I SA/WA 2549/21

I SA/Wa 2549/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-03-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-10-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas
Magdalena Durzyńska /przewodniczący/
Mateusz Rogala /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I OZ 187/22 - Postanowienie NSA z 2022-05-25
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Jolanta Dargas, asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), , Protokolant referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 marca 2023 r. sprawy ze skargi S. G. i W. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 sierpnia 2021 r. nr DAP-WOSRFR-7280-25/2021/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody P. z dnia 4 marca 2021 r. nr NSP-V.7541.267.2017.SJ; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz S. G. i W. G. solidarnie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, działając m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.) oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, powoływanej dalej jako ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] odmawiającą W. G., S. G. i J. G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. G. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, położonej w miejscowości [...], powiat [...], województwo [...].
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w dniu [...]lipca 2006 r. Z. G. złożył do [...] Urzędu Wojewódzkiego wniosek o rekompensatę za mienie pozostawione w miejscowości [...].
Organ wymienił następnie szczegółowo wszystkie dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, wskazując m.in., że wnioskodawca przedłożył operat szacunkowy z dnia [...] lipca 2006 r. określający wartość nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP w miejscowości [...], operat szacunkowy z dnia [...] lipca 2006 r. określający wartość nieruchomości położonych w [...] przy ul. [...], a także opis mienia pozostawionego, częściowo w języku obcym, z którego wynika, że Z. G. pozostawił we wsi [...] jeden dom mieszkalny, jedną szopę, obie budowle wybudowane w 1943 r., oraz [...] ha ziemi i 15 szt. drzew owocowych.
Postanowieniem z dnia [...] maja 2020 r. Wojewoda [...] uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie spełnia wymogi określone w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i wezwał strony do: przedłożenia operatu szacunkowego określającego wartość nieruchomości położonej w miejscowości [...] oraz operatu szacunkowego określającego wartość nieruchomości nabytej w ramach realizacji prawa do rekompensaty, położonej w [...] przy ul. [...]. W uzasadnieniu postanowienia Wojewoda podniósł, że na podstawie zgromadzonych dokumentów udowodniono, że właściciel pozostawionego mienia nieruchomego – Z. G. zamieszkiwał na [...] oraz posiadał obywatelstwo polskie (s. 3 uzasadnienia). Organ stwierdził następnie, że ze względu na liczne błędy oraz naruszenia przepisów obowiązującego prawa nadesłane do akt operaty szacunkowe nie mogą stanowić dowodów w postępowaniu. Wojewoda ponowił swoje wezwanie w piśmie z dnia [...] września 2020 r., jednak strony nie wykonały wezwania do nadesłania operatów.
W związku z powyższym Wojewoda [...] wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2021 r. odmówił następcom prawnym wnioskodawcy, tj. W. G., S. G. i J. G. prawa do rekompensaty z powodu niewykonania zobowiązania organu i nienadesłania m.in. wymaganych operatów szacunkowych.
S. G. złożył odwołanie od powyższej decyzji.
W toku postępowania odwoławczego Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w piśmie z dnia [...] kwietnia 2021 r. wezwał wszystkie strony postępowania do przedłożenia dokumentów świadczących o posiadaniu: przez Z. G. przed wybuchem II Wojny Światowej prawa własności nieruchomości położonej w miejscowości [...]; przez Z. G. miejsca zamieszkania przed wybuchem II Wojny Światowej na byłym terytorium RP; przez S. G. obywatelstwa polskiego przed wybuchem II Wojny Światowej. Minister poinformował, że w przypadku nieuzupełnienia materiału dowodowego w wyznaczonym terminie wyda decyzję na podstawie obecnie zgromadzonego materiału dowodowego.
W dalszej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ odwoławczy przytoczył treść art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i stwierdził, że w aktach sprawy brak dowodów świadczących o posiadaniu przed wybuchem II Wojny Światowej przez Z. G. prawa własności nieruchomości położonej w miejscowości [...]. Z. G. był synem H. G. i urodził się w dniu [...] kwietnia 1931 r. w miejscowości [...], zatem w chwili wybuchu II Wojny Światowej miał 8 lat, a po jej zakończeniu 14 lat. Organ stwierdził, że wprawdzie w aktach sprawy znajduje się opis mienia pozostawionego, z którego wynika, że Z. G. pozostawił w miejscowości [...] jeden dom, jedną szopę, obie budowle wybudowane w 1943 r. oraz [...] ha ziemi, jednak powyższy dokument nie jest dowodem świadczącym o tym, że Z. G. był przed wybuchem II Wojny Światowej właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości [...], bowiem został wystawiony po zakończeniu działań wojennych na byłym terytorium RP.
Minister podkreślił, że w aktach sprawy brak jakichkolwiek przedwojennych dokumentów dotyczących Z. G., a strony nie przedłożyły żadnych dokumentów na okoliczność posiadania przez Z. G. przed wybuchem II Wojny Światowej obywatelstwa polskiego i miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w miejscowości [...]. Zdaniem organu, fakt urodzenia się Z. G. w dniu [...] kwietnia 1931 r. na terytorium RP w miejscowości [...] nie świadczy o tym, że Z. G. zamieszkiwał przed wybuchem II Wojny Światowej na byłym terytorium RP. Wprawdzie był on małoletni i w związku z powyższym najprawdopodobniej zamieszkiwał wraz z rodzicami, lecz w aktach sprawy brak jakiegokolwiek dokumentu świadczącego o zamieszkiwaniu jego rodziców na byłym terytorium RP przed wybuchem II Wojny Światowej.
Dodatkowo organ wskazał, że ze znajdującego się w aktach sprawy opisu mienia pozostawionego wystawionego na małoletniego Z. G. wynika, że zabudowania wymienione w tym opisie zostały wybudowane w 1943 r., a zatem już po wybuchu II Wojny Światowej. Zatem osoba, która była przed wybuchem II Wojny Światowej właścicielem nieruchomości opisanej w opisie mienia pozostawionego, nie była przed wybuchem II Wojny Światowej właścicielem budynków w nim wymienionych.
Organ podkreślił, że to strona jest zobowiązana przedłożyć dokumenty o posiadaniu przez swojego poprzednika prawnego prawa własności nieruchomości pozostawionej, a jeżeli tego nie uczyni organ wydaje decyzję na podstawie znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego. Jeżeli w tym materiale dowodowym brak jest dokumentów świadczących o prawie własności nieruchomości, organ wydaje na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W ocenie Ministra, strony wprawdzie przedstawiły dowód na okoliczność, że Z. G. pozostawił nieruchomość położoną w miejscowości [...] po wybuchu II Wojny Światowej, jednak nie udowodniły, że był on właścicielem tej nieruchomość przed wybuchem wojny. Przedłożone przez strony dokumenty nie stanowią dowodu świadczącego o posiadaniu przez Z. G. prawa własności nieruchomości położonej w miejscowości [...] przed wybuchem II Wojny Światowej. Ponadto zdaniem organu odwoławczego, strony nie udowodniły, że Z. G. zamieszkiwał przed wybuchem II Wojny Światowej na byłym terytorium RP i posiadał przed wybuchem wojny obywatelstwo polskie.
W konsekwencji Minister uznał, że nie zostały spełnione przez Z. G. przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty określone w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
S. G., działając w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik matki W. G., złożył na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2021 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej zmianę (unieważnienie, umożliwienie wniesienia dalszych dokumentów, uznanie praw jego ojca Z. G. do pozostawionego poza granicami Polski majątku, a co za tym idzie ponowne oszacowanie wartości wypłaconych odszkodowań do wartości majątku pozostawionego).
W uzasadnieniu skargi skarżący podkreślił, że zaskarżona decyzja jest krzywdząca dla jego rodziny i nie uwzględnia szeregu faktów. Przedstawił swoją sytuacją życiową i okoliczności uniemożliwiające mu zgromadzenie w terminie żądanej dokumentacji (w tym m.in. konieczność sprawowania opieki na matką, długie dojazdy do pracy z miejsca zamieszkania oraz pandemia Covid-19). Oświadczył, że przypuszcza, że jego dziadek, tj. H. G. w czasie wojny przekazał swojemu synowi część majątku. Jego zdaniem, okoliczność ta nie jest aż tak istotna.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy przy tym podkreślić, że Sąd nie przesądza na tym etapie postępowania, czy wniosek Z. G. o potwierdzenie prawa do rekompensaty jest zasadny, a jedynie stwierdza, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania oraz prawa materialnego w stopniu uzasadniającym jej uchylenie, a kontrolowane odmowne rozstrzygnięcie organu jest w związku ze stwierdzonymi naruszeniami co najmniej przedwczesne.
Materialnoprawną podstawą wydanego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia był m.in. art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zgodnie z tym przepisem, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. W art. 1 ustawy wskazano, że uzyskanie prawa do rekompensaty może nastąpić, jeżeli opuszczenie byłego terytorium RP nastąpiło w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w tym przepisie aktów. Prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W ocenie Sądu, organ odwoławczy dokonał nieprawidłowej wykładni przytoczonego przepisu, uznając, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości, jedynie wtedy, gdy był on właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a następnie opuścił byłe terytorium RP z powodów wymienionych w art. 1 ustawy lub z tych przyczyn na to terytorium nie mógł powrócić. Dokonana przez organ wykładnia winna zostać oceniona jako nieprawidłowa, gdyż jest niezgodna zarówno z regułami wykładni językowej, jak i celowościowej.
Z treści art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., wynika, że warunkiem potwierdzenia prawa do rekompensaty jest, by osoba ubiegająca się o to prawo była właścicielem nieruchomości (lub jego następcą prawnym), który posiadał obywatelstwo polskie w dniu 1 września 1939 r., miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP i został zmuszony do jego opuszczenia wskutek przyczyn określonych w art. 1 ustawy lub z tych przyczyn na byłe terytorium RP nie mógł powrócić. Ustawa w żadnym miejscu nie ustanawia natomiast warunku, aby ubiegający się o prawo do rekompensaty był właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. Zaakceptowanie przyjętej przez organ wykładni oznaczałoby, że w sytuacji, w której właściciel nieruchomości przekazał po dniu 1 września 1939 r. prawo własności innej osobie, nabywca który stał się właścicielem nieruchomości jeszcze w czasie trwania wojny, traciłby prawo do rekompensaty, nawet w przypadku spełnienia przez niego wszystkich wymienionych wyżej warunków do jej uzyskania. Rezultat takiej wykładni stoi w jawnej sprzeczności z celem ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., którym jest kompleksowe uregulowanie praw osób, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z drugą wojną światową były zmuszone opuścić dawne terytorium RP, a także zapewnienie wykonania postanowień Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zawartych w wyroku z dnia 22 czerwca 2004 r. w sprawie Broniowski przeciwko Polsce. Jako całkowicie nieracjonalne należy ocenić ograniczanie kręgu podmiotów uprawnionych do rekompensaty jedynie do osób, które opuściły byłe terytorium RP na skutek zmiany granic państwowych po drugiej wojnie światowej, a jednocześnie były właścicielami nieruchomości w dniu wybuchu wojny. Wprawdzie w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. znajduje się odesłanie do daty 1 września 1939 r., jednak dotyczy ono wyłącznie przesłanki posiadania obywatelstwa polskiego oraz zamieszkiwania na byłym terytorium RP, nie zaś bycia właścicielem nieruchomości.
Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, jeśli osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 361/20, podobnie WSA w Warszawie w wyrokach: z dnia 10 marca 2020 r., sygn. akt 1930/19, z dnia 29 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 13/21 oraz z dnia 23 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 343/21, wszystkie orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych).
Konsekwencją dokonanej przez organ odwoławczy błędnej wykładni przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. było nieprawidłowe wezwanie stron postępowania do nadesłania dokumentów potwierdzających okoliczność, która nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia tej sprawy, tj. posiadania przez Z. G. prawa własności nieruchomości przed wybuchem II Wojny Światowej, a następnie wydanie decyzji odmownej m.in. w związku z niewykonaniem wezwania w omawianym zakresie. Z kolei jako całkowicie niezrozumiałe należy ocenić wezwanie przez organ do nadesłania dokumentów potwierdzających posiadanie przez S. G. obywatelstwa polskiego przed wybuchem II wojny światowej (pismo organu z dnia 8 kwietnia 2021 r. – k. 4 akt administracyjnych), skoro urodził się on w 1958 r. i jest następcą prawnym byłego właściciela nieruchomości.
Przedstawiona wyżej wykładnia art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. czyni również prawnie irrelewantną podnoszoną przez organ okoliczność wybudowania budynków na spornej nieruchomości w 1943 r. Skoro przesłanka posiadania prawa własności nieruchomości jest badana, co do zasady, na dzień opuszczenia byłego terytorium RP, to oznacza, że również budynki powstałe w okresie od 1 września 1939 r. do dnia opuszczenia terytorium byłego RP mogą być objęte prawem do rekompensaty, o ile ich właściciel spełnia wszystkie warunki wymienione w art. 2 ustawy.
Należy również zwrócić uwagę, że Wojewoda [...], prowadząc postępowanie z wniosku Z. G. z dnia [...] lipca 2006 r., wydał w dniu [...] maja 2020 r. postanowienie, w którym uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w tej sprawie spełnia wymogi określone z art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Organ I instancji uznał zatem, że w aktach sprawy znajdują się wszystkie dokumenty niezbędne do ustalenia spełnienia przesłanek wymienionych w art. 2 ustawy, co expressis verbis wyraził w uzasadnieniu tego postanowienia. Przyczyną wydania decyzji odmownej przez Wojewodę [...] było natomiast nienadesłanie przez strony żądanych operatów szacunkowych, które umożliwiłyby właściwe określenie wartości nieruchomości pozostawionej i nieruchomości nabytej w ramach realizacji prawa do rekompensaty.
Tymczasem Minister w istocie nie odniósł się do tych okoliczności, stwierdzając, że w sprawie nie zostało wykazane przez następców prawnych wnioskodawcy posiadanie przez niego prawa własności nieruchomości przed wybuchem II Wojny Światowej. Jak już jednak wyjaśniono, okoliczność ta nie ma znaczenia dla ustalenia prawa do rekompensaty. Organ wprowadził zatem strony w błąd co do konieczności przedstawienia dokumentów dotyczących omawianej przesłanki, a także nie wyjaśnił dlaczego zajął całkowicie odmienne stanowisko niż wyrażone przez organ I instancji w postanowieniu z dnia [...] maja 2020 r. dotyczącym zebrania kompletnego materiału dowodowego. Zdaniem Sądu, z tych przyczyn Minister naruszył ustanowioną w art. 8 k.p.a. zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni przedstawione wyżej rozważania Sądu w zakresie wykładni przepisów art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca
2005 r., a następnie oceni, czy ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, a w szczególności opisu mienia pozostawionego w miejscowości [...] (przetłumaczonego przez tłumacza przysięgłego – k. 126 akt administracyjnych), wynika w sposób jednoznaczny, że Z. G. był właścicielem mienia w dniu opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W odniesieniu natomiast do kwestii miejsca zamieszkania i obywatelstwa Z. G. w dniu 1 września 1939 r., konieczne będzie zbadanie tej przesłanki z uwzględnieniem informacji dotyczących miejsca zamieszkania i obywatelstwa jego rodziców.
Jeśli organ uzna, że zachodzi potrzeba uzupełnienia dokumentów na okoliczność spełnienia przesłanek wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (z uwzględnieniem wykładni tego przepisu dokonanej przez Sąd w niniejszym wyroku) wezwie strony, na podstawie art. 6 ust. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., do uzupełnienia materiału dowodowego w koniecznym zakresie. Organ weźmie także pod uwagę, że w myśl art. 6 ust. 4 pkt 1 cyt. ustawy urzędowy opis mienia może być dowodem świadczącym o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP oraz o posiadaniu obywatelstwa polskiego.
Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 tej ustawy.