I SA/Wa 2899/21

I SA/Wa 2899/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-11-07
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2021-12-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Joanna Skiba
Łukasz Trochym /przewodniczący/
Przemysław Żmich /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Przejęcie mienia
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1369
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym Sędziowie sędzia WSA Joanna Skiba sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 listopada 2022 r. sprawy ze skargi A. S. i T. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 września 2021 r. nr GZ.rn.625.360.2017 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczeń oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku z 12 grudnia 2017 r. złożonego przez A. S. oraz T. T., decyzją z 14 września 2021 r. nr GZ.rn.625.360.2017 odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 5 maja 1949 r. nr UR.2.I.2/368 oraz utrzymanego przez ten organ w mocy orzeczenia Wojewody Pomorskiego z 29 października 1948 r. nr U.Rol.Parc.l)1623)48.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Wojewoda Pomorski, po rozpoznaniu wniosku K. F. o wyłączenie nieruchomości ziemskiej [...], pow. [...] o ogólnej powierzchni 106,9403 ha, spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13) – dalej zwanego "dekretem", wydal orzeczenie z 29 października 1948 r. którym uznał, że nieruchomość ziemska [...] wykaz I i II o ogólnej powierzchni 106,9403 ha podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że nieruchomość ziemska [...], stanowiąca hipoteczną własność T. T., wg księgi wieczystej posiada ogólnego obszaru 106,9403 ha. Wobec tego przejęta została w 1945 r. na cele reformy rolnej i rozparcelowana.
W podaniu z 29 sierpnia 1946 r. K. F. stwierdził, że majątek [...] nie posiada 100 ha ogólnej powierzchni i wobec tego nieprawnie został rozparcelowany.
Wojewoda podniósł, że wnioskodawca twierdzenia swego nie poparł żadnymi dokumentami, a przeczy mu treść księgi wieczystej. Wnioskodawca przedłożył natomiast odpis aktu notarialnego z 4 sierpnia 1943 r. nr 1800, repertorium za rok 1943 mocą którego prawo własności - jak twierdził - przeszło na niego. Zważywszy, że hipotecznym właścicielem całej nieruchomości ziemskiej [...] o ogólnej powierzchni 106,9403 ha do chwili przejęcia jej na cele reformy rolnej był T. T., a umowa z 4 sierpnia 1943 r. zawarta została po 1 września 1939, a więc według art. 2 ust. 2 dekretu jest nieważna, Wojewoda Pomorski orzekł tak jak opisano to powyżej.
Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z 5 maja 1949 r., po rozpoznaniu odwołania K. F., utrzymał w mocy ww. orzeczenie Wojewody Pomorskiego z 29 października 1948 r. W uzasadnieniu Minister stwierdził, że zarzut podniesiony w odwołaniu o tym, że nieruchomość ziemska [...] nie posiada 100 ha powierzchni ogólnej nie podlega uwzględnieniu. Zgodnie z § 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu strona ma obowiązek przedłożenia dowodów pomiarowych, względnie prosić o dokonanie pomiarów na jej koszt. K. F. nie przedłożył żadnych dowodów pomiarowych i o dokonanie takiego pomiaru nie zwracał się do urzędu. Twierdzenie więc, że [...] posiada mniej niż 100 ha powierzchni ogólnej nie jest poparte żadnym dowodem, a sprzeczne jest z danymi z księgi wieczystej, według której obszar wynosi 106,9403 ha.
Dalej Minister wyjaśnił, że akt notarialny z 4 sierpnia 1943 r. kupna-sprzedaży aczkolwiek nie podpada pod art. 2 ust. 2 dekretu bowiem - jak słusznie twierdzi wnioskodawca - sprzedaż nie jest działem, tym niemniej, jest bezskuteczny w odniesieniu do dekretu, gdyż stosownie do art. 1 rozporządzenia z dnia 1 września 1919 r. (Dz.U.R.P. Nr 73, poz. 428) umowa o przeniesieniu prawa własności do nieruchomości ziemskich wymaga dla swej ważności poprzedniego zezwolenia władz ziemskich, a w aktach brak dowodu, że akt z 4 sierpnia 1943 r. został sporządzony na podstawie takiego zezwolenia.
W tych warunkach Minister Rolnictwa i Reform Rolnych uznał, że nieruchomość ziemska [...] w chwili wejścia w życie dekretu stanowiła własność T. T. i jako przekraczająca 100 ha powierzchni ogólnej przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W piśmie z 12 grudnia 2017 r. A. S. oraz T. T. zawarli żądanie stwierdzenia nieważności ww. orzeczeń Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Wojewody Pomorskiego. Według wnioskodawców zakwestionowane rozstrzygnięcia wydane zostały nie tylko z rażącym naruszeniem prawa, ale wręcz świadczą, iż organy z premedytacją i pełną świadomością wydały bezprawne decyzje, kierując się względami stricte politycznymi i pozaprawnymi. Wnioskodawcy powołali się w uzasadnieniu swojego żądania na pomiar z 1946 r. wykonany przez biegłego K. Z., z którego bezsprzecznie wynika, że nieruchomość ma 98,53 ha.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 14 września 2021 r. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 5 maja 1949 r. oraz utrzymanego przez ten organ w mocy orzeczenia Wojewody Pomorskiego z 29 października 1948 r. W uzasadnieniu wskazał, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest postępowaniem w nowej
sprawie. W ramach tego postępowania badana jest legalność zakwestionowanego rozstrzygnięcia pod kątem przesłanek wymienionych w art. 156 § 1 pkt 1-7 kpa. Przy czym stwierdzenie nieważności decyzji ma charakter wyjątkowy. Wyeliminowanie w tym trybie rozstrzygnięcia stanowi bowiem wyłom w ustanowionej w art. 16 kpa generalnej zasadzie trwałości decyzji administracyjnych. Z tego też względu, aby mogło dojść do przełamania tej zasady wadliwość decyzji musi znajdować ewidentne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Innymi słowy istnienie przesłanki nieważnościowej musi być oczywiste, "widoczne gołym okiem", a nie być kwestią przypuszczeń, czy też zawiłych dociekań. Jeśli ustalenia dokonane w oparciu o kompleksową analizę akt sprawy nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie wady całości, bądź części decyzji (na przykład z powodu rozbieżnych dowodów) wówczas wyklucza to możliwość eliminacji całości, bądź części badanej decyzji z obrotu prawnego. W konsekwencji wszelkie wątpliwości co do ustaleń, że decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa należy rozstrzygać na korzyść legalności decyzji.
Minister podał, że jako strony niniejszego postępowania nadzorczego uznano aktualnych, udokumentowanych następców prawnych T. T. - ostatniego wpisanego w księdze hipotecznej (karta nr 83 akt administracyjnych tej sprawy) właściciela "dóbr ziemskich [...]" przed ich przejęciem na rzecz Skarbu Państwa, tj. T. T., W. C., A. C. oraz M. C.. A ponadto jako strony uznano również aktualnych, udokumentowanych następców prawnych K. F., którego wniosek zainicjował postępowanie zakończone kwestionowanymi orzeczeniami Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 5 maja 1949 r. i Wojewody Pomorskiego z 29 października 1948 r., tj. A. S., S. F., B. S., M. B., R. B., D. M., J. O., M. Z., J. Z. oraz B. Z..
Minister podał, że istota tej sprawy sprowadza się do ustalenia, czy ww. orzeczenia z 1948 r. oraz z 1949 r. wydane zostały zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem. Podstawę materialnoprawną tych orzeczeń stanowi art. 2 ust. 1 lit. e dekretu według którego na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przeszły bezzwłocznie (czyli w dniu wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r.), bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa.
Dalej organ nadzoru wskazał, że nieruchomość ziemska [...] położona była w powiecie [...]. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego (Dz. U. nr 46, poz. 350) powiat [...] włączono do obszaru województwa [...]. Tym samym, przy ocenie legalności zastosowania w stosunku do przedmiotowej nieruchomości art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, kluczowe znaczenie miała powierzchnia ogólna tej nieruchomości, a precyzując to, czy powierzchnia ogólna przekraczała 100 ha.
W aktach sprawy znajdują się następujące dokumenty, wskazujące na powierzchnię nieruchomości: - księga hipoteczna [...], w której wpisano, że dobra ziemskie uregulowane w tej księdze obejmują powierzchni 191 morgów 3 pręty, czyli 106 ha 9403 metry kwadratowe (karta nr 89 akt administracyjnych), - ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na 1 stycznia 1949 r., w której pod pozycją [...] wymieniona jest nieruchomość [...], obszar nieruchomości ogółem 98,8 ha (karta nr 46), - ewidencja nieruchomości z województwa [...], powiat [...], pozycja 102, gdzie wskazano: [...], ogólny obszar nieruchomości 117 ha, wyłączono od parcelacji 13,8 ha na rzecz gminnej szkoły rolniczej (resztówka), rozparcelowano 103,2 ha (karta nr 45), - decyzja Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z 5 grudnia 1948 r. w przedmiocie zatwierdzenia projektu podziału klasyfikacji i szacunku gruntów i inwentarzy oraz wykazu nabywców z rozparcelowanej nieruchomości ziemskiej [...] o zatwierdzeniu projektu podziału 98,58 ha gruntów z nieruchomości ziemskiej [...] (karta nr 31), - pismo Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego Pomorskiego w [...] z 3 grudnia 1946 r. o treści: "Załączając sprawozdanie inspektora pomiarów M. S. w sprawie pomiaru maj. [...], pow. [...] Wydział Techniczno-Pomiarowy komunikuje, iż majątek [...] podług nowego pomiaru dokonanego przez mierniczego inż. K. Z., jest ogólnej powierzchni 98 ha 5257 m2 (karta nr 15), -pismo Starostwa Powiatowego w [...] z 11 kwietnia 1949 r. o treści: " z odpisu księgi hipotecznej majątku [...] wynika, że zawierał powierzchni 106 ha 9403 m2, jednak po rozparcelowaniu i zmierzeniu okazało się, że powierzchnia tegoż majątku zawiera tylko 98 ha 5300 m2 (karta nr 11), - pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 18 marca 1958 r. o treści: ""Protokołem z dnia 03.03.1945 r. na podstawie dekretu przejęto i rozparcelowano majątek ziemski [...] o obszarze według księgi hipotecznej 106 ha 9403 m2, którego właścicielem hipotecznym był T. T.. Po dokonaniu pomiarów w 1946 r. okazało się, że majątek obejmuje 98,53 ha" (karta nr 36), - wykaz B obejmujący wszystkie majątki powyżej 100 ha, przekazane na parcelację, których grunty nie zostały całkowicie rozdysponowane gdzie pod pozycją [...] figuruje majątek [...] obszar ogólny 98, obszar użytków rolnych 91, zapas ziemi 9 (karta nr 47), - wykaz resztówek stan na dzień 1 stycznia 1949 r., gdzie pod pozycją 76 figuruje [...] ogólny obszar resztówki 9,3 (karta nr 50), - mapa opisana jako "Pierworys gruntów rozparcelowanego majątku [...]" z adnotacją, że pomiaru na gruncie w 1946 r. dokonał i pierworys niniejszy sporządził mierniczy Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] inż. K. Z.. Wykaz powierzchni ogólnej 98,5257 ha (karta nr 63), - mapa opisana jako "Plan dóbr [...]", sporządzony przez K. S. geometrę przysięgłego, z adnotacją z września 1928 r. "obecnie przy dobrach pozostało 106 ha 9403 m2 " (karta nr 64).
Minister stwierdził, że wniosek jaki wynika z kompleksowej analizy opisanych powyżej dokumentów, to przytaczanie w ich treści istotnie różnej powierzchni nieruchomości [...]. Różnice te mają kluczowe znaczenie w sprawie, ponieważ część dokumentów wskazuje na powierzchnię powyżej 100 ha, a część poniżej 100 ha. Przy czym żaden z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy nie wyjaśnia wprost przyczyny tak istotnych rozbieżności, gdzie najmniejsza wskazana powierzchnia to 98 ha, a największa to 117 ha.
Kolejny wniosek jaki można wyprowadzić z lektury akt tej sprawy to, że nie cala powierzchnia nieruchomości [...], po jej przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, została rozparcelowana. Szczególnie istotne ustalenia dla kierunku rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nadzorczej wynikają z porównania planu dóbr [...] (karta 64) z pierworysem gruntów rozparcelowanego majątku [...] (karta 63).
Otóż pierwszy z nich wskazuje na powierzchnię 106,9403 ha, a drugi na powierzchnię 98,5257 ha.
Jednak pierworys gruntów rozparcelowanego majątku [...] (karta 63) nie obejmuje zachodniej części nieruchomości, która na planie dóbr (karta 64) zaszrafowana jest kolorem niebieskim.
Z treści księgi hipotecznej wynika natomiast, że pierwsze odłączenia części nieruchomości dokonane były dopiero w 1970 r. (karta nr 82 akt).
Mając powyższe na uwadze, uprawniony jest wniosek, że tak różna powierzchnia nieruchomości (106,9403 ha i 98,5257 ha) nie jest wynikiem błędu (np. braku precyzji) przy którymś z tych pomiarów, a źródłem wyliczenia mniejszej z tych powierzchni jest objęcie pomiarem niecałego obszaru nieruchomości.
Z analizy mapy P.G.R. [...] (karta nr 60) można wyprowadzić wniosek, że część nieruchomości, która na planie dóbr (karta 64) zaszrafowana jest kolorem niebieskim, weszła w skład P.G.R. [...].
Przedstawione ustalenia uprawniają do stwierdzenia, że ujawnione w tej sprawie dowody wskazujące na powierzchnię przedmiotowej nieruchomości poniżej 100 ha, nie są wiarygodne jako dowody odzwierciedlające ogólną powierzchnię nieruchomości [...], gdyż albo wprost odnoszą się tylko do rozparcelowanej części nieruchomości (decyzja Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z 5 grudnia 1948 r., pismo Starostwa Powiatowego w [...] z 11 kwietnia 1949 r., pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 18 marca 1958 r., wykaz B) albo powołują się na pomiary z 1946 r. dokonane przez mierniczego inż. K. Z., które nie obejmują całej powierzchni nieruchomości - pismo Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego Pomorskiego w [...] z 3 grudnia 1946 r oraz pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 18 marca 1958 r.
Mając to wszystko na uwadze Minister przyznał najwyższą moc dowodową w tej sprawie księdze hipotecznej i planowi dóbr [...] (karta 64), wskazującym na powierzchnię przedmiotowej nieruchomości 106,9403 ha. Ponadto stwierdził, że w toku postępowania nadzorczego nie został ujawniony żaden wiarygodny dowód, który ponad wszelką wątpliwość dowodziłby, że powierzchnia nieruchomości [...] wynosiła poniżej 100 ha.
Minister stwierdził, że wymienione w treści tej decyzji dowody, wskazujące na powierzchnię poniżej 100 ha, obarczone są istotnymi błędami, gdyż odnoszą się tylko do rozparcelowanej części nieruchomości, ewentualnie nie obejmują całej nieruchomości.
W toku niniejszego postępowania nadzorczego nie stwierdzono, aby orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 5 maja 1949 r. oraz Wojewody Pomorskiego z 29 października 1948 r. obarczone były jakąkolwiek z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa.
W tej sytuacji Minister uznał, że brak było podstaw do uwzględnienia żądania wnioskodawców z 12 grudnia 2017 r.
Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 14 września 2021 r. A. S. i T. T. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucili: 1) naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez mylne przyjęcie, iż kwestionowane w postępowaniu decyzje nacjonalizacyjne nie naruszają rażąco ww. przepisu, pomimo oczywistego faktu, iż zarówno Wojewoda Pomorski w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji z 29 października 1948 r. oraz Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji z 5 maja 1949 r. w sposób niebudzący wątpliwości ustalili, iż majątek [...] nie przekracza powierzchni 100 ha i nie podlega działaniom dekretu; 2) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez jego niezastosowanie w rezultacie wadliwego przyjęcia, że zarówno Wojewoda Pomorski, jak i Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w kwestionowanych w postępowaniu nadzorczym decyzjach nie dopuścili się rażącego naruszenia prawa, w tym przede wszystkim art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; 3) naruszenie art. 7 i art. 77 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez zdawkowe uzasadnienie decyzji, w szczególności poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całości materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego, w tym nieuprawnione w świetle zgromadzonego materiału dowodowego ustalenie, iż majątek [...] przekraczał powierzchnię 100 ha i to w oparciu o mapę, która nie była znana organom w postępowaniu zwykłym, która pochodzi z 1908 r., tj. powstała na 36 lat przed uchwaleniem dekretu, pomimo oczywistości zarówno dla Wojewody, jak i Ministra, co wynika ze zgromadzonej w aktach korespondencji, iż majątek [...] należało zwrócić właścicielowi, z uwagi na niepodleganie pod dekret. Wobec tego skarżący wnieśli o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi; 2) zwrot na rzecz skarżących od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest nieuzasadniona.
W pierwszej kolejności trzeba odnieść się do natury postępowania nadzorczego. W postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji przedmiotem oceny przez organ nadzoru jest to, czy decyzja kwestionowana w tym trybie obarczona jest kwalifikowanymi wadami z art. 156 § 1 kpa. W tym trybie weryfikacji decyzji ustala się, czy w kontrolowanej decyzji tkwią wady o największym ciężarze gatunkowym. Jeżeli chodzi o podstawę do stwierdzenia nieważności w postaci rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa) trzeba wskazać, że podstawowym warunkiem uznania, że organ działał z rażącym naruszeniem prawa jest to, czy organ ten naruszył jasny w swej treści przepis prawa (np. nakaz lub zakaz ustanowiony w przepisie). O rażącym naruszeniu prawa nie można zatem mówić wówczas, gdy chodzi o błąd w wykładni przepisu prawa, jeżeli dany przepis może być różnie rozumiany.
Poza tym, aby przypisać organowi działanie w warunkach rażącego naruszenia prawa z art. 156 § 1 pkt 2 kpa trzeba wykazać, że kontrolowana decyzja zapadła w zaprzeczeniu do klarownego stanu faktycznego sprawy, wynikającego ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Ujawniony w toku postępowania nadzorczego sporny stan faktyczny sprawy nie może prowadzić do uznania, że decyzja zawiera wadę nieważności poprzez to, że rozstrzygnięcie tej decyzji zapadło w zupełnym oderwaniu od podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.
Postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie służy bowiem do ponownej merytorycznej oceny sprawy, co do jej istoty. Nie jest to kontynuacja postępowania administracyjnego prowadzonego w trybie zwykłym, ponieważ organ wyższego stopnia nie jest organem orzekającym jako organ III instancji. W postępowaniu nadzorczym nie ma miejsca na prowadzoną od nowa rekonstrukcję stanu faktycznego sprawy.
Istotą tego postępowania – jeżeli chodzi o ocenę decyzji pod kątem przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 kpa (rażącego naruszenia prawa) - jest to, aby w oparciu o przepisy prawa stanowiące podstawę prawną kwestionowanej decyzji dokonać jej weryfikacji i w ramach nadzorczego postępowania dowodowego potwierdzić, czy organ kontrolowany orzekając w określony sposób działał z rażącym naruszeniem prawa, czy też nie.
Wobec tego, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada trwałości decyzji administracyjnych (art. 16 § 1 kpa), z której wypływa domniemanie prawidłowości kontrolowanej decyzji, wadę rażącego naruszenia przepisów prawa należy wykazać. Wady nieważności nie można bowiem domniemywać.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że nie zostało wykazane, że orzeczenie Wojewody Pomorskiego z 27 października 1948 r. oraz utrzymujące je w mocy orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 5 maja 1949 r. zostały wydane w zaprzeczeniu do obowiązującego w dacie ich wydawania stanu prawnego i w oczywistej sprzeczności z ówczesnym stanem faktycznym sprawy.
Podstawę materialnoprawną kwestionowanych orzeczeń stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zgodnie z tym przepisem na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Według ust. 2 art. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e, dokonane po 1 września 1939 r.
Z powyższego stanu prawnego wynika, że w niniejszej sprawie decydujące znaczenie miał stan prawny nieruchomości ziemskiej istniejący 1 września 1939 r., a skoro sporny majątek [...] położony był w dacie wejścia w życie dekretu na terenie Województwa Pomorskiego, to tzw. norma obszarowa decydująca o przejęciu nieruchomości ziemskiej na cele reformy rolnej musiała przekraczać 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od powierzchni samych użytków rolnych.
Z akt sprawy wynika, że dla Dóbr Ziemskich [...] prowadzona była przed 1 września 1939 r. księga hipoteczna nr [...]. Według treści tej księgi (rejestru pomiarowego) obszar tegoż majątku wynosił 106 ha 9403 m2 według stanu z 1929 r. Znajdujący się w aktach sprawy Plan Dóbr [...] odwołuje się do powierzchni 106 ha 9403 m2 wskazując datę 1928 r. Majątek ten nabył w 1937 r. T. T.. Skarb Państwa ujawniono w księdze hipotecznej w 1946 r. Pierwsze odłączenia działek z tejże księgi miały miejsce w 1970 r.
Organy orzekając w przedmiocie podpadania spornej nieruchomości ziemskiej na cele reformy rolnej, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej zwanego "rozporządzeniem", kierowały się treścią księgi wieczystej w zakresie oznaczenia nieruchomości i jej obszaru ogólnego, co wynika z uzasadnień kwestionowanych orzeczeń.
Sąd zwraca uwagę, że wnioskodawca zarzucił Wojewodzie Pomorskiemu, że sporny majątek nie posiadał 100 ha pow. ogólnej i wobec tego nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Jednakże z uzasadnień orzeczeń wynika, że K. F., mimo, że był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika adw. K. Z. (Z.), to nie poparł swego twierdzenia żadnym dowodem i nie zwracał się do organu o sporządzenie dowodu pomiarowego na jego koszt.
Tymczasem, na co zasadnie zwrócił uwagę Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w orzeczeniu z 5 maja 1949 r., według § 6 rozporządzenia to strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e, winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt.
Skarżący pomijają to, że protokołem z 3 marca 1945 r. faktycznie przejęto na Skarb Państwa i częściowo rozparcelowano majątek [...] o pow. 106 ha 9403 m2 zapisany w księdze hipotecznej nr [...] (pismo Prezydium GRN w [...] z 18 marca 1958 r.). Do tej daty (3 marca 1945 r.) odwołuje się Wykaz majątków powiatu [...]. Pod poz. [...] wskazano majątek [...]. Podstawa prawna przejęcia: art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Ogólny (faktyczny) obszar nieruchomości: 117 ha. Z parcelacji częściowo wyłączono na podstawie art. 15 dekretu obszar 13,8 ha (resztówkę) na potrzeby gminnej szkoły rolniczej. Rozparcelowano: 103,2 ha, tj. dla służby folwarcznej 75,5 ha, dla gospodarstw małorolnych 27,7 ha.
Z kolei z pisma Wojewody Pomorskiego z 3 listopada 1948 r. i z wykazu B (opatrzonego datą 2 listopada 1948 r.) obejmującego wszystkie majątki powyżej 100 ha przekazane na parcelację, których grunty nie zostały w całości rozparcelowane wynika, że ogólny obszar gruntu (rozparcelowanego) wynosił 98 ha, natomiast tzw. zapas ziemi wynosił 9 ha.
Z kolei w 1949 r. sporządzono dwa odrębne dokumenty. Pierwszym była Ewidencja nieruchomości rolnych podlegających dekretowi sporządzona według stanu na 1 stycznia 1949 r. W ewidencji tej odwołano się do ogólnej pow. 98 ha majątku [...] (rozparcelowanej) i pominięto grunty wyłączone od parcelacji w trybie art. 15 dekretu. Pominięcie w Ewidencji gruntów wyłączonych spod parcelacji w trybie art. 15 dekretu wynikało z tego, że sporządzono w tej samej dacie odrębny dokument: Wykaz resztówek według stanu z 1 stycznia 1949 r. Ogólny obszar resztówki wynosił 9,3 ha i był przeznaczony dla Ośrodka Rolniczego.
Mapa sporządzona przez geodetę M. W. z 1957 r. w zestawieniu z Planem Folwarku [...] wg stanu z 1927 r. i Plan Dóbr [...] wg stanu z 1928 r. pokazuje, że część majątku [...] (fragment części zachodniej majątku pochodzący z obszaru zaszrafowanego na niebiesko) weszła w skład Państwowego Gospodarstw Rolnego [...].
Zdaniem Sądu opisane wyżej 9 ha, czy 9,3 ha zapasu ziemi (resztówkę) należało traktować jako dodatkowy areał pochodzący z majątku [...] ponad rozparcelowany obszar ogólny 98 ha.
Taki wniosek płynie z treści ostatecznej decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego z 5 grudnia 1946 r. wydanej w przedmiocie zatwierdzenia projektu podziału gruntu o obszarze 98,53 ha pochodzącego z nieruchomości ziemskiej [...] zapisanej w księdze hipotecznej nr [...]. Decyzja ta została wydana na podstawie planu (szkicu) inż. K. Z. z 19 września 1946 r. Trzeba wskazać, że decyzja tego rodzaju była wydawana na potrzeby ujawnienia w księdze wieczystej prawa własności działek nadanym indywidualnym nabywcom po parcelacji (art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej – Dz.U. Nr 39, poz. 233). Zatem Plan z 1946 r. i decyzja z 1946 r. odnosiły się do części majątku [...] podlegającego parcelacji na rzecz nowonabywców działek.
Trzeba bowiem mieć na uwadze, że grunty nieruchomości ziemskich przejętych na cele reformy rolnej tworzyły tzw. zapas ziemi rozdzielany na poszczególne gromady (§ 19 i § 23 rozporządzenia). Przejęte przez Państwo grunty przeznaczano nie tylko do prawnego i faktycznego podziału (parcelacji) na rzecz nabywców gospodarstw (art. 10 i art. 12 dekretu w zw. z § 29 i § 31 ust. 1 rozporządzenia). Pewna część z zapasu ziemi zostawała niepodzielona dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, dla rozbudowy miast i innych ważnych zadań użyteczności publicznej (art. 15 dekretu w zw. z § 18 rozporządzenia). W ramach parcelacji sporządzano protokół z dokonanych czynności klasyfikacyjno-szacunkowych, który zawierał: rejestr pomiarowo-szacunkowy, wykaz nabywców i należności za inwentarz żywy i martwy oraz szkic rozparcelowanych gruntów z naniesioną klasyfikacją (§ 37 rozporządzenia). Następnie wydawana była przez powiatowy urząd ziemski decyzja w przedmiocie klasyfikacji i szacunku (§ 38 rozporządzenia), a jeżeli wniesiono odwołania wydawana była przez wojewódzki urząd ziemski decyzja ostateczna na podstawie operatu parcelacyjnego (§ 41 rozporządzenia).
Z powyższego wynika, że Wojewoda Pomorski i Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzekając o podpadaniu majątku [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mieli podstawy, aby uznać, że sporna nieruchomość ziemska posiadała powierzchnię ogólną ponad 100 ha.
Zarówno Wykaz B z 1948 r. jak i Ewidencja sporządzona według stanu na 1 stycznia 1949 r. odwołują się do rozparcelowanej pow. ogólnej majątku - 98 ha. Wykaz B z 1948 r. i Wykaz resztówek sporządzony według stanu z 1 stycznia 1949 r. dodatkowo wskazują tzw. resztówkę o pow. 9 (9,3) ha przeznaczoną na cele publiczne – Ośrodek Rolniczy.
Suma powierzchni z obu Wykazów i Ewidencji (biorąc pod uwagę tylko liczby całkowite) daje obszar 107 ha (98+9). Stan ten pokrywa się z obszarem ujawnionym w księdze hipotecznej nr [...], tj. 107 ha (po zaokrągleniu liczby 106,9403).
Wobec tego nie można uznać, że ustalenia organu wojewódzkiego i odwoławczego zostały dokonane w zupełnym "oderwaniu" od stanu prawnego i od istniejącego wówczas materiału dowodowego sprawy o podpadanie przedmiotowej nieruchomości ziemskiej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Sąd zwraca uwagę, że postępowanie nieważnościowe nie mogło przerodzić się w postępowanie zwyczajne w którym Minister ponownie badałby sprawę o podpadanie majątku [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w tym dokonywałby ponownej rekonstrukcji stanu faktycznego i prawnego sprawy w oparciu o obecne i nowe dowody.
Skarżący pomijają to, że rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. W judykaturze podkreśla się, że "rażące naruszenie prawa" stanowi kwalifikowaną formę "naruszenia prawa". Nie należy zatem utożsamiać tego pojęcia z każdym "naruszeniem prawa". Samo naruszenie prawa materialnego (względnie w niektórych przypadkach przepisów procedury) mających istotny wpływ na wynik sprawy nie stanowi podstawy stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, jeżeli nie nosi cech rażącego naruszenia prawa.
Trzeba mieć na uwadze, że rozpoznawana przez organ nadzoru sprawa toczyła się w trybie nadzwyczajnym, nieważnościowym, co nie uprawniało Ministra do podejmowania czynności dowodowych mających na celu ustalenie, jaka była w 1939 r. dokładna powierzchnia majątku [...]. Ewentualne uchybienia w zakresie ustalenia stanu faktycznego sprawy nie mogłyby być zakwalifikowane jako rażące naruszenie prawa – naruszenie oczywiste i bezsporne.
W ocenie Sądu dopuszczenie do weryfikacji tych danych w postępowaniu nadzwyczajnym i wywiedzenie z nich, że przy orzekaniu o podpadaniu spornej nieruchomości ziemskiej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu doszło do rażącego naruszenia prawa z powodu wadliwego ustalenia ogólnego obszaru tego majątku skutkowałoby tym, że tryb nadzwyczajny nieważnościowy zostałby potraktowany jako zwykła instancja odwoławcza, co z uwagi na zasadę trwałości decyzji administracyjnej zawartą w art. 16 kpa nie mogło zyskać aprobaty sądu administracyjnego.
Trafnie zatem uznał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że kwestionowane orzeczenia organu wojewódzkiego i organu odwoławczego nie zostały wydane w warunkach nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Sąd podziela stanowisko organu nadzoru, że w kwestionowanych orzeczeniach nie można dopatrzyć się innych wad nieważności z art. 156 § 1 kpa.
Uznając zatem zaskarżoną decyzję za zgodną z prawem, a zarzuty skargi za nieskuteczne i nie dopatrując się w działaniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszeń prawa Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.