I SA/Wa 2840/21

I SA/Wa 2840/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-10-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj
Jolanta Dargas /przewodniczący sprawozdawca/
Magdalena Durzyńska
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 107 par. 3, 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 134 par. 1, 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
par. 5, par. 4
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
art. 2 ust. 1 lit. e,  art. 1 ust. 2 art. 6
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 października 2022 r. ze skarg Gminy R. i A. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 30 września 2021 r. nr GZ.rn.625.268.2019
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody Małopolskiego
z dnia 12 sierpnia 2019 r. nr WS-III.7515.1.26.2016.IB w zakresie jej punktów 1) i 3)
i orzekł, że część nieruchomości ziemskiej pn. [...],
oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów jako działki nr [...] i [...],
obręb [...], jedn. ewid. [...], położone w [...], podpadała
pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r.
o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz utrzymał decyzję w mocy w zakresie jej
punktu 2).
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Z wnioskiem o wydanie na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN
z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) decyzji stwierdzającej, że nieruchomość o nr ewid. [...], zabudowana dworem, położona w [...], gm. [...], powiat [...], dla której prowadzona jest aktualnie księga wieczysta nr [...], nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wystąpiła A. C.
Jak ustalił organ stopnia wojewódzkiego, działka ewid. nr [...] o pow. 2,39 ha
uległa podziałowi na działki o nr [...] o pow. 0,3678 ha, nr [...] o pow. 0,9906 ha
i nr [...] o pow. 1,0316 ha.
Decyzją z dnia 12 sierpnia 2018r. Wojewoda Małopolski stwierdził, że:
pochodząca z nieruchomości ziemskiej "[...]" działka ew. nr [...], obręb [...], jednostka ewid. [...], poł. w [....],
objęta KW[...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
pochodząca z nieruchomości ziemskiej "[...]" działka ew. nr [...], obręb [...], jednostka ewid. [...], poł. w [...],
objęta KW [...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
pochodząca z nieruchomości ziemskiej "[...]" działka ew. nr [...], obręb [...], jednostka ewid. [...], poł. w [...],
objęta KW [...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Odwołanie od decyzji Wojewody złożyła Gmina [...] podnosząc,
że zespół dworsko-parkowy w [...] był wykorzystywany rolniczo (drzewa dostarczały surowca do produkcji miodów, soków i syropów, we dworze wytwarzano przetwory, pieczywo, ser, nalewki, wyroby włókiennicze z wełny owczej, park ponadto służył do wypasu bydła) oraz stanowił zaplecze administracyjno-księgowe
majątku "[...]".
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpatrując sprawę wskazał, że z informacji
Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych wynika,
że dawna księga wieczysta prowadzona dla miejscowości [...] nosiła nr [...]. Ostatni wpis w dziale II księgi dawnej [...] pochodzi z 7 lutego 1903r. i odnosi się
do W.L. (wpis sporządzono w języku rosyjskim).
Dobra ziemskie [...], powiatu [...], "zawierające przestrzeni
nie mniej jak sto dwadzieścia osiem hektarów dwa tysiące sześćset trzydzieści siedem metrów kwadratowych, stosownie do szkicu sporządzonego przez mierniczego przysięgłego A. L.", zostały za aktem sporządzonym w dniu 23 maja 1936 r. przez notariusza W. J. w księdze wieczystej dóbr [...] sprzedane przez W. L. (działającego przez A.L.) – B. P.. Następnie nieruchomość ziemska pn. [...], "stanowiąca własność hipoteczną P.B., została w dniu 10 lutego 1945 r. wraz z zabudowaniami i przynależnymi do niej prawami przejęta przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej, jako podpadająca pod działanie art. 2 ust. 1 pkt. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej", na co wskazuje zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] (nr L.P.9/Mch/17/46) z 17 lipca 1946 r.
Odpisy z działu I i II księgi wieczystej [...] pozwalają stwierdzić,
że jako właściciel nieruchomości położonych w [...], gmina [...],
w tym działki nr [...], figurował Skarb Państwa, na podstawie wyżej wskazanego zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z 17 lipca 1946r., znajdującego się w zbiorze dokumentów księgi wieczystej [...].
Nieruchomość ziemska pn. [...] obejmowała zgodnie z zaświadczeniem
z 17 lipca 1946 r. powierzchnię [...] ha. W "Protokole w sprawie przejęcia
na cele reformy rolnej majątku [...], położonego w gminie [...], pow. [...], stanowiącego własność ob. B. P.", z 10 lutego 1945r., wskazano [...] ha jako obszar ogólny tego majątku. W przesłanych przez Archiwum Akt Nowych w Warszawie ewidencjach nieruchomości rolnych podlegających dekretowi, powierzchnia ogólna majątku ziemskiego pn. [...] została określona
na [...] ha, zaś w pozyskanych z Archiwum Narodowego w Krakowie wykazach majątków ziemskich powyżej 50 ha w powiecie [...]" jako [...] ha,
"Rejestr pomiarowo-szacunkowy gruntów rozparcelowanych we wsi [...],
gminie [...], powiecie [...]", sporządzony w lipcu 1946 r., a następnie zatwierdzony przez Komisarza Ziemskiego, dowodzi, że powierzchnia ogólna nieruchomości wynosiła [...] ha, w tym rozparcelowano 116,62 ha; wyłączono
z art. 15 powierzchnie 12,88 ha (7,65 ha dla Uniwersytetu, 5,23 ha dla Gromady). Przedstawione dowody są zdaniem Ministra wystarczające do stwierdzenia,
iż nieruchomość ziemska pn. [...] spełniała normy obszarowe, wskazane w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i na tej podstawie w całości przeszła na własność Państwa.
Następcami prawnymi B. P., byłego właściciela majętności,
są A.. C. (jako spadkobierczyni po B. D. zd. P.
oraz po T. P.), A. D., K. D.
(jako spadkobiercy po B. D. zd. P.), T.L.,
A.L. (jako spadkobiercy po E. L. zd. P., B. P., D. S. (jako spadkobierczynie po Z. P.,
co ustalono na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...]
z 24.01.1984r. (sygn. akt [...]), aktu poświadczenia dziedziczenia z 30.08.2010r. (Rep. A [...], zarejstr. pod nr [...]), postanowienia Sądu Rejonowego
w [...] z 07.05.2013r. (sygn. akt [...]), aktu poświadczenia dziedziczenia z 02.02.2017r. (Rep. A [...], zarejstr. pod nr [...]) oraz aktu poświadczenia dziedziczenia z 19.06.2019r. (Rep. A [...], zarejstr. pod nr [...]).
Minister podniósł, że postępowanie prowadzone na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia ma za przedmiot ustalenie, czy dana nieruchomość podpada
pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność
albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza
100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto,
że na podstawie § 5 rozporządzenia można rozpatrywać wnioski dotyczące zarówno tego, czy cała nieruchomość, czy też jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Ponieważ przepisy dekretu, ani rozporządzenia nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskiej", przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające
z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (W 3/89, OTK 1990/1/26). Trybunał w części III uzasadnienia uchwały przyjął, że przepis
art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym ("Nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej"). Jakkolwiek uchwały Trybunału Konstytucyjnego
w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
z dnia 2 kwietnia 1997r. (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ
na ukształtowanie praktyki co do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W oparciu o wskazane uchwały Trybunału Konstytucyjnego przyjmowano,
że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej.
Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia, winna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tej części nieruchomości,
która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie (uchwały NSA: z dnia 5 czerwca 2006r.,
I OPS 2/06; z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 i powołane w tych uchwałach
liczne orzeczenia SN i NSA).
Minister zaznaczył, że w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów NSA
z dnia 5 czerwca 2006r., I OPS 2/06, jednolicie prezentowany jest pogląd na temat znaczenia tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła
na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął NSA w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt 1 OPS 3/10. Nie może zatem budzić wątpliwości, że konieczne jest każdorazowo badanie istnienia "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Termin "związek funkcjonalny" nie posiada definicji legalnej. Z kolei,
w licznych orzeczeniach sądów administracyjnych sprecyzowano, że zachodzi on wtedy, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego
bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Nie jest to relacja jednostronnej zależności, lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2018r., I OSK 1438/16, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Według aktualnej linii orzeczniczej sądów administracyjnych rezydencje ziemiańskie
z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą,
co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich. Dwory (pałace) stanowiły integralną część parku i nie były związane z produkcją rolną, wręcz były
dla niej zbędne, nieużyteczne. Park nie jest miejscem, w którym może być prowadzona działalność rolnicza. Jak podkreślają sądy administracyjne, o "związku funkcjonalnym" zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym nie może decydować
brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, źródło dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej czy w końcu korzystanie przez niego z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych
przez majątek ziemski. Co więcej, istniejące na terenie zespołu gospodarcze zaplecze rezydencji, np. sad ze szkółką roślin ozdobno-użytkowych i wkomponowany w nią staw; oranżeria, gdzie hodowano rośliny doniczkowe na potrzeby ozdoby pałacu i parku; zespół obiektów związanych z prowadzeniem prac na potrzeby pałacu i parku
(np. powozownie, stajnie - niezbędne na potrzeby transportowe, reprezentacyjne
i rekreacyjne rezydencji), choć mogły być użyte na cele produkcji rolnej, to jednak służyły w rzeczywistości potrzebom działalności rezydencji. Również brak ogrodzenia parku nie jest tożsamy z brakiem terytorialnego wydzielenia tej części od reszty majątku, bowiem wystarczy, by "granice parku były czytelne w terenie".
O klasyfikowaniu nieruchomości jako rolnej nie może decydować brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej lub nieoddzielenie ogrodzeniem jej od części gospodarczej. O istnieniu rozdzielności i samodzielności części dworsko-parkowej
od gospodarstwa rolnego świadczyło ponadto zatrudnienie zarządcy majątku, zamieszkującego zazwyczaj w budynku usytuowanym poza terenem pałacowym
(por. wyrok NSA z dnia 7 maja 2009r., sygn. akt I OSK 686/08; wyrok NSA
z dnia 14 lipca 2009r., sygn. akt I OSK 1014/08; wyrok WSA w Warszawie
z dnia 24 kwietnia 2013r" sygn. akt IV SA/Wa 1056/12; wyrok WSA w Warszawie
z dnia 27 maja 2014r., sygn. akt I SA/Wa 2361/13; wyrok WSA w Warszawie
z dnia 26 września 2014r" sygn. akt I SA/Wa 5/14; wyrok WSA w Warszawie
z dnia 20 stycznia 2016r., sygn. akt I SA/Wa 987/15; wyrok WSA w Warszawie
z dnia 19 lutego 2016r., sygn. akt I SA/Wa 1587/15; wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2019r., sygn. akt I OSK 1531/17; wyrok NSA z dnia 10 października 2019r., sygn. akt
I OSK 246/18).
Zdaniem Ministra należy mieć również na uwadze, że "sama potencjalna możliwość wykorzystania danej nieruchomości na szeroko rozumiane cele reformy rolnej (a więc
w szczególności do działań związanych z produkcją rolną, zwierzęcą, sadowniczą itp.), nie może być w pewnych przypadkach uznana za wystarczającą dla oceny, czy została ona znacjonalizowana w związku regulacjami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Możliwość wykorzystania na dany cel musi bowiem znajdować racjonale uzasadnienie gospodarcze (...) Można by wprawdzie uznać, że zabudowania mieszkalne z przyległymi parkami mogły być przydatne np. jako miejsce zamieszkania dla wcześniej bezrolnych, którzy uzyskali przydziały ziemi w wyniku reformy.
Z uwagi jednak na funkcje tych obiektów - ich podstawowe dostosowanie do innych potrzeb - uznaje się, że budynki tego rodzaju na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęciu nie podlegały (...). Za nacjonalizacją z mocy dekretu przemawiać muszą racjonale względy gospodarcze i ekonomiczne. Analogicznie
ma się rzecz z zespołami parkowymi, które teoretycznie, po wykarczowaniu drzewostanu, można by użyć do produkcji rolnej, jednak ich ówczesne zagospodarowanie wykluczało bezpośrednie użycie do danego celu" (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 1015/12).
Postępowaniem w trybie § 5 rozporządzenia objęta została część majątku B. P., stanowiąca działkę nr [...] o pow. 2,39 ha (aktualnie podzieloną na działki ewid. nr [...], [...] i [...]), położona w obrębie [...], jedn. ewid. [...], powiat [...], na której funkcjonował zespół dworsko-parkowy majątku.
Jak potwierdza uwaga do Opisu i mapy, sporządzonych w [...] 2 marca 1991 r., "działka oznaczona nr [...] (...), pochodzi z reszty [...], ozn. w ks. w.
nr [...]".
Kwestią zasadniczą dla prawidłowego rozpoznania sprawy było ustalenie,
czy wchodzące w skład tak oznaczonego kompleksu grunty stanowiły "nieruchomości ziemskie", które mogły być wykorzystywane na cele rolnicze, ewentualnie
czy pozostawały z majątkiem B. P. w związku funkcjonalnym
tego rodzaju, że bez nich nie było możliwe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego
(i odwrotnie).
Analizując materiał dowodowy sprawy, organ odwoławczy doszedł do przekonania,
że tak rozumiany "zespół dworsko-parkowy" majątku pn. [...] można odnieść wyłącznie do działki o aktualnym nr ewid. [...]. Nieruchomości oznaczone obecnie
nr ewid. [...] i [...] należy uznać za "nieruchomości ziemskie", podlegające przejęciu na cele reformy rolnej.
Wieś [...] znajduje się na obszarze [...], który zgodnie z decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 21 lipca 1981r.
(L. dz. Kł.II-5340/1356/1003/81), został wpisany jako dobro kultury do rejestru zabytków pod nr A - 1003. Tym samym nieruchomość oznaczona jako działka nr [...], położona na terenie [...], zabudowana budynkiem dawnego dwora, również objęta jest tym rejestrem jako element krajobrazu kulturowego [...]".
Dwór w [...] wymieniony został również w rozporządzeniu Prezydenta RP
z 14 kwietnia 2004 r. w sprawie uznania za pomnik historii "[...] - teren historycznej [...]". Stosownie do Karty ewidencyjnej z 2001 r., opracowanej przez M. G. o z Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Warszawie, dwór (wraz z położonymi w pobliżu zabudowaniami gospodarczymi) został wzniesiony ok. 1914 r. z inicjatywny W. L.
Budowla powstała zapewne na miejscu starszej istniejącej w obrębie parku, w którym zachowała się zabytkowa 300-letnia lipa, zwana "[...]".
Dane te znajdują potwierdzenie w materiale pozyskanym przez organ odwoławczy
z ogólnodostępnej strony internetowej www.fotopolska.eu. Jedna z fotografii
pt. [...] Dwór z podpisem: "Lata 1910-1916, Dwór w [...]",
źródło: Materyały do architektury polskiej. T.l: Wieś i miasteczko, 1916,
obrazuje pierwotny budynek dworu. Dwa pozostałe zdjęcia (ze zbiorów W.L., datowane na lata 19101920) bez wątpienia przedstawiają budowlę okazalszą,
tj. tę, która zachowała się do dziś. Obecny dwór pochodzi więc z drugiej dekady XX w. Jego aktualny stan przestawiają fotografie, zgromadzone na kartach 182-185. Dwór usytuowany jest wraz z zabytkowym parkiem w środkowej części wsi [...]. Znajduje się po wschodniej stronie drogi prowadzącej z [...] przez [...]
do [...] i [...]. W pobliżu dworu droga ta krzyżuje się z asfaltową ścieżką, biegnącą na wschód do kopca [...], usypanego w 1934r. Po stronie północnej tej ścieżki znajdują się zabudowania gospodarcze, podworskie.
Dwór bez wyraźniejszych cech stylowych, nawiązuje bryłą i architekturą
do prowincjonalnych dworków ziemiańskich z końca XVIII i pocz. XIX w.
Dwór murowany z cegły, z użyciem kamienia, tynkowany. Parterowy, częściowo podpiwniczony, z poddaszem użytkowym. Rozplanowanie wnętrza dwutraktowe.
Dach czterospadowy, łamany, o więźbie drewnianej, krytej dachówką. Od frontu posiada wysoki portyk o czterech drewnianych kolumienkach, wspierających trójkątny przyczółek.
Park wokół dworu założony został na przełomie XVIII/XIX w., znajduje się w nim,
jak wspomniano, licząca 300 lat [...], pod którą wg tradycji odpoczywał po bitwie [...], rozmawiając z chłopami. W 1920 r. została postawiona w parku, w miejscu zatartej mogiły kosynierów, drewniana kapliczka. Na zachód od parku,
po drugiej stronie drogi do [...], stoi willa, wniesiona w 1935 r. przez polityków sanacyjnych dla płk W. S., trzykrotnego premiera w latach 1930-1935
oraz honorowego obywatela R.. W "Studium konserwatorskim" dla historycznego pola bitwy pod [...], autorstwa A. S., dwór w [...]
(wraz z zabytkowym parkiem, starodrzewiem, mogiłami kosynierów, elementami pomnikowymi - pkt 1/2) oraz folwark dworski w [...] (z dwoma budynkami, stajni i spichlerza - pkt I/2a), zostały wyszczególnione jako wnętrza krajobrazowe
tj. obszary o najwyższych wartościach historycznych, zabytkowych i krajobrazowych.
W celu ustalenia faktycznych granic i powierzchni założenia parkowego
w [...], którego dotyczy wniosek inicjujący postępowanie, organ odwoławczy uzupełnił materiał dowodowy o dokumenty kartograficzne z Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie. W aktach zgromadzonych na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego brak bowiem map, które obrazowałby ten teren w dacie bliskiej wejściu w życie dekretu. "Plan orjentacyjny resztówki [...]", sporządzony
jako uzupełnienie do "Protokołu (...) w przedmiocie Planu właściwego zagospodarowania resztówek" (oba datowane na 17 kwietnia 1950 r.) jest dokumentem bardzo nieprecyzyjnym. Poszczególne elementy resztówki przedstawiono
z zaburzeniem proporcji i kształtów. Dla przykładu park został rozrysowany po obu stronach drogi do [...] i wielkościowo odpowiada sadowi, podczas gdy w protokole dla parku podano obszar 0,50 ha, a dla sadu 3 ha. W efekcie poszerzonego postępowania dowodowego Minister pozyskał dwa zdjęcia lotnicze z lat 1951 i 1953, które pozwalają przyjąć, że park w majątku B. P. obejmował obszar mniejszy niż zakreślony żądaniem A. C. Zestawienie zdjęć lotniczych, które z założenia są materiałem dowodowym najwierniej utrwalającym obraz,
z aktualnym wydrukiem z geoportalu krajowego dla terenu założenia parkowego
w [...], prowadzi do wniosku, że na dzień 13 września 1944r. park dworski mógł obejmować co najwyżej nieruchomość, oznaczoną obecnie nr ewid. [...]
o pow. 0,9906 ha. Park z całą pewnością nie funkcjonował na terenie dzisiejszej działki ewid. nr [...]. Wniosek ten wypływa również z fotografii, którą do akt sprawy przedłożyło [...] Towarzystwo Kulturalne. Widać na niej dziewczynkę
(wg podpisu na drugiej stronie zdjęcia jest to córka właściciela – E.) na tle [...], usypanego w 1934r. Dziecko musi więc stać na tyłach dworu, z twarzą zwróconą w jego kierunku, tj. na zachód. W około nie ma jednak drzew parkowych. Teren ujęty na zdjęciu to łąka bądź pastwisko. Najprawdopodobniej fotografia została błędnie podpisana przez [...] Towarzystwo Kulturalne i na zdjęciu ujęta jest siostra E., P. ur. 1930r., która pojawia się na licznych fotografiach rodzinnych przesłanych przez wnioskodawczynię i opisanych na odwrocie.
W chwili wykonania fotografii dziewczynka mogła mieć około 8-12 lat, zatem omawiane zdjęcie musi pochodzić z okresu 1938-1942. Oba materiały źródłowe są wystraczające do uznania, że na dzień wejścia w życie dekretu park nie obejmował nieruchomości
o aktualnym oznaczeniu nr [...]. Park kończył się w zasadzie tuż za dworem,
co potwierdza zdjęcie, opisane jako: J. P. z córką T.. Fotografię wykonano pomiędzy 1941 a 1943r., jak wskazał pełnomocnik A. C. Wątpliwe jest również, aby w kluczowej dla sprawy dacie park w [...] funkcjonował na nieruchomości, stanowiącej dziś działkę nr [...] o pow. 0,3678 ha. Analiza zdjęć lotniczych nakazuje zauważyć, że ten fragment nieruchomości nie był
w pełni zadrzewiony. Mógł mieć zatem inne niż reprezentacyjne przeznaczenie, zważywszy na jego ulokowanie pomiędzy drogę prowadzącą do [...], parkiem,
a dużym areałem użytków rolnych, tj. sadów. Należy mieć też na uwadze,
że w "Protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...]"
z 10 lutego 1945 r. powierzchnię parku określono na 0,6 ha. Oczywiście należy z dużą ostrożnością podchodzić do precyzji tego typu szacunków dokonywanych przez służby przeprowadzające nacjonalizację, to jednak zsumowanie powierzchni działki nr [...]
z powierzchnią nieruchomości zidentyfikowanej jako park (tj. działki nr [...]),
dawałoby obszar ponad dwukrotnie większy niż wynikający z protokołu.
Biorąc pod uwagę cały materiał zgromadzony w sprawie, organ odwoławczy stanął
na stanowisku, że park w [...], urządzony głównie od strony frontowej dworu, utożsamiać można wyłącznie z nieruchomością, stanowiącą działkę nr [...].
W granicach tej nieruchomości nie było innych budynków niż dworek, co potwierdzają m. in. zdjęcia lotnicze i wyjaśnienia złożone przez wnioskodawczynię. "Protokół
w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...]" z 10 lutego 1945 r. opisuje dwór jako budynek mieszkalny o wymiarach 24x 11 m, z cegły, kryty dachówką. Wśród zabudowań gospodarczych wymienia natomiast stajnię, oborę, spichlerz, dobudówkę do spichlerza, owczarnię, stodołę, czworak, kuźnię letnią, przybudówkę
do stajni oraz przybudówkę do stodoły. Podobnie opisano budynki resztówki
w "Protokole zdawczo-odbiorczym w sprawie przejęcia, względnie przekazania resztówki poparcelacyjnej z maj. [...] oraz Willi [...]" z 20 lipca 1949 r.
Żaden ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wskazuje,
aby na dzień 13 września 1944r. dwór w majątku B. P. był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej. Istniejące w majątku podwórze gospodarcze, obejmujące wskazane zabudowania, funkcjonowało na nieruchomości, oznaczonej aktualnie nr działki [...], która nie stanowi przedmiotu postępowania. Trudno przyjąć, że właściciel dysponując takim zapleczem, korzystał z budynku dworu w celach rolniczych, np. do przechowywania płodów rolnych czy chowu zwierząt. B. i J. P. mieli czworo dzieci (E., Z., B. i T.),
a w okresie letnim i przy okazji różnych uroczystości w [...] gościła liczna rodzina, na co wskazują archiwalne fotografie. Dwór musiał więc spełniać przede wszystkim funkcję domu mieszkalnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest już stanowisko, że rezydencja właścicieli nieruchomości,
co do zasady nie podpadała pod przepis dekretu o reformie rolnej, jako nie służąca jego celom, chyba że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem a majątkiem ziemskim. Ten związek mógł istnieć m. in. w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła tylko funkcji mieszkalnych, ale również stanowiła centrum zarządcze i gospodarcze majątku ziemskiego. Nie jest jednak trafny pogląd wyrażony w odwołaniu Gminy [...], jakoby fakt niezatrudnienia rządcy świadczył o nierozerwalności gospodarstwa rolnego
i dwom. W toku postępowania nie udało się ustalić, czy w majątku "[...]" zatrudniony był zarządca / administrator. Takiej wiedzy nie ma wnioskodawczyni,
co wynika z pisma z 2 stycznia 2018 r. Wbrew zarzutom odwołania, potwierdzenie kwestii zatrudnienia rządcy i wskazanie miejsca, z którego administrowano gospodarstwem, leżało w interesie A. C. Tymczasem dla uznania związku funkcjonalnego pomiędzy dworem a rolniczą częścią majątku należało potwierdzić, że budynek dworu był wykorzystywany dla prowadzenia tego zarządu.
W wyroku z 26 września 2019r. (sygn. akt IV SA/Wa 825/19) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wywiódł, że nawet przekazanie dzierżawcy prawa
do korzystania z dwóch pokojów we dworze dla siebie i dla swojej administracji, wymaga jednoznacznego wskazania, że zarządca faktycznie w tych pokojach wykonywał prace związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dopóki w oparciu
o zgromadzony materiał dowodowy nie można potwierdzić, że dwór był miejscem wykorzystywanym dla celów administracyjnych, dopóty w oparciu o art. 81 a Kpa należy rozstrzygać na korzyść strony nie dające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 marca 2014r. (sygn. akt
I OSK 2230/12) podkreślił ponadto, że osobiste zarządzanie majątkiem przez właściciela i jego zamieszkiwanie w pałacu nie ma żadnego znaczenia dla oceny samodzielnego funkcjonowania rolniczej części majątku bez pałacu. Nierozerwalność tego funkcjonowania musiałaby bowiem przejawiać się w sferze gospodarczej, polegającej na niemożliwości lub znacznej uciążliwości prowadzenia działalności rolniczej bez nieruchomości zabudowanej pałacem.
Jednym słowem, związku funkcjonalnego należy poszukiwać w obiektywnych cechach określonej nieruchomości ziemskiej. Obiektywnie dwór w [...] stanowił siedzibę właściciela i jego rodziny, a rolnicza część majątku funkcjonowała
w wymiarze gospodarczym niezależnie od położenia dworu i miejsca zamieszkania właściciela.
Również park zdaniem Ministra posiadał wyłącznie funkcje reprezentacyjno-krąjobrazowe, czego dowodzi wymieniony w protokole z 20 lipca 1949 r. drzewostan ozdobny: kasztanowce, brzozy, lipy. klon, wiąz, świerki, akacje. Park nie jest miejscem, służącym działalności rolniczej. Byłoby to o tyle nieracjonalne, że majątek
B. P. obejmował duże powierzchnie użytków rolnych, m. in. 122 ha gruntów ornych, 7 ha łąk, 3 ha sadów, 1 ha ogrodów warzywnych. Do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie park w [...] był więc zbędny.
Nie było to zresztą gospodarczo uzasadnione, zważywszy też na to, że park sąsiadował od południa z sadami, od wschodu z łąką. Użytki te nie przenikały się wzajemnie,
co widać na zdjęciach lotniczych. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku
z 8 lutego 2021r. (sygn. akt 1 OSK 553/19) wprost stwierdził, że umieszczenie ogrodów warzywnego i owocowego poza terenem zespołu świadczy o braku powiązania
tego zespołu z produkcją rolną. Za chybione uznać trzeba argumenty Gminy [...], zmierzające do wykazania, że drzewa parkowe mogły dostarczać takich produktów
jak miody, syropy, oleje i z tego tytułu wpisywały się w cele reformy rolnej.
Drzewostan parku w [...] miał charakter ozdobny, którego główną funkcją
nie była produkcja pożytków dla kuchni czy medycyny naturalnej. W wyroku
z 20 lutego 2015 r. (sygn. akt I OSK 1399/13) Naczelny Sąd Administracyjny zawarł pogląd, że "nie ma znaczenia, czy został on (zespół pałacowo-parkowy) fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej. Pod względem przestrzennym i funkcjonalnym kompleks dworsko-parkowy w [...], w granicach obecnej działki nr [...], stanowił wyodrębnioną od gospodarstwa rolnego część. Był odgrodzony od podwórza gospodarczego
w sposób naturalny, tzn. przez drogę (biegnącą na wschód do [...])
i granicę zieleni parkowej. Wnioskodawczyni wskazuje również na istnienie płotu.
Do budynku dworu prowadził wjazd od strony drogi do [...], co dobrze obrazuje pozyskane przez organ stopnia wojewódzkiego zdjęcie lotnicze z 1961 r.
Droga dojazdowa do dworku funkcjonuje do dziś, na co wskazują współczesne fotografie oraz "Plan sytuacyjny zabytkowych obiektów, położonych na działce nr [...] w [...] (...)", dołączony do Karty ewidencyjnej z 2001r. Majątek B. P. obejmował dwa niezależne i nie pozostające z sobą w dwukierunkowym związku funkcjonalnym elementy: dwór wraz z parkiem oraz folwark. Ich łącznikiem było tylko sąsiedztwo, posiadanie wspólnego właściciela oraz przeznaczanie dochodów płynących z folwarku na utrzymanie właściciela i jego rodziny zamieszkałej w pałacu. Folwark będący gospodarstwem rolnym posiadał odrębne zabudowania stanowiące pewien odrębny od dworu kompleks, w którym skupiały się również wszystkie funkcje niezbędne do jego prawidłowego działania. Nieruchomość rolna nie korzystała z części dworsko-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Założenie dworsko-parkowe była bezużyteczne dla folwarku, a folwark mógł prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od budynku dworu. Dwór wraz z parkiem w [...] tworzył zatem integralne założenie architektoniczne, które nie spełniało kryterium nieruchomości ziemskiej
o charakterze rolnym oraz nie pozostawało w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Nie ma zatem podstaw, aby twierdzić, że zespół dworsko-parkowy
w [...], obejmujący nieruchomość zidentyfikowaną jako działka nr [...], podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.
Minister podniósł, że inaczej należało zakwalifikować dwie pozostałe nieruchomości, objęte postępowaniem. W ocenie organu teren, oznaczony jako działka o nr [...],
w dniu wejścia w życie dekretu stanowił użytek rolny. Omówione zdjęcia lotnicze
z 1951 i 1953 r. oraz fotografia T. P. na tle [...] pozwalają przyjąć, że nieruchomość wykorzystywano jako łąkę bądź pastwisko. Uwzględniając zatem fakt, że za użytki rolne zgodnie z § 4 rozporządzenia uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe, ten fragment "Dóbr [...]" miał charakter rolny. Natomiast nieruchomość o aktualnym oznaczeniu ewid. nr [...] znajdowała się poza granicami kompleksu parkowego, była niezadrzewiona i mogła być wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej jako łąką bądź pastwisko.
Obie więc te nieruchomości, pochodzące z majątku B. P., podpadały
pod działanie dekretu jako "nieruchomości ziemskie".
Skargi na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w zakresie jej punktu 2 wniosła Gmina [...] oraz A. C. w zakresie jej punktu 1 i 3.
Gmina [...] powołując się na fragment książki ‘’ Od [...] do Unii Europejskiej [...] i [...] lat doświadczeń i historii" podniosła, że dworek wykorzystywano jako rozlewnię mleka, która pozostaje w ścisłym związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Ponadto dla racjonalnego funkcjonowania gospodarstwa rolnego niezbędne jest posiadanie przez jego właściciela miejsca odpoczynku.
Strona skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Ministra w zaskarżonej części
i zasądzenie kosztów postępowania.
A. C. zaskarżonej decyzji zarzuciła:
naruszenie przepisów postępowania tj.
art. 80 k.p.a. poprzez:
brak oceny przez organ całokształtu materiału dowodowego, w szczególności pominięcie w swojej ocenie wydruku ze strony geoportal.pl, który w zestawieniu
z dokumentem pn. "Plan Orjentacyjny resztówki [...]" potwierdzał,
że na nieruchomościach oznaczonych numerem ewidencyjnym [...] i [...] znajdował się park;
wydanie decyzji w oparciu o dowód w postaci fotografii lotniczych z lat 1951
i 1953 i ustalenie, że park w majątku B. P. obejmował obszar mniejszy niż zakreślony żądaniem A. C., podczas gdy organ zobowiązany
był ustalić charakter nieruchomości na dzień 13 września 1944 r. tj. na dzień wejścia
w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,
błędną ocenę dowodu w postaci fotografii opisanej jako J. P. z córką T., a w konsekwencji stwierdzenie, że wynika z niej jakoby park kończył się tuż
za domem, podczas gdy w zestawieniu z wydrukiem ze strony geoportal.pl należy dojść do przekonania, że za plecami i po prawej stronie fotografa robiącego to zdjęcie znajdują się liczne drzewa świadczące o istnieniu parku w dalszej części nieruchomości;
pominięcie przy dokonywaniu ustaleń co do terenu stanowiącego działki [...]
i [...] okoliczności, iż na tych nieruchomościach znaleźć można liczny starodrzew, wskazujący niewątpliwie na dokonanie nasadzeń przed 1944 rokiem, co nie pozwala przyjmować racjonalnego domniemania co do rolniczego użytkowania terenu w tym okresie;
art. 7 k.p.a. w związku z przepisem art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie
przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy mając na względzie słuszny interes obywateli.
art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez błędne uchylenie decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia 12 sierpnia 2019r. (znak: WS-III.7515.1.26.2016.IB) w części
tj. w zakresie jej punktu 1) i 2), podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że na nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...] i [...] znajdował się park będący częścią zespołu parkowo - pałacowego, a co za tym idzie nieruchomości
te nie powinny zostać przejęte w ramach reformy rolnej.
w konsekwencji zaś naruszenie prawa materialnego tj. przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie wobec błędnego ustalenia stanu faktycznego,
a w konsekwencji uznanie, że część nieruchomości ziemskiej pn. [...], oznaczonej w aktualnej ewidencji gruntów jako działki nr [...] i [...], obręb [...], jedn. ewid. [...], położone w [....], podlegały pod działanie tego przepisu, podczas gdy prawidłowo ustalony stan faktyczny prowadzi
do wniosku przeciwnego.
Mając na uwadze wskazane wyżej zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie decyzji
w zaskarżonej części tj. jej punktu 1., w którym organ uchylił punkt 1 i 3 decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia 12.08.2019 r. orzekając, że część nieruchomości ziemskiej pn. [...], oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów jako działki nr [...] i [...], obręb [...], jedn. ewid. [...], położona
w [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN
z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie.
Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2022 r. Sąd sprawy z powyższych skarg połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz do prowadzenia pod sygn. akt
I SA/Wa 2840/21.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej
pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1
ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach
danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargi
za niezasadne.
Postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.
o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej: rozporządzenie wykonawcze – a jego celem było stwierdzenie, czy zespół dworsko-parkowy położony
w [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (zob. uchwałę NSA
z dnia 10 stycznia 2011, I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23).
Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny we wspomnianej uchwale
z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem
art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17)
"Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu
z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej
(Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia).
Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione
w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem
na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły
na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem
z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność
Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."
Skład orzekający w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela.
Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie
o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.
Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego,
mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały
w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym,
jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Zarząd, o jakim mowa w tym ostatnim przepisie, mógł być obejmowany tylko nad nieruchomościami,
które przechodziły na własność Skarbu Państwa.
W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990,
poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana
do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym.
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91,
OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00,
LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA
z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).
Zespół dworsko – parkowy w [...], który nie miał charakteru rolniczego (zgodnie z § 4 rozporządzenia wykonawczego, "za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe"), mógłby zatem podlegać pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, gdyby pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym i mógłby być wykorzystany na cele reformy rolnej. Przy czym, w ocenie Sądu, związek funkcjonalny oznacza, że nieruchomość ziemska nie mająca charakteru rolniczego,
która co do zasady nie podlegałaby przejęciu, była niezbędna do funkcjonowania nieruchomości o charakterze rolniczym (jak np. przedsiębiorstwa produkcji rolnej
dla wykorzystania płodów wytwarzanych w nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym).
W niniejszej sprawie, zdaniem skarżącej Gminy [...], związek funkcjonalny polegał na tym, że dwór był wykorzystywany jako rozlewnia mleka, a zatem był ściśle powiązany z gospodarstwem rolnym. Ponadto właściciel majątku był z wykształcenia rolnikiem, co oznacza, że miejscem, z którego zarządzał on nieruchomością ziemską
o charakterze rolniczym był właśnie dworek.
Sąd podziela stanowisko Ministra, że zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, że pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a zespołem dworsko – parkowym nie istniał nierozerwalny związek. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zespół dworsko – parkowy składał się z budynku dworu
i parku, które służyły celom mieszkalnym i rekreacyjnym. Znajdujące się w aktach sprawy mapy i plany, a także zdjęcia, na które powołuje się Minister wyraźnie wskazują na istnienie części dworsko-parkowej oraz części stanowiącej sad oraz łąki i pastwiska oddzielone drogą. Poza dworem i otaczającym go parkiem w majątku były budynki: stajnia, obora, spichlerz, dobudówka do spichlerza, owczarnia, stodoła, czworak, kuźnia letnia, przybudówka do stajni oraz przybudówka do stodoły. Niewątpliwie majątek
w [...] składał się z wyraźnie odizolowanych od siebie części.
Część zespołu dworsko-parkowego znajdowała się na terenie obecnej działki nr [...], po wschodniej stronie drogi prowadzącej z [...] do [...] i [...].
W pobliżu dworu droga ta krzyżuje się z asfaltową ścieżką, po której północnej stronie znajdują się zabudowania gospodarcze. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy,
a przede wszystkim mapy i zdjęcia, w tym lotnicze i z geoportalu wskazują,
że na obecnej działce nr [...] znajdowały się łąka i pastwisko, a nie park jak podnosi skarżąca A. C., która na poparcie swoich twierdzeń nie przedstawiła żadnych dowodów. A to przecież na wnioskodawcy spoczywa głównie ciężar udowodnienia jaki był areał gruntów nie podlegających przejęciu na cele reformy rolnej
i jakie było ich zagospodarowanie w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Również w ocenie Sądu brak jest w sprawie przekonywujących dowodów by na terenie działki nr [...] istniał park. Jak wskazują zdjęcia lotnicze działka ta nie była w pełni zadrzewiona i znajdowała się pomiędzy drogą prowadzącą do [...], parkiem, a dużym areałem sadów. Ponadto jak słusznie zauważył
Minister w protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] powierzchnię parku wskazywano jako 0,6 ha.
W ocenie Sądu należy podzielić stanowisko organu II instancji, że w świetle przeprowadzonych dowodów wzajemne usytuowanie obiektów wchodzących w skład majątku pozwalało na wyodrębnienie części niezwiązanej z gospodarstwem rolnym.
Z całego majątku można wyodrębnić części: dworsko-parkową oraz część gospodarczą zabudowaną budynkami gospodarczymi i stricte rolną. Tym samym część dworsko – parkowa stanowiła siedzibę właścicieli i służyła wyłącznie ich potrzebom. Oceny powyższej nie zmienia stanowisko skarżącej Gminy, że jego właściciel faktycznie sprawował zarząd swoimi dobrami. Oczywiste jest, że właściciel majątku
z natury rzeczy jest uprawniony do ostatecznego decydowania, czy aprobaty,
w kwestii zarządu majątkiem.
Nie mogły też odnieść zamierzonego skutku podnoszone przez skarżącą Gminę argumenty wskazujące, że dwór z gospodarstwem stanowiły jedną całość, co miałoby wynikać z powoływanej w skardze treści książki. Fakt funkcjonowania w dworze rozlewni mleka dotyczy bowiem okresu, kiedy właściciele majątku musieli go opuścić
z przyczyn od nich niezależnych. Zdaniem Sądu nie ma to znaczenia dla oceny funkcjonalnego i terytorialnego oddzielenia dworu od gospodarczej części majątku. Również o jedności gospodarczej dworu i majątku pod stałym nadzorem właściciela nie mogą przesądzać o związku funkcjonalnym pomiędzy dworem i częścią rolniczą majątku, ponieważ naturalnym jest , że to właściciel decyduje o sposobie zarządzania majątkiem, podejmuje najważniejsze decyzje związane z jego funkcjonowaniem,
a pracownicy uprawnieni są jedynie do wykonywania swoich czynności w uzgodnieniu z właścicielem.
Związki zaś zespołu dworsko –parkowego z pozostałą częścią majątku ziemskiego
o charakterze rolniczym, jedynie poprzez osobę właściciela i finansowanie potrzeb dworu z dochodów gospodarstwa , nie mogą być w ogóle uznane za związek funkcjonalny, uzasadniający przejęcie zespołu dworsko – parkowego (o charakterze nierolniczym), w trybie przepisów o reformie rolnej. Jest bowiem oczywiste,
że z dochodów "części gospodarczej, rolniczej" możliwe jest zaspokajanie potrzeb bytowych i mieszkaniowych właściciela gospodarstwa i jego rodziny, niezależnie
od tego, gdzie te potrzeby są zaspokajane. Zakładając hipotetycznie, że właściciel nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym miałby siedzibę w jednym z wielu dużych ówczesnych miast, to nie sposób przyjąć, że tylko dlatego, że "miejska" siedziba właściciela oraz jego i jej utrzymanie byłoby finansowane z dochodów nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, to również ta siedziba podlegałaby przejęciu w trybie reformy rolnej. To hipotetyczne założenie, nawet abstrahując od występującego czasem w orzecznictwie sporu o to, czy nieruchomość położona w obrębie miasta może być uznana za nieruchomość ziemską, unaocznia, że samo finansowanie utrzymania właściciela i jego siedziby nie może prowadzić do uznania związku funkcjonalnego
z umownie rzecz ujmując "częścią rolniczą", jeśli część "nierolnicza", choć ziemska,
nie jest niezbędna dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego. W niniejszej sprawie wiarygodnych dowodów na niezbędność zespołu dworsko – parkowego
dla funkcjonowania pozostałej, "gospodarczej, rolniczej" części majątku [...]
nie wykazano.
Zasadnie zatem, zdaniem Sądu, Minister uznał, że zespół dworsko-parkowy usytuowany na działce nr [...] nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej,
natomiast pozostałe działki nr [...] i [...] takiemu przejęciu jako rolnicze podlegały. Przy czym zauważyć należy, że organy orzekające dysponowały nader skąpym materiałem dowodowym, a to przecież jak wskazano wyżej na skarżącej
A. C. jak stronie inicjującej niniejsze postępowanie spoczywał ciężar wykazania, że działki te nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, czego jednak
w wystarczającym stopniu nie uczyniła, a zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji jest prawidłowe.
Wbrew zarzutom skarg postępowanie w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone
w sposób wyczerpujący i wnikliwy, a uzasadnienie zaskarżonej decyzji sporządzone zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Organ dokonał również oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w ramach swobodnej oceny dowodów określonej
w art. 80 k.p.a. Tym samym zarzuty skarg dotyczące naruszenia przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego w nich wskazanych należy uznać
za chybione.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie
art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,
innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
(tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095).