IV SA/Wr 218/25

IV SA/Wr 218/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2025-10-21
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-04-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Makowska-Hrycyk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk (sprawozdawca) Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Protokolant: Referent Małgorzata Balowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 października 2025 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 18 lutego 2025 r. nr SKO 4532.16.2025 w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Oleśnica z dnia 23 stycznia 2025 r. nr ŚS.4202.51.2024.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. P. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: organ odwoławczy, SKO) z dnia 18 lutego 2025 r. nr SKO 4532.16.2025 utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Oleśnica (dalej: Wójt, organ pierwszej instancji) z dnia 23 stycznia 2025 r. nr ŚS.4202.51.2024 uznającą zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej na rzecz córki J. P. za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. za nienależnie pobrany w łącznej kwocie 6 259, 36 zł i zobowiązującą skarżąca do jego zwrotu łącznie z odsetkami ustawowymi.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca w dniu 25 maja 2020 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności małoletniej córki J. P. - ur. [...] r. (dalej też: córka, córka skarżącej). Córka skarżącej orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 5 marca 2020 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Oleśnicy (dalej: PZON) zaliczona została do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie to zostało wydane do 28 lutego 2022 r. i stwierdzało, że niepełnosprawność córki skarżącej istnieje od wczesnego dzieciństwa, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] r.
Decyzją z 4 czerwca 2020 r. nr 000263/ZP/06/2020 wydaną na podstawie m.in. art. 16 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) Wójt przyznał skarżącej na okres od 1 kwietnia 2020 r. do 28 lutego 2022 r. wnioskowany zasiłek pielęgnacyjny na jej córkę jako osobę niepełnosprawną w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, której niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 21 roku życia. Orzekł, że zasiłek będzie wypłacany na wskazane konto osobiste.
Pismem z 22 lutego 2022 r. skarżąca wniosła o przedłużenie okresu, na jaki przyznany został zasiłek pielęgnacyjny na córkę skarżącej ze względu na brak nowego orzeczenia o jej niepełnosprawności.
Decyzją z 25 lutego 2022 r. nr 000214/ZP/ZM/02/2022 organ pierwszej instancji w oparciu o art. 15h ust. 1 pkt 2) ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.; dalej: ustawa COVID-19) orzekł o zmianie decyzji z 4 czerwca 2020 r. w części dotyczącej okresu przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego, w ten sposób, że zasiłek pielęgnacyjny na córkę przysługuje do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Córka skarżącej pisemnie (pismo bez daty) poinformowała organ pierwszej instancji, że w związku z ukończeniem 18. roku życia wyraża zgodę, by zasiłek pielęgnacyjny przyznany na jej rzecz był nadal wypłacany skarżącej (matce) na dotychczasowy rachunek.
Decyzją z 10 sierpnia 2023 r. nr 000331/ZP/08/2023 wydaną na podstawie m.in. art. 26 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 852; dalej: ustawa nowelizująca) Wójt orzekł o zmianie decyzji z 4 czerwca 2020 r. w części dotyczącej okresu przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego w ten sposób, że zasiłek pielęgnacyjny na J. P. przysługuje do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
W dniu 7 listopada 2024 r. wpłynęło do organu pierwszej instancji orzeczenie PZON z dnia 22 marca 2022 r. nr 41501/22 o stopniu niepełnosprawności J. P. zaliczające ja do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wydane do dnia 30 kwietnia 2025 r. oraz oświadczenie córki skarżącej z 6 listopada 2024 r. że orzeczenie to jest prawomocne. Na wniosek Wójta PZON poinformował w dniu 4 grudnia 2024 r., że ww. orzeczenie stało się ostateczne w dniu 8 kwietnia 2022 r.
Pismem z 31 grudnia 2024 r. Wójt zawiadomił skarżącą, że zostało wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranego przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego na dziecko w związku z nowym ww. orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności córki skarżącej.
Decyzją z 23 stycznia 2025 r. nr ŚS.4202.51.2024 skierowaną do skarżącej i wydaną na podstawie art. 2, art. 3 pkt 11, art. 20, art. 24 ust. 3, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 7 ust. 8-9, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.; dalej: u.ś.r.) organ pierwszej instancji uznał zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej na rzecz córki J. P. za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. za nienależnie pobrany w łącznej kwocie 6 259, 36 zł i zobowiązał stronę do jego zwrotu łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w kwocie 1 067, 70 zł naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego, tj. każdorazowo od kwoty 215, 84 zł od dnia 1 czerwca 2022 r., 1 lipca 2022 r., 1 sierpnia 2022 r., 1 września 2022 r., 1 października 2022 r., 1 listopada 2022 r., 1 grudnia 2022 r., 1 stycznia 2023 r., 1 lutego 2023 r., 1 marca 2023 r., 1 kwietnia 2023 r., 1 maja 2023 r., 1 czerwca 2023 r., 1 lipca 2023 r., 1 sierpnia 2023 r., 1 września 2023 r., 1 października 2023 r., 1 listopada 2023 r., 1 grudnia 2023 r., 1 stycznia 2024 r., 1 lutego 2024 r., 1 marca 2024 r., 1 kwietnia 2024 r., 1 maja 2024 r., 1 czerwca 2024 r., 1 lipca 2024 r., 1 sierpnia 2024 r., 1 września 2024 r., 1 października 2024 r. - do dnia spłaty. W uzasadnieniu tej decyzji powołując się na ustalenia w sprawie wskazał, że ww. decyzje zmieniające z dnia 25 lutego 2022 r. oraz z dnia 10 sierpnia 2023 r. zawierały pouczenie, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny lub innych zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego – takich jak wyjazd członka rodziny poza granice rzeczypospolitej Polskiej, uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego, uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności/stopniu niepełnosprawności – osoba, która pobiera świadczenia rodzinne jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Oleśnicy (dalej: GOPS) oraz że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Organ I instancji wskazał, że - w związku ze złożonym w dniu 7 listopada 2024 r. przez córkę skarżącej wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na swoją rzecz z załączonym orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – uzyskał informację o wydaniu w dniu 22 marca 2022 r. nowego orzeczenia (nr 41501/22) o niepełnosprawności córki skarżącej. Ustalił następnie, że orzeczenie to stało się ostateczne w dniu 8 kwietnia 2022 r. Wskazał, że - mimo informacji o ciążącym na skarżącej ww. obowiązku napisanej pogrubioną czcionką w decyzjach z 25 lutego 2022 r. oraz z 10 sierpnia 2023 r. oraz mimo podkreślenia w rozstrzygnięciach tych decyzji okresu, na jaki przedłużone zostało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego – skarżąca nie poinformowała organu właściwego o wydanym w dniu 22 marca 2022 r. orzeczeniu o niepełnosprawności córki. W okresie od marca 2022 r. do września 2024 r. GOPS dokonywał weryfikacji orzeczenia w systemie EKSMOON, czy orzeczenie takie zostało wydane każdorazowo uzyskując jednak informację, że w systemie "nie ma zarejestrowanego orzeczenia o niepełnosprawności wskazanej osoby aktywnego". Na tej podstawie Wójt stwierdził, że zasiłek pielęgnacyjny przysługiwał skarżącej do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności córki, czyli do 8 kwietnia 2022 r., co oznacza, że ostatni zasiłek przysługiwał skarżącej za kwiecień 2022 r. Zasiłek ten był natomiast wypłacany skarżącej do września 2024 r. Stwierdził w konsekwencji, ze kwota zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r., tj. 6 259, 36 zł (29 miesięcy x 215, 84 zł) jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 1 067, 70 zł.
W odwołaniu skarżąca argumentowała, że decyzja Wójta jest krzywdząca dla skarżącej jako matki osoby niepełnosprawnej. Córka skarżącej nadal posiada aktualne orzeczenie potwierdzające niedosłuch. Pieniądze, które skarżąca pobierała były przeznaczone wyłącznie na potrzeby córki, na jej leczenie, rehabilitację i codzienne funkcjonowanie. Do odwołania skarżąca dołączyła oświadczenie córki na potwierdzenie przeznaczenia pobranych świadczeń.
Zaskarżoną decyzją córki SKO utrzymało w mocy decyzję Wójta. W osnowie tej decyzji SKO jako stronę postępowania odwoławczego wskazało córkę skarżącej reprezentowaną przez skarżącą jako jej przedstawicielkę ustawową. W uzasadnieniu – odwołując się do art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1, art. 24 ust. 2, ust. 2a i ust. 4 u.ś.r. oraz art. 15h ust. 1 ustawy COVID-19 i art. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności (Dz.U z 2023 r., poz. 2768, dalej ustawa o zachowaniu ważności orzeczeń o niepełnosprawności), a także art. 23 ustawy nowelizującej – przeprowadziło analizę przepisów prawa dotyczących upływu terminu ważności orzeczeń o niepełnosprawności. Wskazało, że orzeczenie PZON z dnia 22 marca 2022 r. stało się ostateczne w dniu 8 kwietnia 2022 r., tym samym prawo córki skarżącej do zasiłku pielęgnacyjnego ustało z upływem kwietnia 2022 r. uwzględniając, że zasiłek pielęgnacyjny nie może być przyznany na okres krótszy niż miesiąc. Podobnie jak organ pierwszej instancji SKO stwierdziło, że wypłacony stronie zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i jako taki podlega zwrotowi wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Nie uwzględniło argumentacji odwołania wskazując, że strona niewątpliwie nie zadośćuczyniła obowiązkowi z art. 25 ust. 1 u.ś.r., skoro ostateczne orzeczenie o niepełnosprawności z 22 marca 2022 r. zostało przedstawione organowi pierwszej instancji dopiero w listopadzie 2024 r. W decyzji z 10 sierpnia 2023 r. zawarte natomiast zostało pouczenie, którego treść nie budzi wątpliwości, obligujące do niezwłocznego przedstawienia nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy przedstawił wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wskazując, że dobrą wiarę uchyla już brak staranności. Ponadto ocenił, że zaliczenie skarżącej do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na mocy nowego orzeczenia nie ma wpływu na wynik sprawy, ponieważ z końcem miesiąca, w którym orzeczenie to zostało wydane, nastąpiła utrata prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a strona – mimo obowiązku – nie przedstawiła tego orzeczenia organowi. W podsumowaniu SKO poinformowało skarżącą o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r. pouczając, że córka skarżącej może zwrócić się do Wójta o udzielenie jednej z określonych w tym przepisie ulg.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zarzuciła naruszenie art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. poprzez ustalenie, że pobrany w okresie od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. zasiłek pielęgnacyjny stanowi świadczenie nienależnie pobrane, w sytuacji gdy w okresie tym strona była uprawniona do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i nie uległy zmianę okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń, dlatego pobrane świadczenie nie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wniosła o uchylenie decyzji SKO oraz poprzedzającej ja decyzji Wójta, a także o umorzenie postepowania administracyjnego w zakresie ustalenia pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu skargi odwołała się do orzecznictwa sądów administracyjnych i argumentowała, że świadczenie będzie nienależne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości, a obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy. Wskazała też, że organ zaniechał pouczenia skarżącej o konsekwencjach niedopełnienia obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności, tj. że nieprzedłożenie takiego orzeczenia będzie skutkować utratą prawa do pobierania świadczenia, ponieważ w dacie wydania nowego ostatecznego orzeczenia decyzja wygaśnie, a pobierane dalej świadczenie będzie pozostawało bez podstawy prawnej. Za niewystarczające skarżąca uznała pouczenie o obowiązku niezwłocznego poinformowania o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Podkreśliła ponadto, że nowe orzeczenie o niepełnosprawność córki potwierdziło stan jej zdrowia uprawniający do przedmiotowego zasiłku, a tym samym nie uległy zmianie okoliczności faktyczne stanowiące podstawę zastosowania przepisów w sprawie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. Z perspektywy skarżącej, sam fakt wydania nowego orzeczenia dokumentującego niepełnosprawność, w sytuacji gdy stan zdrowia nie uległ poprawie, mógł być oceniany jako pozostający bez znaczenia dla prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, zwłaszcza gdy było nadal jej wypłacane.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło oddalenie skargi.
W piśmie procesowym z dnia 13 czerwca 2025 r. skarżąca poinformowała, że córka skarżącej jest osobą pełnoletnią i nie pozostaje pod opieką prawną skarżącej, ani też skarżąca nie jest jej przedstawicielem ustawowym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Przedmiotem sądowej kontroli legalności jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Wójta w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Podstawą materialnoprawną decyzji w sprawie jest art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1) u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Na podstawie ust. 2 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
Wedle organu odwoławczego zasiłek pielęgnacyjny pobrany za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. stanowi świadczenie pobrane nienależnie, ponieważ w dniu 8 kwietnia 2022 r. ustało prawo do tego zasiłku wobec uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności córki skarżącej, o czym organ nie został poinformowany.
Zdaniem skarżącej, wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki nie ma wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, skoro nadal potwierdza spełnienie przesłanek do jego pobierania, a ponadto skarżąca nie została pouczona o utracie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w przypadku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki.
Kontrola legalności przeprowadzona w sprawie wedle kryteriów wyżej wskazanych doprowadziła Sad do wniosku, że decyzje obu instancji naruszają prawo w stopniu nakazującym ich uchylenie.
Bezsporne jest, że zasiłek pielęgnacyjny został przyznany decyzją z dnia 4 czerwca 2020 r. – w oparciu o przepis art. 16 ust. 3 u.ś.r. – córce skarżącej, wówczas niepełnoletniej i reprezentowanej przez jej przedstawiciela ustawowego, tj. skarżąca jako matkę. Zasiłek ten był wypłacany skarżącej.
Niespornie córka skarżącej w dniu [...] r. stała się pełnoletnia.
Akta administracyjne sprawy nie wskazują, by córka skarżącej nie uzyskała z dniem osiągnięcia pełnoletności pełnej zdolności do czynności prawnych i była reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego.
Jak natomiast potwierdzają akta administracyjne sprawy decyzje obu instancji zostały skierowane do skarżącej, przy czym organ odwoławczy uznał skarżącą za przedstawiciela ustawowego córki skarżącej.
Należy podkreślić, że beneficjentem zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 16 ust. 3 u.ś.r. w sprawie poddanej kontroli jest niewątpliwie córka skarżącej. Zgodnie bowiem z tym przepisem zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia. Oznacza to, że strona postępowania ws. przyznania takiego zasiłku jest osoba, na rzecz której zasiłek taki jest wypłacany, a nie jej reprezentant (przedstawiciel).
Podstawą faktyczną uznania w sprawie wypłaconego na rzecz córki skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane był brak poinformowania organu pierwszej instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 22 marca 2022 r. Organy obu instancji uznały bowiem, że w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 oraz art. 1 ustawy o zachowaniu ważności orzeczeń o niepełnosprawności), a także art. 23 ustawy nowelizującej - wydanie ww. nowego orzeczenia spowodowało utratę ważności orzeczenia dotychczasowego, a to z kolei - w związku z treścią decyzji Wójta z 4 czerwca 2020 r. i decyzją ją zmieniających - skutkowało wygaśnięciem przyznanego prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.
Zagadnieniem spornym w sprawie - w ustalonych okolicznościach - jest w istocie uznanie zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego córce skarżącej i wypłaconego na rachunek bankowy skarżącej za okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2024 r. za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1) u.ś.r.
Treść ww. przepisu nie budzi wątpliwości. Warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia.
W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w składzie orzekającym podziela - że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z 28 października 2021 r., II SA/Gl 764/21; z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych,orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: CBOSA).
Wbrew twierdzeniom organów obu instancji wskazany obowiązek informacyjny nie został zrealizowany należycie i wobec tego - skutecznie.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że skarżąca co prawda została pouczona o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, co wynika z pouczeń zawartych w decyzjach Wójta z 4 czerwca 2020 r. i decyzjach zmieniających z 25 lutego 2022 r. i 10 października 2023 r. Brak jest jednak pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Klauzuli informacyjnej w tym zakresie nie spełnia sentencja obu wskazanych decyzji zmieniających określających termin przyznanego świadczenia córce skarżącej. Ani decyzja Wójta z 4 czerwca 2020 r., ani dwie kolejne ww. decyzje nie zawierają w swej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą/zdarzeniem wskazanym w decyzji o przyznaniu zasiłku będzie skutkował utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Przedmiotowy brak ma znaczenie tym bardziej istotne, że nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 22 marca 2022 r. jedynie potwierdziło, że córka skarżącej nadal (od wczesnego dzieciństwa) jest zaliczona do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Wymaga zatem podkreślenia, że zarówno w świetle wcześniejszego jak i późniejszego orzeczenia córka skarżącej spełniała i nadal spełnia materialnoprawną przesłankę, która w świetle art. 16 ust. 3 u.ś.r. determinuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a skoro tak, trudno wymagać, aby strona bez wyraźnego i precyzyjnego pouczenia mogła przewidywać, że sam fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności - nawet potwierdzającego taki sam stopień jej niepełnosprawności co przedtem - stanowi zmianę wywierającą wpływ na prawo do tego świadczenia w rozumieniu art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1) u.ś.r., a w szczególności powodującą ustanie tego prawa. Wprowadzając do art. 30 ust. 2 pkt 1) u.ś.r. warunek pouczenia strony ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. Sąd w składzie orzekającym zgadza się z oceną prawną, że przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyroki WSA: z 10 października 2019 r., IV SA/Wr 245/19; z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22; CBOSA).
Skutecznej realizacji obowiązku informacyjnego przez organy stoi na przeszkodzie pominięcie okoliczności uzyskania pełnoletności przez córkę skarżącej w trakcie pobierania zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie decyzji z 4 czerwca 2020 r. Córka skarżącej – jak Sąd wskazał - stała się pełnoletnia z dniem [...] r., ustała zatem władza rodzicielska skarżącej i możliwość działania w imieniu córki jako jej przedstawiciel ustawowy. Akta administracyjne sprawy nie potwierdzają, by skarżąca status przedstawiciela córki utrzymała mimo osiągnięcia pełnoletności córki. Organy obu instancji zaniechały jednak skierowania stosownego pouczenia do pełnoletniej beneficjentki zasiłku pielęgnacyjnego. Trzeba zauważyć, że zakres podmiotowy – użytego w art. 30 ust. 1 u.ś.r. – zwrotu "osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne" obejmuje zasadniczo osobę, której przyznano świadczenie rodzinne i je jej wypłacono. Co do zasady będzie to strona postępowania zakończonego wydaniem decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego. Nie można jednak wykluczyć sytuacji (a taka zaistniała w okolicznościach sprawy), w których może to być inna osoba niż adresat decyzji ustalającej prawo do świadczeń. Ta szczególna zmiana podmiotowa "osoby pobierającej" (z chwilą ukończenia przez córkę skarżącej 18 roku życia) zobowiązywała organy do skierowania pouczenia do faktycznego beneficjenta zasiłku pielęgnacyjnego.
Ma to bowiem znaczenie w kontekście podmiotu zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Sąd dostrzega, że zagadnienie to było do czasu nowelizacji art. 30 u.ś.r. (obowiązującej od 18 września 2015 r.) rozbieżnie oceniane. Wg jednego stanowiska dla przyznania osobie statusu zobowiązanego do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego wystarczające jest faktyczne pobranie świadczenia rodzinnego w przeszłości, a więc ustalenie, że na rzecz "pobierającego" organ dokonywał nieuzasadnionej wypłaty świadczenia. W postępowaniu w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ustalaniu podlegają więc w pierwszej kolejności fakty polegające na pobieraniu świadczeń. Wg drugiego - zwrot nienależnie pobranego świadczenia można nakazać tylko takiemu podmiotowi (osobie), który był adresatem decyzji przyznającej dane świadczenie rodzinne. Nie można nakazać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia osobie, która pobrała świadczenie w imieniu i na rzecz uprawnionego (czyli przykładowo pełnomocnikowi, który upoważniony był do reprezentowania świadczeniobiorcy w postępowaniu administracyjnym, a następnie był podmiotem upoważnionym do odbioru świadczenia pieniężnego, np. w kasie). Zatem mówiąc o nienależnie pobranym świadczeniu, należy poczynić założenie, że w dacie wydawania decyzji przyznającej dane świadczenie organ uznał osobę ubiegającą się o to świadczenie za spełniającą przesłanki ustawowe do jego przyznania, dopiero na skutek późniejszych zdarzeń uznał on, że osoba ta w ogóle nie była uprawniona do danego świadczenia albo też uprawnienie takie utraciła w wyniku zdarzeń, które nastąpiły w trakcie pobierania świadczenia. Po ww. nowelizacji art. 30 u.ś.r., w wyniku której do katalogu przesłanek warunkujących uznanie świadczenia za nienależnie pobrane w art. 30 ust. 2 dodano nowy pkt 5, uznający za takie świadczenie świadczenie rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, uzasadnione wydawało się stanowisko drugie. Jednak sygnalizowana zmiana obliguje do przewartościowania rozumienia pojęcia osoby, która pobrała nienależnie świadczenie. Analiza tego pojęcia musi bowiem być powiązana z innymi przesłankami unormowanymi w ust. 2 komentowanego przepisu. Stanowi on bowiem jedyną regulację, która pozwoli na określenie adresata rozstrzygnięcia ustalającego fakt pobrania świadczenia w sposób nienależny i nakładającego obowiązek jego zwrotu, a tym samym – definiującego adresata obowiązku określonego w ust. 1. W przypadkach uregulowanych w art. 30 ust. 2 pkt 1–4 u.ś.r. osobą zobowiązaną do zwrotu będzie beneficjent rozstrzygnięcia przyznającego świadczenie uprawniony w świetle wydanej decyzji do odbioru jego wypłaty. Natomiast w przypadku, o którym stanowi art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r., zobowiązana do zwrotu będzie osoba, która pobrała wypłatę świadczenia, nie będąc do tego uprawnioną (por. P.Rączka [red] Świadczenia rodzinne. Komentarz, Wydanie II, WKP 2025, str. 730 i n.; oraz przywołani tam autorzy).
Ponadto, redakcja przepisu art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID-19 nie jest jednoznaczna i może stwarzać podstawę do rozbieżnych interpretacji. Jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60–tego dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii (por. prawomocny wyrok WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 11 marca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po 461/21, CBOSA). Wykładnia ww. przepisu pozwala na uznanie, że orzeczenie o niepełnosprawności wydane w dniu 5 marca 2020 r. było w istocie więc nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Stan epidemii oraz stan zagrożenia epidemicznego zostały bowiem zniesione (odpowiednio: 16 maja 2022 r., 1 lipca 2023 r.) po dacie wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (22 marca 2022 r., które stało się ostateczne 8 kwietnia 2022 r.)
Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji jest istotna w kontekście przepisu art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.
W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy organy orzekające sformułowały kategoryczną tezę o zaistnieniu podstaw do żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń bez przeprowadzenia wystarczającego postępowania wyjaśniającego. Organy pominęły ustalenie, kto w istocie jest zobowiązanym do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie ustaliły, czy zaistniały przesłanki do orzeczenia w tym zakresie, tj. czy strona miała świadomość, że brak powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia powodował utratę prawa do pobieranego świadczenia oraz świadomość nienależnie pobieranego świadczenia wynikała ze złej woli po jej stronie. W konsekwencji, wskazane decyzje naruszają zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a, zaś rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Z tych względów Sąd orzekł jak w sentencji działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a.
Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną zawartą w wyroku. W tym zakresie jeszcze raz dokona prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1) u.ś.r. oraz ustali, czy pobrany w spornym okresie zasiłek jest nienależnie pobranym świadczeniem przez skarżącą, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie.