I OSK 884/08

I OSK 884/08 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2009-06-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2008-07-03
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Łukaszewska - Macioch /sprawozdawca/
Jan Kacprzak /przewodniczący/
Roman Ciąglewicz
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Wywłaszczanie nieruchomości
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 2459/07 - Wyrok WSA w Warszawie z 2008-02-29
Skarżony organ
Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
art. 3 ust 1 lit b
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Kacprzak Sędziowie NSA Roman Ciąglewicz NSA Anna Łukaszewska – Macioch (spr.) Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 2459/07 w sprawie ze skargi [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w L. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 2459/07 oddalił skargę [...] Fabryki {...] "[...]" Sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w L. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2007 r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia o nacjonalizacji przedsiębiorstwa.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd przedstawił następujący stan faktyczny oraz ocenę prawną:
Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] września 2007 r., po rozpatrzeniu wniosku złożonego przez likwidatora Fabryki [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności:
- orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...] Sp. z o.o. w L. oraz
- orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] grudnia 1952 r. wydanego w porozumieniu z przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego ww. przedsiębiorstwa.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w oparciu o zgromadzoną w sprawie dokumentację oraz wyjaśnienia złożone przez strony ustalono, co następuje:
W dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa nacjonalizacyjna", przedsiębiorstwo pn. [...] Fabryka [...] Sp. z o.o. w L. stanowiło własność osoby prawnej - spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, co stwierdzono na podstawie wypisu z rejestru handlowego dział B Nr [...] wydanego przez Sąd Okręgowy w Lublinie z dnia [...] września 1945 r. Siedziba Spółki mieściła się w L., przy ul. F. nr [...], która to nieruchomość objęta była numerem hipotecznym [...], a prawo własności do tej nieruchomości wpisane było na rzecz [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. Zarządzeniem Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w L. z dnia [...] sierpnia 1946 r., na mocy § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 17, poz. 114) wciągnięto fabrykę do wykazu nr 1 przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, który został ogłoszony w Lubelskim Dzienniku Wojewódzkim Nr 15 z dnia 20 sierpnia 1946 r., poz. 83. W odniesieniu do nacjonalizowanego przedsiębiorstwa w terminie określonym w § 28 w/w rozporządzenia Rady Ministrów nie zostały zgłoszone prawa lub zarzuty.
W dniu [...] czerwca 1947 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5, art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 lit. a i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62), wydał orzeczenie nr [...], na mocy którego przejęto na własność Państwa m.in. [...] Fabrykę [...] "[...]" Sp. z o.o. w L. Orzeczenie to zostało opublikowane w Monitorze Polskim Nr [...] z dnia [...] lipca 1947r. Następnie zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1947 r., na zasadzie § 72 powołanego rozporządzenia zarządzono objęcie Fabryki przez [...] Zjednoczenie [...] w Ł. Objęcie poszczególnych składników majątkowych tego przedsiębiorstwa nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym sporządzonym w dniu [...] września 1947 r. Minister Przemysłu Maszynowego orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1952 r., wydanym w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego na podstawie § 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. zatwierdził protokół zdawczo-odbiorczy ustalając, że wszystkie składniki w nim ujęte stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność państwa, oprócz nieruchomości położonej w W. przy ul. W. [...], nr hip. [...], która została wyłączona ze składników majątkowych przejmowanego przedsiębiorstwa, ponieważ przeszła już na własność m.st. Warszawy na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279).
Prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. Minister Gospodarki wskazał, że materialnoprawną podstawą przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa był art. 3 lit. B ust. 1 i 5 ustawy nacjonalizacyjnej pozwalający na przejęcie przez Państwo przedsiębiorstw przemysłowych niewymienionych pod lit. A, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Organ podkreślił, że za "zdolność zatrudnienia" należy przyjąć rzeczywistą zdolność zatrudnienia w danym przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., tj. 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego znajdującego się w tym dniu na wyposażeniu przedsiębiorstwa, niezależnie od przysługującego do niego tytułu własności, a także warunków eksploatacji przedsiębiorstwa w tym okresie, jego charakteru organizacyjnego, rodzaju maszyn w nim pracujących, ich stanu zużycia (również zniszczeń wojennych) oraz przydatności do prowadzonej w tym przedsiębiorstwie produkcji, jak również asortymentu ze wskazaniem, jak te czynniki mogły wpłynąć na ustaloną wielkość w dacie 5 lutego 1946 r.
W związku z powyższym w toku postępowania wyjaśniającego pozyskano dokumenty archiwalne wskazujące pośrednio lub bezpośrednio na zdolność zatrudnienia przedmiotowej fabryki przekraczającą kryterium ustawowe, tj.:
1/ memoriał Komitetu Fabrycznego [...] (bez daty), z treści którego wynika, iż ww. fabryka przy produkcji zatrudniała 208 pracowników oraz, że przy maksymalnej produkcji firma mogła zatrudnić ponad 350 pracowników;
2/ sprawozdanie nadzorców państwowych przedmiotowego przedsiębiorstwa, sporządzone dnia 25 października 1946 r. za okres od 1 września 1946 r. do 30 września 1946 r., gdzie wskazano, iż w tym okresie sprawozdawczym w przedsiębiorstwie pracowało ogółem 262 pracowników z tego 192 robotników;
3/ sprawozdanie nadzorców państwowych przedmiotowego przedsiębiorstwa z dnia 15 listopada 1946 r., za okres od 1 października 1946 r. do 31 października 1946 r., zgodnie z którym w tym okresie sprawozdawczym w przedsiębiorstwie pracowało ogółem 266 pracowników, z tego 193 robotników, 50 uczniów, 9 pracowników technicznych i 14 pracowników biurowych;
4/ kwestionariusz przedsiębiorstwa (bez daty), gdzie wykazano, że zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę wynosi - 300 osób;
5/ kwestionariusz przedsiębiorstwa, sporządzony przez Izbę Przemysłowo - Handlową w L., w treści którego podniesiono, że ilość pracowników, których przedsiębiorstwo zdolne jest zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę wynosi - 230 osób.
Nie znaleziono żadnej dokumentacji wskazującej na niższą zdolność zatrudnienia przedmiotowej fabryki niż 50 pracowników na jedną zmianę przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. lub choćby w okresie do tej daty zbliżonym.
Niezależnie od powyższych źródeł organ prowadzący postępowanie nadzorcze zasięgnął w tym zakresie opinii biegłego, który w oparciu o dodatkowo pozyskany materiał dowodowy, uwzględniając stopień zniszczeń wojennych w budynkach przedsiębiorstwa (który kształtował się na poziomie nieznacznym) stwierdził, że [...] Fabryka "[...]", w L., na jedną zmianę roboczą przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. zatrudniała 255 pracowników. Organ stwierdził, że przedstawiona opinia ma charakter szczegółowy, pełny i profesjonalny, oparta została na faktycznie istniejącym stanie przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a ponadto nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności oraz jest jasna co do wniosków końcowych. Wnioski końcowe tej opinii znajdują potwierdzenie w archiwalnym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Z tych też przyczyn Minister Gospodarki dopuścił opinię jako kluczowy dowód w sprawie i uznał, że orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...] "[...]" Sp. z o.o. w L., nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa.
Odnosząc się do zarzutu skarżącego, że § 72 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. nakładał na właściwego ministra obowiązek wydania, jednocześnie z ogłoszeniem orzeczenia o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa, zarządzenia o objęciu tego przedsiębiorstwa i wyznaczenia w tym celu odpowiednich osób lub organizacji gospodarczych, Minister Gospodarki wskazał, że – w jego ocenie – nie musi to być rozumiane jako działanie dokonane w tym samym dniu. Wydanie zarządzenia skutkowało tylko dokonaniem faktycznej czynności objęcia mienia przez wskazany przez Ministra Przemysłu i Handlu podmiot, które wcześniej już zostało przejęte prawnie na własność Państwa. Zarządzenie zostało wydane w krótkim czasie po ogłoszeniu orzeczenia o nacjonalizacji w Monitorze Polskim (11 lipca 1947 r.). Poza tym niewydanie przez ministra zarządzenia w sprawie objęcia przedsiębiorstwa w tym samym dniu co orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa nie ma bezpośredniego związku z przepisami stanowiącymi podstawę wydania w/w orzeczenia nacjonalizacyjnego i stanowi odrębną kwestię, nie mającą wpływu na ocenianą decyzję, bowiem rażące naruszenie prawa wystąpi tylko wtedy, gdy wada będzie tkwiła w samej decyzji.
W ocenie organu, także niewypłacenia odszkodowania za znacjonalizowane mienie nie można kwalifikować jako przesłanki rodzącej skutek w postaci rażącego naruszenia prawa przy wydawaniu orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa. Zgodnie z przepisami ustawy nacjonalizacyjnej, odszkodowania miały zostać zrealizowane dopiero po przejęciu mienia przez Państwo. Pomimo upoważnień w art. 7 ust. 4 i 6 ustawy nacjonalizacyjnej Rada Ministrów nie wydała przepisów wykonawczych dotyczących zasad, trybu i wysokości wypłaty odszkodowań. Okoliczność ta nie ma bezpośredniego związku z przepisami stanowiącymi podstawę orzeczenia nacjonalizacyjnego, a zatem nie może przesądzać o rażącym naruszeniu prawa przy jego wydaniu.
Minister Gospodarki wskazał, że skutki orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. o nacjonalizacji przedsiębiorstwa rozciągają się na orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo–odbiorczego wydane w dniu [...] grudnia 1952 r. w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego. W konsekwencji organ zobowiązany był do oceny legalności również i tego aktu administracyjnego pod kątem rażącego naruszenia prawa przy jego podejmowaniu w odniesieniu do składników majątkowych przedsiębiorstwa, które zostały uznane tym orzeczeniem za integralną część fabryki i przechodziły wraz z nią na własność Państwa. W tym zakresie organ zważył, że według art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodziły na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań (z wyjątkami). Należy zatem przyjąć, zgodnie z aktualnym kierunkiem orzecznictwa sądowoadministracyjnego, że ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym. Oznacza to, że art. 6 dawał podstawę do przejęcia przedsiębiorstwa, które obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność. Analiza całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie prowadzi, zdaniem Ministra Gospodarki, do wniosku że przy podejmowaniu orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] grudnia 1952 r. nie zostało rażąco naruszone prawo zarówno w zakresie dotyczącym nieruchomości, zabudowanej budynkami fabrycznymi jak i całości mienia ruchomego wymienionego w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia [...] września 1947 r.
W tej sytuacji, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Gospodarki ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2008r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] czerwca 2007 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie pełnomocnik [...] Fabryki [...] "[...]" sp. z o.o. z siedzibą w L. podniósł następujące zarzuty:
1/ naruszenie art. 156 kpa poprzez zaniechanie dokonania oceny legalności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. według akt sprawy i stanu sprawy z dnia wydania zaskarżonego orzeczenia (tj. z dnia [...] czerwca 1947 r.) oraz wyjście poza granice postępowania nadzorczego i przeprowadzenie ponownego postępowania merytorycznego prowadzącego do rozpoznania istoty sprawy,
2/ naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez błędne przyjęcie, że zaskarżone orzeczenie nie narusza prawa, podczas gdy miało miejsce rażące naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności:
a) § 66 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa poprzez brak udziału w wydaniu orzeczenia o przejęciu na własność Państwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o. o z siedzibą w L. - ministra właściwego do spraw rolnictwa, podczas gdy § 66 ust. 2 dla wydania orzeczenia o przejściu na własność Państwa przewidywał kompetencje wszystkich ministrów właściwych w sprawie działających łącznie,
b) § 69 powołanego rozporządzenia z dnia 11 kwietnia 1946 r. poprzez niewydanie jednocześnie z ogłoszeniem orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa zarządzenia o objęciu przedsiębiorstwa i wyznaczenia w tym celu odpowiedniej osoby lub organizacji gospodarczej,
c) art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. poprzez przyjęcie, że [...] Fabryka [...] "[...]" sp. z o.o. z siedzibą w L. jest w stanie zatrudnić na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników, podczas gdy w dniu wydawania decyzji Minister nie dysponował żadną wiarygodną dokumentacją ustalającą liczbę pracowników na jedną zmianę,
d) art. 3 ust. 1 powołanej ustawy poprzez błędne przyjęcie zakresu podmiotowego nacjonalizowanych przedsiębiorstw, a mianowicie, że przepis ten obejmował również przedsiębiorstwa będące własnością osób prawnych, skoro precyzyjne regulacje zawarte w art. 2 tej ustawy i w innych ustawach nacjonalizacyjnych, a zwłaszcza w dekrecie z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz.17), w art. 2 ust. 1 lit. E.) oraz w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. nr 15, poz. 88) w art. 1 ust. 1 wyraźnie wskazywały na ich zakres podmiotowy, tj. np. osoby fizyczne i prawne, których składniki majątkowe są przejmowane na własność Państwa,
e) art. 44 oraz art. 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym poprzez wydanie orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa, pomimo braku wystarczającego materiału dowodowego oraz poprzez niewystarczające uzasadnienie orzeczenia, podczas gdy wymienione przepisy nakładały na organ administracji obowiązek należytego ustalenia stanu sprawy oraz obowiązek prawnego i faktycznego uzasadnienia decyzji (orzeczenia).
Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Gospodarki oraz poprzedzającej ją decyzji tego Ministra z dnia [...] czerwca 2007 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 2459/07 oddalił skargę.
Oceniając zaskarżoną decyzję pod kątem prawidłowości przeprowadzonej kontroli legalności orzeczenia nacjonalizacyjnego Sąd stwierdził, że organ zasadnie uznał, iż orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. nie jest dotknięte wadą nieważności. W dniu wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. spełniona była przesłanka określona w art. 3 lit. B ust. 1 tej ustawy, bowiem materiał dokumentacyjny daje wystarczające podstawy do stwierdzenia, iż Fabryka posiadała zdolność zatrudnienia odpowiadającą wielkości wskazanej w ustawie nacjonalizacyjnej, tj. ponad 50 pracowników na jedną zmianę. Za niezasadny Sąd uznał podniesiony przez stronę skarżącą zarzut naruszenia art. 3 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej poprzez błędne przyjęcie zakresu podmiotowego nacjonalizowanych przedsiębiorstw. Przepis art. 3 ust. 1 wyraźnie wskazuje, że dotyczy przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstw jako takich w celu dalszego ich funkcjonowania w zarządzie Państwa albo samorządu terytorialnego lub spółdzielni, a nie przejęcia na własność Państwa majątku określonych podmiotów. Sąd nie podzielił też zarzutu naruszenia § 66 ust. 2 rozporządzenia w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Sąd stwierdził, że z uwagi na charakter produkcji [...] Fabryki [...] "[...]" prawidłowo przyjęto, iż właściwym do wydania orzeczenia o jej nacjonalizacji jest Minister Przemysłu i Handlu. Ze zgromadzonych dokumentów, a także z opracowania biegłego wynika, że przedsiębiorstwo posiadało wyposażenie do szeroko pojętej produkcji przemysłowej, a więc nie było przesłanki do uznania, by stosownie do § 66 ust. 2 orzeczenie zostało wydane łącznie przez dwóch ministrów. Za niezasadny Sąd uznał również zarzut naruszenia § 69 powołanego rozporządzenia poprzez niewydanie jednocześnie z ogłoszeniem orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa - zarządzenia o objęciu przedsiębiorstwa i wyznaczenia w tym celu odpowiedniej osoby lub organizacji gospodarczej. Wydane w dniu 31 lipca 1947r. przez Ministra Przemysłu i Handlu zarządzenie o objęciu przedmiotowego przedsiębiorstwa przez Ł. Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych w Ł. dotyczyło faktycznej czynności objęcia przedsiębiorstwa i to, że zostało wydane 20 dni po dacie ogłoszenia orzeczenia nacjonalizacyjnego w Monitorze Polskim, nie ma wpływu na ważność tego orzeczenia.
Za trafne Sąd uznał także stanowisko organu nadzoru, iż nie jest dotknięte wadą nieważności orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dnia [...] grudnia 1952 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa [...] Fabryka [...] "[...]" sp. z o.o. w L.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym Sąd wskazał, że zgodnie z § 81 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa w postępowaniu w nim określonym mają odpowiednie zastosowanie art. 9-11, 12 ust. 1, 2 i 5, 14 ust. 1 i 2, 20-23, 25-30, 34, 36-43, 49-67, 81, 96 ust. 2, 105 ust. 1 i 2, 106, 108, 109 ust. 1 i 3 i 111 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Wskazane przez skarżącą Spółkę art. 44 i 75 rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym nie miały zastosowania w postępowaniu określonym ustawą nacjonalizacyjną i powyżej opisanym rozporządzeniem, toteż nie mogły zostać naruszone.
Nietrafny jest, zdaniem Sądu zarzut naruszenia art. 156 kpa poprzez przeprowadzenie przez Ministra Gospodarki ponownego postępowania merytorycznego zamiast postępowania nadzorczego. Powołując się na orzecznictwo (wyrok SN z dnia 9 kwietnia 1992 r., sygn. akt III ARN 20/1992) Sąd wskazał, że w postępowaniu o stwierdzenie nieważności obowiązują wszystkie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące postępowania wyjaśniającego, a wobec tego organ nadzoru stosował art. 10 oraz art. 78, 79 i art. 81 kpa, aby umożliwić stronom czynny udział w postępowaniu dowodowym, a także w celu pełnego wyjaśnienia sprawy zgodnie z art. 77 kpa, korzystał z fachowej wiedzy biegłego (art. 84 kpa).
Podsumowując Sąd stwierdził, iż organ dokładnie wyjaśnił stan sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 kpa, wyczerpująco zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy stosownie do treści art. 77 § 1 kpa i w oparciu o zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa) oceniał na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Uzasadnienie decyzji spełnia wymagania art. 107 § 3 kpa.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie [...] Fabryka [...] "[...]" Sp. z o.o. z siedzibą w L. w likwidacji, reprezentowana przez adwokata, wniosła skargę kasacyjną, w której podniosła następujące zarzuty:
I. naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "P.p.s.a.", poprzez błędne przyjęcie, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, podczas gdy skarga powinna być uwzględniona, ponieważ organ wydający orzeczenie nadzorcze błędnie odmówił stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, ponieważ:
a) orzeczenie nacjonalizacyjne wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa, a to:
- § 65 ust. 1 pkt a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa poprzez wydanie orzeczenia o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o., pomimo że do wciągnięcia tego przedsiębiorstwa do wykazu przedsiębiorstw zgłoszono zarzuty w trybie § 28 ww. rozporządzenia (wniosek reprywatyzacyjny), podczas gdy powołany przepis był podstawą do orzeczenia nacjonalizacyjnego jedynie w stosunku do przedsiębiorstw, co do których nie złożono zarzutów, a zgłoszonego w tym zakresie zarzutu Sąd I instancji nie rozpoznał;
- § 65 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia poprzez wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. jedynie przez Ministra Przemysłu i Handlu, podczas gdy § 65 ust. 2 dla wydania orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa przewidywał kompetencję wszystkich ministrów właściwych w sprawie działających łącznie, a zatem w przedmiotowym postępowaniu konieczny był udział ministra właściwego do spraw rolnictwa, natomiast Sąd Wojewódzki błędnie uznał, że w przedmiotowej sprawie nie było przesłanki, aby orzeczenie nacjonalizacyjne wydane było łącznie przez dwóch ministrów, gdyż charakter produkcji tego przedsiębiorstwa był wyłącznie przemysłowy;
- § 72 powołanego rozporządzenia poprzez brak jednoczesnego wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego oraz zarządzenia objęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa przez Ł. Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych w Ł., ponieważ to pierwsze opublikowane zostało w Monitorze Polskim w dniu [...] lipca 1947 r., natomiast to drugie wydane zostało dopiero w dniu [...] lipca 1947 r., a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie uznał, że wedle reguł języka normatywnego zdarzeniom, które nastąpiły w odstępie czasowym 20 dni można przypisać charakter jednoczesności;
- art. 44 oraz art. 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym poprzez wydanie orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa pomimo braku wystarczającego materiału dowodowego oraz poprzez niewystarczające uzasadnienie orzeczenia, podczas gdy wymienione przepisy nakładały na organ administracji obowiązek "należytego ustalenia stanu sprawy" oraz obowiązek "prawnego i faktycznego uzasadnienia" decyzji, natomiast Sąd I instancji błędnie uznał, że powyższe przepisy postępowania administracyjnego nie miały zastosowania w sprawie;
b) skarżone orzeczenie wydane zostało bez podstawy prawnej, ponieważ:
- wszczęcie postępowania w sprawie poprzez ogłoszenie wykazu nr 1 przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa obejmującego przedsiębiorstwo [...] Fabryki [...] "[...]" nastąpiło przed wejściem w życie przepisów wykonawczych do ustawy nacjonalizacyjnej, a zatem w chwili, w której kryteria nacjonalizacji nie zostały jeszcze określone przepisami wykonawczymi, a zgłoszonego w tym zakresie zarzutu Wojewódzki Sąd Administracyjny w ogóle nie rozpoznał;
- Rada Ministrów wydając rozporządzenie z dnia 11 kwietnia 1946 r., a następnie zmieniające je rozporządzenie z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa wykroczyła poza delegację ustawową z art. 2 ust. 7 ustawy nacjonalizacyjnej, która dotyczyła jedynie ustalenia trybu "przejścia", a nie kryteriów "przejmowania" przedsiębiorstw na własność Państwa, a zgłoszonego w tym zakresie zarzutu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w ogóle nie rozpoznał;
2. art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich zarzutów zgłoszonych w skardze przez skarżącą Spółkę, a zwłaszcza na rozprawie w dniu 29 lutego 2008 roku, podczas gdy rozpoznanie tych zarzutów miało istotne znaczenie dla oceny legalności działania organu nacjonalizacyjnego, a zatem dla oceny prawidłowości zaskarżonego orzeczenia nadzorczego.
II. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj.:
- art. 3 ust. 1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędne przyjęcie, że przepis ten dotyczy nie przejęcia na własność Państwa określonego majątku określonych podmiotów, ale przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstw jako takich, a zatem błędne przyjęcie zakresu podmiotowego nacjonalizowanych przedsiębiorstw, a mianowicie, że przepis ten obejmował również przedsiębiorstwa będące własnością osób prawnych, podczas gdy przepis ten nie zawierał precyzyjnego wskazania zakresu podmiotowego nacjonalizacji, tj. np. wskazania osób fizycznych i prawnych, których składniki majątkowe są przejmowane na własność Państwa, a regulacje takie zawarte były w art. 2 tej ustawy i w innych ustawach nacjonalizacyjnych, a zwłaszcza w dekrecie z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 4 poz. 17) w art. 2 ust. 1 lit e) oraz w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. nr 15 poz. 82) w art. 1 ust. 1, co świadczy o tym, iż dokładne określenie zakresu podmiotowego nacjonalizacji było konieczne w przepisie o randze ustawowej.
III. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie:
- art. 3 ust. 1 lit. B. ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędne przyjęcie, że [...] Fabryka [...] "[...]" Sp. z o.o. z siedzibą w L. była w dniu wydawania zaskarżonej decyzji w stanie zatrudniać na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników, podczas gdy w aktach sprawy nacjonalizacyjnej nie znajduje się żadna wiarygodna dokumentacja, która ustalałaby na dzień wydania zaskarżonej decyzji nacjonalizacyjnej możliwości przedmiotowego przedsiębiorstwa dotyczące rozmiaru zatrudnienia.
W związku z powyższymi zarzutami wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej Spółki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W przypadku nieuwzględnienia przez Sąd zarzutów skargi kasacyjnej opartych na naruszeniu przepisów postępowania wniesiono o:
1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2007 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] czerwca 2007 r. odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nr [..] z dnia [...] czerwca 1947 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...] "[...]" Sp. z o.o. z siedzibą w L. oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] grudnia 1952 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedmiotowego przedsiębiorstwa;
2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu przedstawionych zarzutów wskazano, iż naruszenie przez Sąd I instancji art. 151 P.p.s.a. polega na oddaleniu skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, pomimo iż orzeczenie nacjonalizacyjne wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa. W ocenie pełnomocnika skarżącej, Sąd I instancji błędnie przyjął, po rozpoznaniu jedynie niektórych zarzutów zgłoszonych przez Spółkę że zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki wydana w trybie nadzorczym jest prawidłowa. Przede wszystkim Sąd pominął zgłoszony przez skarżącą zarzut rażącego naruszenia przepisów postępowania przez organ wydający orzeczenie nacjonalizacyjne. Z treści § 65 ust. 1 lit. a rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947r. wynika bowiem, że właściwy Minister w myśl art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej wydaje orzeczenie o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw na podstawie wykazów ogłoszonych zgodnie z § 29, czyli jedynie co do tych przedsiębiorstw w stosunku do których nie zgłoszono praw lub zarzutów. Tymczasem w niniejszej sprawie w trybie § 28 ww. rozporządzenia zarzuty takie zostały zgłoszone (wniosek reprywatyzacyjny). W postępowaniu zakończonym wydaniem zaskarżonej decyzji doszło więc do rażącego naruszenia wskazanych przepisów, a zatem organ orzekający w trybie nadzorczym powinien był stwierdzić jej nieważność.
Rażącym naruszeniem prawa było również wydanie zaskarżonego orzeczenia przez niewłaściwy organ. Przepis § 65 ust. 2 rozporządzenia z 30 stycznia 11 kwietnia 1946 roku (jak i odpowiadający mu § 66 ust. 2 w rozporządzeniu z dnia 11 kwietnia 1946 r. – chodzi prawdopodobnie o rozporządzenie z dnia 30 stycznia 1947 r.) przewidywał, że w wypadku gdy w sprawie właściwych jest dwóch lub więcej ministrów orzeczenie o przejęciu na własność Państwa wydają łącznie wszyscy właściwi ministrowie. Jednocześnie oba rozporządzenia w § 1 podawały definicję "właściwego ministra" jako ministra właściwego ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa. Sama nazwa przedmiotowego przedsiębiorstwa wskazuje na to, iż oprócz charakteru przemysłowego miało ono charakter rolniczy, albowiem produkty przedsiębiorstwa przeznaczone były wyłącznie do wykorzystania w produkcji rolnej. Sprawa przejęcia na własność Państwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. w L. należała więc do właściwości Ministra Przemysłu i Handlu oraz Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, a zatem orzeczenie o przejęciu na własność Państwa powinno było zostać wydane przez obu tych Ministrów działających łącznie. Sąd I instancji bezzasadnie więc oddalił skargę, gdyż wydanie zaskarżonej decyzji nacjonalizacyjnej przez organ niewłaściwy powinno być uznane za naruszenie prawa dające podstawę do stwierdzenia nieważności orzeczenia.
W odniesieniu do zarzutu braku jednoczesnego wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego oraz zarządzenia o objęciu przedsiębiorstwa przez właściwą instytucję skarżąca Spółka wskazała, że wedle reguł języka normatywnego zdarzeniom, które nastąpiły w odstępie czasowym 20 dni w żadnym razie nie można przypisać charakteru jednoczesności. Znaczenie słowa "jednocześnie" może odnosić się do sytuacji, w których istotnym jest czas wystąpienia dwóch zdarzeń, wbrew temu co sugeruje Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu skarżonego wyroku. Wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa w L. bez jednoczesnego wydania zarządzenia o objęciu tego przedsiębiorstwa, jako sprzeczne z § 72 rozporządzenia, stanowiło rażące naruszenie prawa.
Zdaniem pełnomocnika, nie jest słuszne stwierdzenie Sądu I instancji, iż do przedmiotowego postępowania nacjonalizacyjnego nie stosowało się art. 44 i 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. Rozporządzenie było aktem o randze wyższej niż rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Przepisy art. 44 i 75 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. stosowały się zatem również do postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. W konsekwencji błędnego uznania, że powyższe przepisy postępowania nie miały zastosowania w sprawie, Sąd I instancji niezasadnie przyjął, iż ustalenia faktyczne poczynione przez Ministra Gospodarki były prawidłowe, a zatem nie było podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonego orzeczenia nacjonalizacyjnego. Sąd pominął przy tym istotną kwestię, że co do kryterium zdolności zatrudnienia przez fabrykę na jednej zmianie ponad 50 pracowników, nie dokonano należytego ustalenia stanu faktycznego, czego wymagał art. 44 rozporządzenia. Niemożliwym zatem było spełnienie wymogów przewidzianych w art. 75 rozporządzenia, tj. właściwe uzasadnienie faktyczne i prawne decyzji. Należało bowiem wziąć pod uwagę okoliczność, iż w dniu wydawania orzeczenia nacjonalizacyjnego Minister Przemysłu i Handlu nie dysponował wiarygodną dokumentacją dotyczącą możliwości zatrudnienia przez to przedsiębiorstwo orzekając o jego nacjonalizacji zupełnie arbitralnie.
Zdaniem pełnomocnika, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszył art. 151 P.p.s.a. oddalając skargę, mimo iż zaskarżone orzeczenie wydane zostało bez podstawy prawnej. Sąd całkowicie bowiem pominął zgłoszony zarzut, iż w chwili ogłoszenia wykazu przedsiębiorstw kryteria klasyfikujące dane przedsiębiorstwo do nacjonalizacji nie były jeszcze określone. Tym samym wytypowanie do upaństwowienia przedsiębiorstwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. było dowolne i arbitralne, a zatem naruszało zasadę legalizmu wyrażoną obecnie w art. 6 kpa, a która obowiązywała również na gruncie art. 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r.
W ocenie pełnomocnika, Rada Ministrów wydając rozporządzenie z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa wykroczyła poza delegację ustawową z art. 2 ust. 7 ustawy nacjonalizacyjnej, która dotyczyła jedynie ustalenia trybu "przejścia", a nie "przejmowania" przedsiębiorstw na własność Państwa.
Z treści § 30 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 w/w rozporządzenia wyraźnie wynika, że ustawodawca wprowadził rozróżnienie pojęć "przedsiębiorstw przechodzących" i "przedsiębiorstw przejmowanych". Prowadzi to do wniosku, że przejęcie przedsiębiorstwa [...] Fabryki [...] "[...]" Sp. z o.o. na własność Państwa nastąpiło bez podstawy prawnej, co pominął Sąd I instancji.
Uzasadniając zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4
P.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do wszystkich podnoszonych przez skarżącą zarzutów autor skargi kasacyjnej podał, że Sąd pominął trzy zarzuty zgłoszone przez skarżącą Spółkę. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych ustalone jest stanowisko, iż pominięcie takie stanowi naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 P.p.s.a. W wyroku z dnia 21 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 1602/06, przy identycznym zarzucie kasacyjnym NSA wskazał, iż ustalenie przez Sąd I instancji, czy przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało umieszczone w wykazie wbrew obowiązującym przepisom i czy w związku z tym prawidłowe jest ustalenie dotyczące daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego ma bardzo istotne znaczenie w sprawie, a nieodniesienie się przez Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku do tej kwestii nie pozwala na skontrolowanie prawidłowości rozumowania Sądu I instancji , co skutkuje koniecznością uchylenia wyroku.
W niniejszej sprawie brak odniesienia się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie do zarzutów:
1) naruszenia przez organ nacjonalizacyjny § 65 ust. 1 lit. a rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r.,
2) wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego bez podstawy prawnej z uwagi na brak skonkretyzowania kryteriów nacjonalizacji,
3) przekroczenia przez Radę Ministrów delegacji ustawowej.
Uzasadnia to skargę kasacyjną i skutkować musi uchyleniem wyroku oraz przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Co do zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego - art. 3 ust. 1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, pełnomocnik skarżącej wskazał, iż Sąd I instancji błędnie przyjął, że w zakres podmiotowy przedsiębiorstw nacjonalizowanych na podstawie wskazanej ustawy wchodziły przedsiębiorstwa stanowiące własność osób prawnych (spółek z o.o.). Ani ten przepis, ani żaden inny przepis rangi ustawowej nie określał, że przedsiębiorstwa stanowiące własność osób prawnych mogą być przejęte za odszkodowaniem na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Taką konkretyzację zawierał jednie art. 2 ustawy, dotyczący jednak przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa bez odszkodowania. Przedsiębiorstwo w L. nie zostało jednak przejęte w trybie tego przepisu. Ustawa o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej została wydana w czasie obowiązywania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r., która w art. 99 przewidywała ochronę wszelkiej własności jako jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego, dopuszczając ograniczenie własności tylko ze względów wyższej użyteczności oraz tylko w drodze ustawy, która może postanowić, jakie dobra i w jakim zakresie ze względu na pożytek ogółu, mają stanowić wyłącznie własność Państwa. Ustawa nacjonalizacyjna musiała więc ściśle określać zakres nacjonalizacji. Tymczasem ścisłych sformułowań dotyczących zakresu podmiotowego nacjonalizacji nie zawiera art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 roku, ani żaden inny jej przepis. Nie jest także zawarte upoważnienie dla innego organu do określenia zakresu podmiotowego stwierdzającego, jakie przedsiębiorstwa i czyją będące własnością przejmuje Państwo na własność za odszkodowaniem (osób fizycznych, prawnych, stowarzyszeń, fundacji). W takiej sytuacji należy przyjąć, że wywłaszczenie dokonane zaskarżonym orzeczeniem nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu było bezprawne, albowiem ograniczenie lub pozbawienie prawa własności jednostki nastąpić może jedynie na postawie wyraźnego upoważnienia przepisem rangi ustawowej. Zatem - w ocenie strony skarżącej - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając, iż zakres nacjonalizacji na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. obejmował wszelkie "przedsiębiorstwa jako takie" naruszył ww. przepis prawa materialnego.
W uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej w skardze kasacyjnej wskazano, że przepis ten przewidywał konieczność uprzedniego zweryfikowania zdolności zatrudnienia przedsiębiorstwa według stanu na dzień wejścia w życie ustawy, tj. na dzień 5 lutego 1947 r. Jednak zgromadzony w postępowaniu przed Ministrem Gospodarki materiał dowodowy nie zawiera dokumentu potwierdzającego, że w chwili wydawania orzeczenia o przejęciu na własność Państwa Minister Przemysłu i Handlu dysponował potwierdzoną wiedzą o zdolności zatrudnienia w [...] Fabryce [...] "[...]" Sp. z o.o. w L. Zatem wobec braku zweryfikowania ustawowego kryterium nacjonalizacji należało stwierdzić, że orzeczenie o przejęciu na własność Państwa zostało wydane bezpodstawnie. Nie jest przy tym wystarczające, iż w postępowaniu nadzorczym toczącym się przed Ministrem Gospodarki udowodnione zostało poprzez dowód z opinii biegłego, że wedle stanu maszyn i urządzeń przedmiotowego przedsiębiorstwa w dacie 5 lutego 1946 roku posiadało ono zdolność zatrudnienia 255 pracowników, gdyż przedmiotem postępowania nadzorczego są jedynie akta sprawy i stan sprawy z daty wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Organ wskazał, że tożsame jak w skardze kasacyjnej zarzuty były podnoszone w toku postępowania administracyjnego. Do zarzutów tych organ odniósł się w sposób szczegółowy i wyczerpujący w uzasadnieniu wydanych decyzji. Bezzasadność zarzutów została potwierdzona zaskarżonym wyrokiem WSA w Warszawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie posiada usprawiedliwionych podstaw.
W rozpoznawanej sprawie skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 P.p.s.a., a mianowicie naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty odnoszące się do przepisów postępowania, które w tym przypadku dotyczą art. 151 i art. 141 § 4 P.p.s.a.
Naruszenie art. 151 P.p.s.a., według pełnomocnika strony skarżącej, polega na oddaleniu skargi Spółki przez Sąd I instancji mimo istnienia podstaw do uznania, że zachodziły przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego z powodu rażącego naruszenia prawa oraz wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego bez podstawy prawnej. Tak skonstruowana podstawa kasacyjna sprowadza się w istocie do polemiki z rozstrzygnięciem sprawy przez organ administracji, nie zaś z jego oceną przez sąd administracyjny. Tymczasem nie jest rzeczą sądu administracyjnego orzekanie o nieważności aktu administracyjnego, ale kontrola decyzji wydanej w tej sprawie przez organ administracji. Zarzuty skierowane przeciwko wyrokowi Sądu I instancji muszą być formułowane z odniesieniem do przepisów zastosowanych przez ten Sąd, przy czym nie wystarczy wskazać na naruszenie przepisu określającego sam sposób rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd, w tym wypadku na art. 151 P.p.s.a., ale na przepisy dotyczące sposobu postępowania Sądu przed określeniem wyniku tego postępowania przez sąd; przede wszystkim na art. 133 § 1 P.p.s.a. nakazujący sądowi orzekać na podstawie akt sprawy.
W przypadku oddalenia przez sąd skargi na decyzję organu administracji odmawiającą stwierdzenia nieważności innej decyzji zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. z powodu niewłaściwej oceny zaskarżonej decyzji można sądowi postawić tylko w powiązaniu z zarzutem naruszenia art. 156 § 1 kpa, jako normy materialnej, poprzez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie w okolicznościach danej sprawy. Nie może natomiast odnieść skutku zarzut wadliwego zastosowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 151 P.p.s.a. w powiązaniu bezpośrednio z przepisami regulującymi postępowanie nacjonalizacyjne: § 65 ust. 1 lit. a, § 65 ust. 2 oraz § 72 rozporządzenia w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstwa na własność Państwa, gdyż nie stanowiły one podstawy decyzji kontrolowanej przez Sąd. Treść powołanych przepisów była analizowana tak przez organ administracji, jak i przez Sąd I instancji, jedynie pod kątem ewentualnych naruszeń, jakich mógł się dopuścić organ orzekający w przedmiocie nacjonalizacji przedsiębiorstwa.
Z oceną Sądu w powyższym zakresie należy się zresztą zgodzić. Nie można uznać, że wydanie orzeczenia nacjonalizacyjnego nastąpiło z rażącym naruszeniem trybu przewidzianego w § 65 ust. 1 lit. a rozporządzenia tylko dlatego, iż strona skarżąca twierdzi, że do wykazu przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa zostały zgłoszone prawa lub zarzuty w trybie § 28 rozporządzenia. Twierdzenie to - poza wskazaniem na bliżej nieoznaczony "wniosek reprywatyzacyjny" - nie zostało niczym poparte. Tymczasem ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. wynika, że objęte nim przedsiębiorstwa umieszczone zostały w wykazie ogłoszonym przez Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. i co do nich nie zostały zgłoszone prawa lub zarzuty w terminie określonym w § 28 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. W tej sytuacji o rażącym naruszeniu § 65 ust. 1 lit. a rozporządzenia można by mówić, gdyby na okoliczność zgłoszenia przez przedsiębiorstwo praw lub zarzutów do wykazu znajdował się w aktach sprawy dowód niebudzący wątpliwości. Tymczasem nie ma w aktach jakiegokolwiek dowodu podważającego treść orzeczenia odnoszącą się do tej kwestii.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela także w całości ocenę Sądu I instancji w zakresie braku rażących naruszeń § 65 ust. 2 oraz § 72 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. Ze zgromadzonych dokumentów archiwalnych wynika jednoznacznie, że przejęte przedsiębiorstwo reprezentowało branżę przemysłową, w związku z czym właściwym do wydania orzeczenia o jego nacjonalizacji był ówczesny Minister Przemysłu i Handlu. Prawidłowo również ocenił Sąd I instancji, że wydanie zarządzenia o objęciu znacjonalizowanego przedsiębiorstwa po 20 dniach od ogłoszenia orzeczenia nacjonalizacyjnego w Monitorze Polskim nie miało wpływu na ocenę zgodności z prawem tego orzeczenia.
Nie można również mówić o rażącym naruszeniu przez organ nacjonalizacyjny art. 44 i art. 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym Wobec wyraźnego brzmienia § 81 ust. 1 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. wymieniającego przepisy rozporządzenia z dnia 22 marca 1928 r., które miały zastosowanie w postępowaniu nacjonalizacyjnym, nie znajduje podstaw twierdzenie, że organ orzekający o nacjonalizacji przedsiębiorstwa obowiązany był stosować art. 44 i art. 75 tego rozporządzenia, mimo iż nie były one wymienione w powołanym § 81 ust. 1 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. Twierdzenie przeciwne wywiedzione w drodze wykładni (w oparciu o konstytucyjny system źródeł prawa) nie może prowadzić do stwierdzenia rażącego naruszenia powołanych norm procedury administracyjnej.
Nie można się zgodzić także z poglądem, że orzeczenie nacjonalizacyjne zostało wydane bez podstawy prawnej z tego powodu, że w dniu ogłoszenia wykazu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa nie były jeszcze określone przepisami wykonawczymi kryteria nacjonalizacji. Po pierwsze - należy zwrócić uwagę, że kryteria nacjonalizacji określała ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. w art. 2 i art. 3, a nie akty wykonawcze do tej ustawy. Po drugie – w dniu ogłoszenia wykazu Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L., tj. w dniu [...] sierpnia 1946 r. (data wskazana w orzeczeniu nacjonalizacyjnym z dnia [...] czerwca 1947 r.) obowiązywało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 17, poz. 114) i to na mocy § 17 tego rozporządzenia wciągnięto Fabrykę do wykazu nr 1 przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa, ogłoszonego w L. Dzienniku Wojewódzkim Nr [...] z dnia [...] sierpnia 1946 r.
Niezrozumiałe jest twierdzenie pełnomocnika o braku podstawy prawnej do orzeczenia o nacjonalizacji przedsiębiorstwa wobec braku ustawowego upoważnienia do uregulowania w rozporządzeniu wykonawczym spraw dotyczących "przejmowania" przedsiębiorstw na własność Państwa. W tej kwestii należy odesłać do treści obu wydanych przez Radę Ministrów rozporządzeń: z dnia 11 kwietnia 1946 r. i z dnia 30 stycznia 1947 r., w których jako podstawę prawną wydania aktu wskazano nie tylko art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., lecz także jej art. 3 ust. 5.
W świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do oceny Sądu I instancji w przedmiocie braku przesłanek nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, są nietrafne.
Za niezasadny Naczelny Sąd Administracyjny uznał także zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich zarzutów zgłoszonych przez skarżącą Spółkę w skardze oraz w piśmie złożonym na rozprawie w dniu 29 lutego 2008 r. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 141§ 4 P.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Z naruszeniem art. 141 § 4 P.p.s.a. mamy do czynienia, gdy uzasadnienie wyroku nie odpowiada wymogom tego przepisu, przy czym nie każde jego naruszenie może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odpowiada dyspozycji art. 141 § 4 P.p.s.a.; zawiera bowiem wszystkie elementy przewidziane w art. 141 § 4 P.p.s.a., a w jego treści Sąd I instancji dokonał wyczerpującej i logicznie umotywowanej oceny prawnej sprawy. Merytoryczna argumentacja uzasadnienia zaskarżonego wyroku zmierzała do wykazania, że w postępowaniu przed organem administracji nie doszło do naruszenia prawa i – w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – skutek ten został osiągnięty. Sąd dostatecznie jasno i wyczerpująco przedstawił motywy przyjętego w nim rozstrzygnięcia szczegółowo wyjaśniając znaczenie przepisów prawa stanowiących wzorce oceny przez Ministra Gospodarki legalności orzeczeń w przedmiocie nacjonalizacji przedsiębiorstwa. Sąd poddał też wnikliwej ocenie sposób przeprowadzenia postępowania nadzorczego przez Ministra Gospodarki podkreślając dochowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego (art. 10, 77 § 1, 80 kpa) w przeprowadzonym postępowaniu nadzorczym. Sąd I instancji odniósł się także do zarzutów podniesionych w skardze nie znajdując podstaw do ich uwzględnienia. Okoliczność, że stanowisko strony skarżącej jest odmienne od oceny Sądu nie oznacza, że uzasadnienie wyroku nie odpowiada wymogom art. 141 § 4 P.p.s.a.
Przyznać należy, że Sąd wojewódzki nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do twierdzeń strony zawartych w piśmie procesowym złożonym na rozprawie w dniu 29 lutego 2008 r., nie można jednak uznać, iż stanowi to naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, zwłaszcza gdy chodzi o twierdzenie o braku podstawy prawnej nacjonalizacji przedsiębiorstwa w związku z zakwestionowaniem legalności rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., które – jak wykazano wyżej – nie miało uzasadnionych podstaw. Jeśli chodzi natomiast o twierdzenie strony, że do wykazu nacjonalizowanych przedsiębiorstw zgłoszone były wnioski lub zarzuty, to trzeba podkreślić, iż do sądu administracyjnego nie należy ustalanie faktów. Sąd I instancji przyjął stan faktyczny ustalony przez organ administracji i znajdujący potwierdzenie w materiale dokumentacyjnym sprawy. Przy braku jednoznacznego wykazania przez stronę, że okoliczności faktyczne sprawy były inne, niż to ustalił organ i przyjął Sąd, zarzut wadliwego ustalenia stanu faktycznego nie może być podnoszony na etapie skargi kasacyjnej w ramach zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznał również zarzuty odnoszące się do prawa materialnego. Brzmienie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie daje podstaw do przyjęcia, że w przepisie tym ustawodawca uzależnił zaistnienie przesłanki nacjonalizacji od formy właścicielskiej przedsiębiorstwa. W szczególności nie znajduje żadnego uzasadnienia pogląd, że art. 3 ust. 1 nie dotyczył przedsiębiorstw stanowiących własność osób prawnych.
Chybiony jest zarzut naruszenia art. 3 ust. 1 lit. B omawianej ustawy przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że [...] Fabryka [...] była zdolna zatrudniać w dniu wydawania zaskarżonej decyzji (chodzi prawdopodobnie o dzień wydania zakwestionowanego orzeczenia o nacjonalizacji), podczas gdy w aktach nie znajduje się żadna wiarygodna dokumentacja dotycząca rozmiaru zatrudnienia. Przede wszystkim trzeba stwierdzić, że formułując powyższy zarzut strona kwestionuje nie - zastosowanie normy prawa materialnego, a poczynione przez organ administracji i przyjęte przez Sąd I instancji, ustalenia w zakresie stanu faktycznego oraz ocenę dowodów. Brak zarzutu naruszenia stosownych przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w tym zakresie powoduje, że tak sformułowany zarzut nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
Podkreślić należy, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, gdyż taka próba mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. 24 kwietnia 2003 r. sygn. akt I OSK 24/06, Lex nr 266229).
Wobec tego, że zarzuty skargi kasacyjnej okazały się niezasadne, Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił na podstawie art. 184 P.p.s.a. jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.