I SA/WA 256/22

I SA/Wa 256/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-10-21
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-01-31
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dorota Kozub-Marciniak
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Przemysław Żmich /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Gospodarka mieniem
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.), , Protokolant referent stażysta Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2022 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 listopada 2021 r. nr DAP-WOSRFR-7280-61/2021/MSo w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpoznaniu odwołania K. K., decyzją z 10 listopada 2021 r. nr DAP-WOSRFR-7280-61/2021/MSo utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z 9 lipca 2021 r. nr NRŚ- MZ.7541.1.2355.2016.DK odmawiającą potwierdzenia K. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. M. nieruchomości w miejscowości B., powiat [...] w byłym województwie nowogródzkim, tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Decyzją z 9 lipca 2021 r. Wojewoda Dolnośląski odmówił potwierdzenia K. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. M. nieruchomości w miejscowości B., powiat L., w byłym województwie nowogródzkim, tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
2 sierpnia 2021 r. do Wojewody Dolnośląskiego wpłynęło odwołanie z 22 lipca 2021 r. K.K. od powyższej decyzji Wojewody Dolnośląskiego.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji K. K. decyzją z 10 listopada 2021 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z 9 lipca 2021 r. W uzasadnieniu wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097) – dalej zwanej "ustawą".
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy do wniosku o wydanie decyzji należy dołączyć dowody świadczące o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości (art. 6 ust. 1 pkt 1). Dowodami takimi mogą być w szczególności: - urzędowy opis mienia, - orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, - dokumenty urzędowe w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 4). W przypadku braku dowodów, dokumentami mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: o zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 1990 ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5), - dowody, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego, o którym mowa w art. 2 i 3 ust. 1 ustawy (art. 6 ust. 1 pkt 2), - dowody potwierdzające wszystkie miejsca zamieszkania wnioskodawcy oraz miejsca zamieszkania właściciela bądź współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości, po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 6 ust. 1 pkt 3), - oświadczenie o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 1 pkt 5), - w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do wniosku należy dołączyć postanowienie właściwego sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza (art. 6 ust. 2).
Postanowieniem z 13 sierpnia 2004 r. Prezydent Miasta K. przekazał według właściwości Wojewodzie Dolnośląskiemu wniosek K. K. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (pierwotnie złożony do Kierownika Urzędu Rejonowego w [...] w 1990 r.), ze względu na fakt, iż ostatnie miejsce zamieszkania K. M. - osoby wskazanej we wniosku jako właściciel pozostawionej nieruchomości, znajdowało się na terenie województwa dolnośląskiego, w związku z powyższym zgodnie z art. 5 ust. 3 pkt 2 ustawy, organem właściwym do rozpatrzenia wniosku strony jest Wojewoda Dolnośląski.
Z wniosku strony wynika, że ubiega się o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej ojca K. M. nieruchomości w miejscowości B., powiat L., w byłym województwie nowogródzkim, składającej się z 20 ha ziemi, w tym 2 ha lasu oraz domu mieszkalnego krytego gontem o wymiarach 15 m x 8 m, wybudowanego w 1909 r., drewnianej stodoły o wymiarach 15 mx 20 m i obory o wymiarach 19 m x 7 m.
Do wniosku Strona dołączyła następujące dokumenty: - uwierzytelnioną kserokopię oświadczenia K. M., podpisanego przed notariuszem z 4 grudnia 1990 r. w którym zrzeka się prawa do dochodzenia odszkodowania za mienie pozostawione za granicą na rzecz swojej córki K. K., - uwierzytelnioną kserokopię oświadczenia świadka L. W. z 13 grudnia 1990 r. podpisanego przed notariuszem, z treści którego wynika, iż K.M. pozostawił w miejscowości B., powiat L., województwo G. gospodarstwo rolne o powierzchni 20 ha, w tym 2 ha lasu, składające się z domu mieszkalnego, krytego gontem o wymiarach 15 x 8, obory, krytej gontem o wymiarach 19 x 7 oraz stodoły, krytej gontem o wymiarach 15 x 20, - uwierzytelnioną kserokopię oświadczenia świadka H.S. z 13 grudnia 1990 r. z treści którego wynika, iż K. M. pozostawił w miejscowości B., powiat L., województwo G., gospodarstwo rolne o powierzchni 20 ha, w tym 2 ha lasu, składające się z domu mieszkalnego, krytego gontem o wymiarach 15 x 8, obory, krytej gontem o wymiarach 19 x 7 oraz stodoły, krytej gontem o wymiarach 15 x 20, - nieuwierzytelnioną kserokopię odpisu skróconego aktu zgonu M. M. z którego wynika, że zmarła ona [...] listopada 1974 r. w W. i ostatnio stale tam zamieszkiwała, - uwierzytelnioną kserokopię odpisu skróconego aktu zgonu K. M. z którego wynika, że zmarł on [...] kwietnia 2003 r. w W. i ostatnio stale tam zamieszkiwał, - oświadczenie K.K. z 2010 r. (brak daty dziennej) o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty z nieuwierzytelnionym podpisem, - uwierzytelnioną kserokopię karty repatriacyjnej K. M. nr [...] z 30 listopada 1957 r., - kserokopię dowodu osobistego K. K., - postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. z 19 maja 2017 r. sygn. akt [...] z którego wynika, że spadek po M. M., zmarłej dnia [...] listopada 1974 r. w W. i ostatnio stale tam zamieszkałej, na podstawie ustawy nabył syn K. M., spadek po K. M., zmarłym [...] kwietnia 2003 r. w W. i ostatnio stale tam zamieszkałym, na podstawie ustawy nabyły żona M. M. i córka K. K., spadek po M. M. zmarłej [...] czerwca 2012 r. w K. i ostatnio stale tam zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyła córka K. K., - uwierzytelnioną kserokopię wpisu ewidencyjnego z księgi gospodarczej wsi B. za lata 1946-1948 oraz jego tłumaczenia z języka białoruskiego na język polski z której wynika, że gospodarstwo rolne było prowadzone przez O. M. (głowa rodziny), K. M. (brata O.), M. M. (matka O.) i G. G. (siostrzeńca lub bratanka). W dokumencie tym są przedstawione informacje na temat składu i powierzchni gospodarstwa. Brak jest natomiast jakiejkolwiek wzmianki o tym, że K. M. był jedynym właścicielem przedmiotowej nieruchomości, - oświadczenia K. K. z 25 stycznia 2019 r. o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty i o miejscach zamieszkania na obecnym terytorium RP, - pismo informacyjne z T. Wiejskiego Komitetu Wykonawczego (wieś T. w rejonie l. na B.) z 10 września 2019 r. z którego wynika, że M. K. i M. M. do 1951 r. byli właścicielami domu mieszkalnego, inwentarza użytkowego i działki o powierzchni 5 ha we wsi B.
Po przeprowadzeniu analizy przekazanych przez stronę dokumentów Wojewoda Dolnośląski pismem z 2 marca 2019 r. wezwał K. K., na podstawie art. 6 ust. 6 ustawy, do uzupełnienia braków we wniosku w terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia wezwania. W piśmie organu I instancji wyszczególniono dokumenty, jakie należy dołączyć do wniosku, pouczono o możliwości zawieszenia postępowania administracyjnego w przypadku, gdyby strona nie była w stanie dotrzymać terminu oraz wskazano, że nieuzupełnienie braków wniosku skutkować będzie wydaniem decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Pomimo wezwania do uzupełnienia braków wniosku strona nie przedłożyła dokumentów, do których dostarczenia była wzywana. W szczególności nie przedłożyła wiarygodnych dowodów, z których wynikałoby, kto był właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, dowodów świadczących o rodzaju i powierzchni tej nieruchomości. Obowiązek przedłożenia tych dowodów, zgodnie z jednoznaczną dyspozycją art. 6 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy, spoczywa na stronie postępowania.
W związku z powyższym, Wojewoda Dolnośląski zawiadomieniem z 25 lutego 2020 r. poinformował stronę o zebraniu w sprawie materiału dowodowego dostatecznego do wydania decyzji oraz o przysługujących stronie uprawnieniach.
Pismem z 17 marca 2020 r. (data wpływu) pełnomocnik strony poinformował m.in. iż "Państwowe Archiwum Obwodu G. na B. na prośbę Konsulatu Generalnego RP wydało przecież stosowne zaświadczenie powołując autentyczność treści zaświadczenia z archiwum pod nr [...] z dnia 3 marca 2005 r. W tej sytuacji nie jest dla mnie zrozumiałe, dlaczego ten materiał dowodowy miałby nie być wystarczającym dla potwierdzenia prawa do rekompensaty".
Decyzją z 9 lipca 2021 r. Wojewoda Dolnośląski odmówił potwierdzenia, że K. K. przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. M. nieruchomości w miejscowości B., powiat L., w byłym województwie nowogródzkim, tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ze względu na niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy.
Minister odnosząc się do kwestii oświadczeń złożonych przez świadków wskazał, że przedłożone do akt sprawy oświadczenia złożone przez świadków, tj. L. W. i H. S. nie stanowią wiarygodnego dowodu, ponieważ: - oświadczenia te nie zostały złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań i nie czynią zadość pozostałym wymogom zawartym w art. 6 ust. 5 pkt 1 i 2 ustawy, - nie wynika z nich, czy świadkowie byli osobami bliskimi w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (zstępnymi, wstępnymi, rodzeństwem, dziećmi rodzeństwa, małżonkami, osobami przysposabiającymi i przysposobionymi oraz osobami pozostającymi faktycznie we wspólnym pożyciu) właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty oraz czy zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej lub w miejscowości sąsiedniej, - oświadczenia są identycznej treści, - z oświadczeń nie wynika ani skąd świadkowie czerpią wiedzę na ten temat, ani kiedy opuścili byłe terytorium RP i w jakim byli wówczas wieku.
Odnosząc się do kwestii dokumentów potwierdzających pozostawienie nieruchomości oraz jej rodzaj i powierzchnię Minister wskazał, że z zaświadczenia T. Wiejskiego Komitetu Wykonawczego wynika, że K. M. i jego matka M. M. posiadali we wsi B. dom mieszkalny, sprzęt gospodarczy oraz działkę gruntu o powierzchni 5 ha.
Organ wojewódzki w celu wyjaśnienia informacji zawartych w powyższym piśmie wezwał stronę do uzupełnienia wniosku o dokument źródłowy, na podstawie którego wydano to zaświadczenie. Do dnia dzisiejszego dokument ten nie został dostarczony.
Minister podkreślił, że zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy oprócz urzędowego opisu mienia oraz orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny do katalogu dowodów potwierdzających pozostawienie nieruchomości oraz jej rodzaj i powierzchnię należą również dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także wszystkie inne pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białorusi, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy oraz innych państw. Z przepisu tego wynika, iż do wniosku należy dołączyć dokumenty pozyskane z archiwów zagranicznych, a nie udzielone przez te instytucie informacje, czy wydane zaświadczenia.
Odnosząc się do kwestii własności pozostawionej nieruchomości Minister stwierdził, że w wpisie ewidencyjnym z księgi gospodarczej wsi B. nie wskazano, kto faktycznie był właścicielem pozostawionej nieruchomości. Wymienieni zostali jedynie mieszkańcy gospodarstwa rolnego, a jako głowa rodziny wskazany został O. (prawdopodobnie J.) M. (zapewne najstarszy z braci kierujący gospodarstwem rolnym).
Minister zaznaczył, że K. M. urodził się w [...] r., a więc w dacie wybuchu II Wojny Światowej miał [...] lat. Nie przedstawiono wiarygodnego dowodu (oświadczenia świadków L. W. i H. S. z 1990 r.), na podstawie którego możliwe byłoby stwierdzenie, na jakiej podstawie K. M. miałby się stać jedynym właścicielem gospodarstwa o areale 20 ha, z budynkami. Na pewno nie mógł nabyć takiego gospodarstwa na podstawie czynności prawnej przed 1 września 1939 r., ze względu na młody wiek. Jeśli zaś K. M. hipotetycznie miał nabyć nieruchomość w drodze dziedziczenia po innej osobie, np. po ojcu L. M., to w przedmiotowym postępowaniu powinni zostać uwzględnieni inni potencjalni spadkobiercy ustawowi, w tym matka i brat. Jednakże, taki dokument nie został przedstawiony do akt sprawy przez strony postępowania, pomimo kierowanych do nich wezwań.
Organ odwoławczy odwołał się do stanowiska zaprezentowanego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lutego 2021 r. sygn. I OSK 2380/20 w którym wskazano, że w toku postępowania o przyznanie rekompensaty prawo własności wnioskodawcy lub jego spadkobierców musi zostać wykazane. W powyższym wyroku wskazano ponadto, że ustawa zawiera nie tylko przepisy prawa materialnego, ale i przepisy o charakterze procesowym, do których należy art. 6 tej ustawy. Przepis ten przewiduje obowiązek udokumentowania przez wnioskodawcę przesłanek warunkujących przyznanie tzw. rekompensaty zabużańskiej, w tym faktu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami państwa polskiego, za pomocą szczególnych środków dowodowych.
Minister wskazał, że nieruchomość wskazana w dokumencie białoruskim nie odpowiada areałowi podanemu we wniosku o rekompensatę za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami RP. Nie można zatem w sposób jednoznaczny stwierdzić, czy nieruchomość wskazana w księdze gospodarczej, to ta sama, o której mowa w oświadczeniach świadków i wniosku strony. Oprócz zakwestionowanych oświadczeń świadków i informacji zawartych w piśmie T. Wiejskiego Komitetu Wykonawczego (podstawą jego ustaleń są ewidentnie przywołane już księgi gospodarstw domowych) brak jest jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałoby, że K. M. był właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości pozostawionej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Z wpisu ewidencyjnego księgi gospodarczej wsi B. wynika, że osobą zarządzającą nieruchomością był O. M. (brat K. M.).
W celu dokładnego zbadania stanu faktycznego sprawy organ wezwał stronę do przesłania dokumentów, na podstawie których T. Wiejski Komitet Wykonawczy ustalił, że właścicielem nieruchomości był K. M.
Minister podał, że za właściciela nieruchomości w rozumieniu przepisów ustawy należy uznawać osobę, której przysługiwał tytuł własności do nieruchomości na 1 września 1939 r., co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/16.
Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w powyższej sprawie Minister stwierdził, że wnioskodawczyni nie spełniła wymogu, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy. Ponadto nie spełniono wymogów, o których mowa w art. 2 ustawy, ponieważ strona nie przedłożyła wiarygodnych dowodów potwierdzających, że K.M. pozostawił jako właściciel nieruchomość składającą się z gospodarstwa rolnego o powierzchni 20 ha, domu mieszkalnego, stodoły i obory, położoną w miejscowości B., w byłym województwie nowogródzkim, tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Zatem – w ocenie Ministra - wydając decyzję z 9 lipca 2021 r. Wojewoda D.nie naruszył przepisów prawa.
Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 10 listopada 2021 r. K. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzuciła zaskarżonej decyzji, w szczególności rażące naruszenie: 1) art. 107 § 1 i § 3 w zw. z art. 7, art. 7a § 1, art. 8 § 1, art. 12 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1 kpa poprzez sporządzenie dalece wadliwego uzasadnienia decyzji zasadniczo utrudniającego kontrolę sądową i ingerującego w podstawowe prawa skarżącej, a to poprzez ograniczenie istoty uzasadnienia (ponad cytowanie decyzji organu I instancji) do stwierdzeń (k.7 uzasadnienia): "Organ odwoławczy podziela (...) brak jest możliwości polecenia (...) o co wnioskował pełnomocnik Strony w rozpatrywanym odwołaniu"; bez szczegółowego i wyczerpującego odniesienia się do wszelkich podniesionych w odwołaniu zarzutów; przy daniu prymatu zasadzie szybkości postępowania, ponad obowiązki szczegółowego rozpoznania odwołania i odniesienia się do postawionych zarzutów; przy odebraniu skarżącej prawa do rzetelnego rozpoznania sprawy i zaakceptowaniu zaniechań organu I instancji dotyczących jakiejkolwiek formy działania dowodowego "z urzędu", czy też nawet po zgłoszeniu relewantnych wniosków dowodowych, co dotyczyło oczywistych ograniczeń prawnych obywatela względem "współpracy międzynarodowej" (zwłaszcza z Białorusią), gdy (ściśle określone) organy lokalne Białorusi traktowały wydane i przedłożone do akt "zaświadczenie" jako jedyny możliwy do wydania - na rzecz osoby fizycznej - dokument - por. wyr. WSA w Warszawie z 9 listopada 2006 r. sygn. akt III SA/Wa; 2) art. 2 pkt 1 i 2 w zw. z art. 3 ust. 2 i art. 6 ust. 1-6 ustawy poprzez ich błędną wykładnię oraz równie błędne zastosowanie, skutkujące wydaniem decyzji odmawiającej potwierdzenia, iż K. K. posiada prawo do rekompensaty za tzw. "mienie zabużańskie", przy błędnym uznaniu, iż strona nie przedstawiła dowodów świadczących o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP przez jej ojca; w sytuacji gdy K. K. spełniła (w możliwym dla obywatela RP – niebudzącym wątpliwości – stopniu) zarówno kryteria dowodowe, jak i wszelkie inne przesłanki, co winno skutkować pozytywną oceną wniosku oraz w konsekwencji zastosowaniem procedury z art. 7 ustawy; 3) art. 7 i art. 75 § 1 i 2, art. 77 § 1 kpa poprzez błędne uznanie – zarówno organu I instancji, jak i podzielenie tego zapatrywania przez organ II instancji (jakkolwiek brak bezpośredniego odniesienia się do zarzutów dowodowych, toteż organ II instancji "podzielił zapatrywanie") - iż przepisy ustawy zabużańskiej wyłączają "zwykłe reguły dowodowe" procedury administracyjnej (w tym działanie organu z urzędu, które nie zaistniało w żadnym zakresie, przez wiele lat) przy zaakceptowaniu polecającego sposobu procedowania (cedującego obowiązki dowodowe wyłącznie na obywatela), a także uznanie oświadczeń świadków za wadliwe, w sytuacji kiedy notarialnie poświadczone oświadczenia świadków pochodziły z okresu kiedy niemożliwym było przewidzenie prawem wymaganej treści, a co więcej spełnienie wymagań późniejszej ustawy. Jeśli zatem treść "oświadczeń"/innych dowodów (względnie ich brak) budziły wątpliwości organu przecież organ I instancji (posiadający znacznie szersze możliwości niż obywatel - wnioskodawczyni) mógł i powinien sprawdzić/rozwiać samodzielnie wszelkie "wątpliwości" co do złożonych roszczeń/twierdzeń - okoliczności zaświadczanych; szczególnie w sytuacji, gdy obywatelce bezpośrednio nie wydano dokumentacji źródłowej (jej kopii), a także pomoc prawna placówki dyplomatycznej okazała się bezskuteczna w zakresie uzyskania tej dokumentacji źródłowej, służącej wydaniu rzeczonego zaświadczenia.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o: 1) uchylenie zaskarżanej decyzji, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, 2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów procesu - w tym kosztów zastępstwa adwokackiego - wg norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga nie jest uzasadniona.
Wbrew temu co twierdzi K. K. w postępowaniu o potwierdzenie prawa do rekompensaty obowiązują szczególne reguły proceduralne. Dowodami dokumentującymi stan własnościowy pozostawionego mienia mogą być dokumenty mające walor urzędowy polskie lub zagraniczne lub dokumenty sądowe (art. 6 ust. 1 i pkt 1 i ust. 4 ustawy) albo oświadczenia co najmniej dwóch świadków spełniające wymogi z art. 6 ust. 5 ustawy. W postępowaniu tym, w zakresie ustalenia stanu własnościowego pozostawionego mienia, nie obowiązuje ogólna reguła dowodowa z art. 75 kpa. Nie jest zwłaszcza możliwe ustalenie stanu prawnego mienia nieruchomego na podstawie materiałów i dokumentów prywatnych, zdjęć (art. 75 § 1 kpa), oświadczeń stron (art. 75 § 2 kpa), czy na podstawie dowodu z przesłuchania strony (art. 86 kpa). Tego rodzaju dowody mogą co najwyżej służyć udowodnieniu pewnych okoliczności dotyczących stanu faktycznego pozostawionego mienia (np. sposobu zagospodarowania nieruchomości, stanu technicznego budynków), aby rzeczoznawca majątkowy mógł prawidłowo określić stan pozostawionego mienia, a następnie jego wartość rynkową lub wartość odtworzeniową.
Art. 6 ustawy reguluje szczególną procedurę w sprawie o przyznanie prawa do rekompensaty. Ustawa wymaga, aby do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dołączyć szereg dokumentów, w tym dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami mogą być w szczególności: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy).
Jeżeli brak tego rodzaju dokumentów, to dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - w stosunku do właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 ustawy).
Z powyższego przepisu wynika, że aby oświadczenia dwóch świadków mogły służyć za dowód w postępowaniu administracyjnym o przyznanie prawa do rekompensaty oświadczenia te muszą spełniać wszystkie wymogi w tym przepisie przewidziane. Wymogi te dotyczą m. in. tego, że oświadczenia dwóch świadków są złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka.
Wysokie wymogi stawiane oświadczeniom dwóch świadków wynikają z tego, że ustawa w sposób uprzywilejowany, w stosunku do innych spraw z zakresu nieruchomości, nie wymaga bezwzględnie od wnioskodawców wykazania tytułu prawnego do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP poprzez złożenie stosownego dokumentu (np. umowy cywilnoprawnej, prawomocnego orzeczenia sądowego, ostatecznego indywidualnego aktu administracyjnego, odpisu z księgi wieczystej). Wynika to z uwzględnienia przez ustawodawcę realiów w jakich właściciele albo ich spadkobiercy opuszczali byłe terytorium RP oraz upływu czasu od tych wydarzeń.
Przy czym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego panuje pogląd, że skoro strony tych spraw mogą udowodnić fakt pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP, także na podstawie co najmniej oświadczeń dwóch świadków, to do oceny dowodów własności mienia nieruchomego w postaci osobowych środków dowodowych należy podchodzić rygorystycznie, jeżeli chodzi o ocenę zachowania wymogów z art. 6 ust. 5 ustawy. Oświadczenia niespełniające ustawowych wymogów mogą służyć co najwyżej jako dowód uzupełniający (por. np. wyroki NSA wydane w sprawach o sygn. akt: I OSK 371/13, I OSK 486/13, I OSK 1787/13, I OSK 2407/13, I OSK 340/14). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd.
Trafnie wskazał Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia dwóch świadków nie spełniają wymogów z art. 6 ust. 5 ustawy.
Przede wszystkim oświadczenia H. S. i L.W. nie sąd sporządzone przed notariuszem.
Sąd zwraca uwagę, że złożenie oświadczenia przez świadka przed notariuszem, sporządzone w formie czynności notarialnej – protokołu [art. 79 pkt 4 w zw. z art. 104 § 3 i 4 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U z 2020 r. poz. 192 ze zm.) – zwanej dalej "Prnot"], a złożenie oświadczenia przez świadka (samodzielnie sporządzonego) z potwierdzonym notarialnie podpisem w formie czynności notarialnej – poświadczenia notarialnego (art. 79 pkt 2 w zw. art. 96 pkt 1 Prnot), to nie to samo.
Zwrócono na to uwagę w orzecznictwie sądowym (por. wyrok NSA z 15 października 2014 r. sygn. akt I OSK 486/13 i z 10 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 1170/18).
Taki reżim prawny obowiązywał także w dacie składania oświadczenia przez H. S.i L.W. (art. 71 § 3 i 4 w zw. z art. 61 oraz art. 66 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. - Prawo o notariacie).
Trzeba wskazać, że także ustawa wyraźnie rozróżnia dowód w postaci oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie (art. 3), od dowodu w postaci oświadczenia złożonego przed notariuszem (art. 6 ust. 5). Ustawodawca tylko dla stosunkowo prostej czynności polegającej na złożeniu oświadczenia o wskazaniu osoby uprawnionej do rekompensaty przewidział mniej sformalizowaną czynność notarialną, tj. poświadczenie podpisu. Ranga dowodu, o którym mowa w art. 6 ust. 5 ustawy, wymaga zaś sporządzenia bardziej sformalizowanej czynności notarialnej, tj. protokołu przyjęcia oświadczenia świadka w formie aktu notarialnego (art. 104 § 3 i 4 Prnot). Oświadczenia tego typu winny być składane w obecności notariusza, zasadniczo w kancelarii notarialnej (art. 1 § 2, art. 3 Prnot). Notariusz musi zadbać, aby czynność ta była zgodna z prawem. Wówczas ma walor dokumentu urzędowego (art. 2 § 2 Prnot). Nie można pominąć tego, że notariusz odbierający oświadczenie w formie protokołu ocenia, czy świadek zrozumiał pouczenie o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia oraz czy świadek jest zdolny do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń (art. 82 pkt 1 kpa). Tych okoliczności notariusz nie bada poświadczając jedynie własnoręczność podpisu osoby składającej oświadczenie określonej treści.
Trafnie też zwrócił uwagę Minister, że oświadczenia te: 1) nie zostały złożone pod rygorem odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań, 2) nie wskazują gdzie zamieszkiwały osoby składające oświadczenia – czy w tej samej miejscowości co K. M., czy w miejscowości sąsiedniej, czy może w innej miejscowości 3) nie wiadomo jakie więzi faktyczne i prawne łączyły K. M. z tymi osobami - czy osoby te były osobami bliskimi ojca skarżącej, czy osobami w stosunku do niego obcymi.
Zasadnie również zwrócił uwagę organ odwoławczy, że nie można na podstawie wskazanych wyżej oświadczeń ocenić ich wiarygodności dowodowej. Nie wiadomo ile lat miały osoby składające oświadczenia w momencie wybuchu II Wojny Światowej i czy w związku z tym były zdolne do poczynienia wówczas adekwatnych do okoliczności sprawy spostrzeżeń. Z treści tych oświadczeń nie wynika na jakiej podstawie osoby je składające poczyniły swe spostrzeżenia i jakiego okresu czasu te spostrzeżenia dotyczą.
Sąd zwraca uwagę, że Wojewoda Dolnośląski już w piśmie z 30 grudnia 2009 r. informował K. K. o wymogach co do oświadczeń świadków wynikających z art. 6 ust. 5 ustawy i wskazał, że oświadczenia te nie spełniają wymogów wynikających z tego przepisu. Pismo organu I instancji skarżąca otrzymała 11 stycznia 2010 r. Ta sama informacja została skierowana do pełnomocnika skarżącej adw. A.W. przez organ I instancji w piśmie z 2(27) marca 2019 r. Pełnomocnik skarżącej otrzymał ją 2 kwietnia 2019 r.
Mimo doręczenia skarżącej powyższego pisma w 2010 r. i reprezentowania skarżącej przez profesjonalnego pełnomocnika już od 2016 r.(co potwierdza pełnomocnictwo załączone do pisma adw. A. W. z 7 grudnia 2016 r.) braki oświadczeń świadków nie zostały konwalidowane.
Jeżeli natomiast chodzi o złożone w sprawie dokumenty to również w tym zakresie rację miał Minister, że na ich podstawie nie sposób ustalić, że K. M. był – według skarżącej i samego K.M. (oświadczenie z 4 grudnia 1990 r. z notarialnym poświadczeniem podpisu) - przedwojennym właścicielem gruntu na którym znajdowało się zabudowane gospodarstwo rolne o pow. 20 ha, w tym 2 ha lasu.
Sąd zwraca uwagę, że do K. M. Konsul Generalny RP w G.skierował przy swym piśmie z 2 czerwca 2005 r. dokument z 3 lutego 2005 r. nr [...] sporządzony w języku rosyjskim.
Z kolei pełnomocnik skarżącej otrzymał z archiwum T.Wiejskiego Komitetu Wykonawczego kserokopię wyciągu z księgi gospodarskiej rodziny M. za lata 1946-1948 (pismo T. Wiejskiego Komitetu Wykonawczego z 23 marca 2018 r. wraz z tłumaczeniem). Z wypisu ewidencyjnego z księgi gospodarczej wsi B. za 1946-1948 r. wynika, że w tejże księdze uwdocznieni byli następujący członkowie rodziny: O. M. (głowa rodziny), K.M. (brat), M. M. (matka), G. G. (siostrzeniec lub bratanek). Z ewidencji tej wynika, że w 1946 r. łączny rozmiar gruntu wynosił 5 ha, w tym las (wpis powierzchni niewyraźny). Zabudowa obejmowała dom, oborę, gumno (księga gospodarcza wraz z tłumaczeniem z języka rosyjskiego i białoruskiego).
Konsul Generalny RP w G. otrzymał zaświadczenie archiwalne Urzędu Naukowo-Metodycznego "Państwowego Archiwum Obwodu G." z 3 lutego 2005 nr 29 nr [...], z którego wynika, że K. M. i M. córka K. do 1951 r. "posiadali" dom mieszkalny i działkę gruntu o pow. 5 ha we wsi B.. Od 1952 r. do gospodarstwa tego należało 0,30 ha gruntu (zaświadczenie wraz z tłumaczeniem z języka rosyjskiego).
Następnie Konsul Generalny RP w G. otrzymał informację z T. Wiejskiego Komitetu Wykonawczego z 10 września 2019 r. nr [...], że w dokumentach przechowywanych w zasobach Komitetu znajdują się "informacje", że M.K. i M. M. do 1951 r. byli właścicielami domu mieszkalnego i działki o pow. 5 ha we wsi B. Podstawą tej informacji jest księga gospodarstw domowych za 1946-1948 r., 1949-1951 r. (pismo z 10 września 2019 r. wraz z tłumaczeniem z języka rosyjskiego).
Ze zgromadzonych w sprawie dowodów uzyskanych na skutek inicjatywy pełnomocnika skarżącej i Konsula Generalnego RP w G. nie wynika, ażeby K.M. miał tytuł prawny w postaci prawa własności do nieruchomości o pow. 20 ha (stan przedwojenny), czy choćby o pow. 5 ha.
Zaświadczenie archiwalne z 2005 r. odwołuje się do jedynie do stanu współposiadania (a nie tytułu własności) przez K. M. i M. córki K. do 1951 r. domu mieszkalnego i gruntu o pow. 5 ha we wsi B. Od 1952 r. posiadanie dotyczyło 0,30 ha gruntu. Informacja z 2019 r. o byciu przez K. M. wraz z M. M. "właścicielem" nieruchomości na której znajdowało się gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami o pow. 5 ha oparta była jedynie na danych ewidencyjnych z księgi gospodarczej (księgi gospodarstw domowych). Informacja ta nie odwołuje się do żadnych dowodów potwierdzających stan własnościowy: umowy cywilnoprawnej (np. sprzedaży nieruchomości), prawomocnego orzeczenia sądowego (np. o dziale spadku), orzeczenia administracyjnego (dotyczącego np. parcelacji gruntu, scalania gruntów, podatku od nieruchomości, podatku gruntowego).
Trafnie zauważył Minister, że K. M. urodził się 1 stycznia 1928 r., a zatem w dacie wybuchu II Wojny Światowej miał [...] lat. Zatem aby mieć tytuł własności do nieruchomości, o której mowa we wniosku z 10 grudnia 1990 r. musiałby, np. dziedziczyć np. po swoim ojcu L. lub nabyć nieruchomość na skutek innego zdarzenia prawnego.
Takich dokumentów urzędowych bądź sądowych nie udało się pozyskać z Republiki Białorusi ani skarżącej (mimo kierowanych do skarżącej przez organ I instancji wezwań z 30 grudnia 2009 r., 30 listopada 2012 r., 2 marca 2019 r.) ani Konsulowi Generalnemu RP w G. Informacja z 2019 r. jest poza tym niespójna z treścią księgi gospodarczej, która wymienia jako osoby przypisane do gospodarstwa (nie wiadomo w oparciu o jaki status faktyczny lub prawny) kilka osób z kręgu rodzinnego: O. M., K. M., M. M., G. G. Poza brakiem możliwości ustalenia stanu własnościowego przedmiotowego gospodarstwa w oparciu o dokument o charakterze ewidencyjnym (informacyjnym) nie sposób ustalić w jakim ułamku rachunkowym K. M. współwładał przedmiotowym mieniem. Poza tym niespójne są informacje podawane przez K. K. we wniosku i K. M. w oświadczeniu z 4 grudnia 1990 r. w relacji do danych widniejących w księdze gospodarczej. Obie te osoby twierdzą, że gospodarstwo miało obszar 20 ha. Dokumenty białoruskie wskazują na powierzchnię 5 ha. K. K. twierdzi, że dom, stodoła i obora wybudowano w 1909 r. Z kolei z księgi gospodarczej wynika, że dom wybudowano w 1760 r., oborę w 1760 r., gumno (stodołę) w 1943 r. Wobec tego są wątpliwości, czy żądanie wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczy tego samego mienia, co wymienione w dokumentach białoruskich.
Z powyższego wynika, że zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają na stworzenie spójnego obrazu stanu własnościowego i faktycznego mienia pozostawionego poza obecnymi granicami RP przez K. M. według stanu na 1 września 1939 r. i według stanu na datę pozostawienia tego mienia (1957 r.), jak tego wymaga art. 11 ust. 5 ustawy.
Sąd zwraca uwagę, że rekompensata za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP jest finansowana ze środków publicznych. Wobec tego prawo do rekompensaty może być zrealizowane, jeżeli wnioskodawca udowodni w sposób niepozostawiający żadnych wątpliwości, że jego poprzednik prawny był wyłącznym właścicielem lub w określonym udziale współwłaścicielem pozostawionego mienia określonego co do rodzaju i powierzchni. Samo wykazanie, że dana osoba była wykazywana w dokumentacji ewidencyjnej jako władający określonym mieniem nie było wystarczające do wykazania zasadności wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty. Stan ewidencyjny może bowiem świadczyć np. o samoistnym posiadaniu mienia, posiadaniu zależnym (dzierżawieniu mienia). Tymczasem za tego typu władanie mieniem nie należy się prawo do rekompensaty.
Wobec tego trafnie wskazał Minister, że jeżeli wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie spełnia tych wymogów, tj. nie są do niego załączone wskazane wyżej dowody (oświadczenia dwóch świadków spełniające wymogi z art. 6 ust. 5 ustawy oraz dowody własnościowe w formie dokumentów urzędowych bądź sądowych), wówczas właściwy wojewoda wzywa wnioskodawcę do usunięcia braków w terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia wezwania (art. 6 ust. 6 ustawy). W przypadku zaś niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy, właściwy wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy), co też prawidłowo uczynił Wojewoda Dolnośląski wydając decyzję z 9 lipca 2021 r., którą zasadnie zaakceptował Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w zaskarżonej decyzji.
Trzeba przy tym wskazać, że Wojewoda Dolnośląski nie miał podstaw do prowadzenia postępowania wyjaśniającego z udziałem sądów, czy organów białoruskich bowiem umowa zawarta pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych, sporządzona w M. dnia 26 października 1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 128, poz. 619 ze zm.) dotyczy pomocy prawnej świadczonej przez obie umawiające się strony w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych, ale nie w sprawach administracyjnych. Świadczy o tym treść Porozumienia zawartego dnia 13 lutego 2009 r. w M. między Ministerstwem Sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej a Ministerstwem Sprawiedliwości Republiki Białoruś, Sądem Najwyższym Republiki Białoruś i Naczelnym Sądem Gospodarczym Republiki Białoruś o bezpośrednim porozumiewaniu się sądów w zakresie udzielania pomocy prawnej, które weszło w życie 15 marca 2009 r. [komunikat Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 października 2012 r. w sprawie obowiązywania Porozumienia...(M.P. 2012 r. poz. 883)]. Z art. 16 ust. 1 i 2 oraz art. 17 ust. 3 wcześniejszej Konwencji Konsularnej zawartej między Rzecząpospolitą Polską, a Republiką Białoruś, sporządzonej w W. dnia 2 marca 1992 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 50, poz. 197) wynika wyraźnie, że oba Państwa odróżniają sprawy administracyjne od spraw karnych i cywilnych oraz postępowania administracyjne od postępowań sądowych.
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy w sposób dokładny i wszechstronny wyjaśniły i oceniły kluczowe dla sprawy okoliczności faktyczne i prawne, a ich ustalenia mają pokrycie w materiale dowodowym sprawy. Uzasadnienia decyzji organów obu instancji wyjaśniają stanowisko, które legło u podstaw odmowy przyznania skarżącej prawa do rekompensaty.
Skoro zatem zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są zgodne z prawem to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.