M. K. ze względu na swój stan zdrowia nie był w stanie zagospodarować gruntów. Prawdziwym powodem, potwierdzonym dokumentami, były zgony trojga dzieci i dlatego nie był w stanie dalej tam przebywać. Z tych względów zawarł umowę ze Spółdzielnią o przekazaniu gospodarstwa, jako wkładu gruntowego do Spółdzielni. Przekazał również krowę z tytułu zwiększenia normy pracy członków Spółdzielni, co przemawia również za przyjęciem, iż było to wniesienie wkładu gruntowego. Zaświadczenie Spółdzielni z 14 czerwca 1955 r. jest sprzeczne z umową, a dokumentem wiarygodnym jest umowa i ona obala treść zaświadczenia.
Nieprawdziwe jest twierdzenie, że M. K. zwracał się z wnioskiem 19 maja 1955 r. o przejęcie gospodarstwa. Niczym niepoparte zarówno Ministra jak i Sądu jest twierdzenie że M. K. nabył gospodarstwo w powiecie [...]. Gospodarstwo takie nabył on, lecz w drodze transakcji kupieckiej. M. K. nigdy nie żądał żadnego zaświadczenia o posiadaniu gospodarstwa w [...]. W aktach nie ma żadnego dowodu świadczącego o tym, że K. żądał zaświadczenia, zaś samo wystawienie zaświadczenia nie oznacza, że dokument był sporządzony na wniosek K. Element gospodarstwa zamiennego winien obligatoryjnie wynikać z treści orzeczenia, gdyż tak stanowi przepis art. 14 ust. 1 pkt 1 powołanego dekretu. Bezpodstawne są dywagacje, że M. K. otrzymał gospodarstwo w powiecie [...]. W tym przypadku brakuje elementu orzeczenia o gospodarstwie zamiennym i odszkodowaniu w przypadku przydzielenia gospodarstwa mniejszego.
Właściciela gospodarstwa rolnego dotyczą wyłącznie przepisy art. 12-14 powołanego dekretu. Państwo nie ma możliwości przejęcia gospodarstwa bez odszkodowania. Gospodarstwo nabyte przez M. K. w 1949 r. to już nie to samo gospodarstwo co w 1955 r. Orzeczenie o przejęciu gospodarstwa winno zawierać w swej treści element wartości gospodarstwa z uwzględnieniem jego wartości w dniu nabycia i w dniu przejęcia.
Wbrew stanowisku Sądu o braku przesłanek wymienionych w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem art. 14 dekretu, gdyż nie zawierało elementu odszkodowania. Jeżeli organ nie miał zamiaru przyznać odszkodowania obowiązany był to orzec i uzasadnić to, a brak rozstrzygnięcia i uzasadnienia stanowi rażące naruszenie prawa.
Zarzuty naruszenia procedury administracyjnej strona uzasadnia tym, iż w żadnym przypadku nie można dowodzić faktu doręczenia w drodze domniemania. Postawienie przez stronę zarzutu niedoręczenia decyzji powoduje, że to organ obowiązany jest przedstawić dowód doręczenia. Takiego dowodu w aktach sprawy nie ma i być nie może, ponieważ orzeczenie stronie nie zostało doręczone. Nie można domniemywać, że orzeczenie zostało doręczone, ponieważ wystawiono zaświadczenie potwierdzające fakt przekazania gospodarstwa. Ten sposób rozumowania byłby usprawiedliwiony gdyby M. K. zwrócił się o takie zaświadczenie. Tymczasem M. K. nigdy nie żądał zaświadczenia i brak jest dowodu świadczącego o tym, że zaświadczenie było wystawione na jego wniosek. Brak dowodu doręczenia świadczy o tym, że decyzja nie jest ostateczna, jednak stwierdzenie nieważności jest możliwe i pożądane z uwagi na potrzebę wyeliminowania wadliwej decyzji z obiegu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. Sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to, że zakres rozpoznania sprawy wyznacza strona skarżąca wyrok Sądu I instancji. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej ogranicza kognicję tego Sądu tylko do badania zasadności zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej, o ile nie zachodzi nieważność postępowania, którą Sąd ten uwzględnia z urzędu. Chodzi o nieważność postępowania sądowego z przyczyn podanych w art. 183 § 2 ustawy P.p.s.a., która w podmiotowej sprawie nie miała miejsca. Wprowadzenie przymusu adwokacko-radcowskiego przy sporządzaniu skargi kasacyjnej ma gwarantować prawidłowe sformułowanie podstaw kasacyjnych, umożliwiające dokonanie przez Sąd odwoławczy kontroli instancyjnej.
Odnosząc się do zarzutu prawa materialnego wymienionych w zarzucie skargi kasacyjnej przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 40) Naczelny Sąd Administracyjny ocenił je jako chybione. Dekret w art. 1 ust. 1 wprowadzając obowiązek obciążający posiadaczy użytków rolnych całkowitego i należytego zagospodarowania gruntów w ust. 2 wyjaśniał, iż przez posiadacza w rozumieniu dekretu uważa się osobę, w której władaniu grunt się znajduje (np. właściciel, dzierżawca, użytkownik, zarządca). Przepisy dekretu miały więc zastosowanie do wszystkich kategorii posiadaczy, chociaż przejęcie gruntu mogło nastąpić tylko na wniosek właściciela.
M. K., który aktem nadania z 1948 r. otrzymał gospodarstwo rolne w [...], odpowiadał więc kryteriom przewidzianym w art. 12-14 dekretu, regulującym tryb postępowania przy przejmowaniu na własność państwa gospodarstw, których właściciele nie byli w stanie należycie zagospodarować.
Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez organ prowadzący postępowanie w trybie zwykłym, a następnie przez organ nadzoru i Sąd skarga kasacyjna w istocie kwestionuje ustalenia faktyczne poczynione przez organ nadzoru, a następnie przyjęte jako prawidłowe przez Sąd w zaskarżonym wyroku co do okoliczności:
wystąpienia przez M. K. z wnioskiem o przejęcie nienależycie prowadzonego gospodarstwa rolnego,
powodów zawarcia umowy z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną "W." o przekazanie gruntów w zagospodarowanie,
doręczenia orzeczenia Prezydium WRN w [...] z 30 września 1955 r.,
powodów nieorzeczenia o odszkodowaniu z uwagi na starania o uzyskanie gospodarstwa rolnego w rodzinnej miejscowości [...], do której powrócił M. K. we wrześniu 1955 r.,
wydanych w sprawie a znajdujących się w aktach sprawy zaświadczeń z Prezydium PRN w [...] i [...] oraz pism własnoręcznych M. K.
Podważanie stanu faktycznego, będącego podstawą zaskarżonego wyroku nie może nastąpić w drodze podniesienia zarzutów naruszenia prawa materialnego, lecz tylko zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, które Sąd ten stosuje, to jest przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Brak powołania tych przepisów uniemożliwia dokonanie kontroli instancyjnej przez Sąd odwoławczy. Na marginesie zaznaczyć należy, zwłaszcza w kontekście wywodów uzasadnienia środka zaskarżenia, iż argumentacja skargi kasacyjnej całkowicie pomija zawartość załączonych do akt organu nadzoru akt Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...], które wobec braku akt Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] stanowiły podstawę do ustaleń organu, a następnie Sądu I instancji.
Z podanych wyżej powodów nie można było jako trafne ocenić zarzutów naruszenia przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, w zakresie obowiązku doręczenia orzeczenia, gdyż organ nadzoru, ani Sąd przepisów tego aktu nie stosowały, natomiast przyjęcie przez organ nadzoru, na podstawie pisma Prezydium WRN w [...] z dnia 26 lutego 1956 r. jak również później wystawionych dokumentów, iż orzeczenie zostało stronie doręczone nie stanowi o naruszeniu przepisów postępowania w takim rozumieniu jak to ujęto w art. 174 pkt 2 ustawy P.p.s.a.
Jak wspomniano wyżej w ramach tej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2) strona winna zarzucić naruszenie przez Sąd przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazując naruszony przepis, opisując na czym naruszenie polega a następnie wykazać, iż miało ono istotny wpływ na wynik sprawy.
O wadliwym sporządzeniu skargi kasacyjnej, w której koncentrowano się na opisie naruszenia prawa w postępowaniu zwykłym, bez uwzględnienia zgromadzonych w sprawie dowodów przez organ nadzoru, świadczy również treść wniosku skargi kasacyjnej, w którym domaga się uchylenia zaskarżonych decyzji i stwierdzenia nieważności orzeczenia z 30 września 1955 r. Skarga kasacyjna zgodnie z art. 176 ustawy P.p.s.a. winna zawierać wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia Sądu z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany.
Treść wniosku domagającego się uchylenia decyzji Ministra stanowi konsekwencję wadliwej redakcji skargi kasacyjnej.
Z powyższych względów na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.