I SA/WA 2516/22

I SA/Wa 2516/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-05-05
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-10-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj
Magdalena Durzyńska /przewodniczący/
Nina Beczek /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2600/23 - Wyrok NSA z 2025-11-07
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, asesor WSA Nina Beczek (spr.), Protokolant specjalista Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2023 r. sprawy ze skargi N. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2022 r. nr KOC/3802/Sr/22 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania N. F., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z 26 maja 2022 r. nr [...] uznającą świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad synem [...], wypłacone w okresie od dnia 1 lutego 2019 r. do dnia 30 listopada 2019 r. w łącznej wysokości 15.830 zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał N. F. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 15.830 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Prezydent [...] decyzją z 19 czerwca 2019 r. przyznał N.F. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad synem [...] w kwocie 1583 zł miesięcznie, na okres od 1 lutego 2019 r. do 7 marca 2021 r. oraz kwotę 357,50 zł na marzec 2021 r.
Następnie decyzją z 14 stycznia 2020 r. Prezydent uchylił powyższą decyzję z 19 czerwca 2019 r. i pismem z 27 marca 2020 r. zawiadomił N. F. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z uwagi na jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad synem [...] oraz podjęcie zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika, by skarżący odwołał się od powyższej decyzji z 14 stycznia 2020 r. uchylającej przyznane świadczenie.
W dalszej kolejności decyzją z 24 czerwca 2020 r. Prezydent uznał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad synem [...], wypłacone w okresie od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r., w łącznej wysokości 15.830 zł, za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał N. F. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 15.830 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 24 sierpnia 2020 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta [...] z 24 czerwca 2020 r.
Decyzja Kolegium stała się przedmiotem skargi wniesionej przez N. F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2344/20 uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium z 24 sierpnia 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta z 24 czerwca 2020 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organy nie wyjaśniły czy skarżący został prawidłowo poinformowany o niemożności równoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i uzyskiwania dochodu z tytułu zatrudnienia, a zatem czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależny.
Ponownie rozpoznając sprawę, Prezydent [...] decyzją z 26 maja 2022 r. uznał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad synem [...], wypłacone w okresie od dnia 1 lutego 2019 r. do dnia 30 listopada 2019 r., w łącznej wysokości 15.830 zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał N. F. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 15.830 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji bardzo szczegółowo odniósł się do zarzutów Sądu zawartych w powyższym wyroku z dnia 10 sierpnia 2021 r. i wyjaśnił czemu w jego ocenie świadczenie miało charakter nienależnie pobranego. Organ wyjaśnił, że w jego opinii, skarżący był świadomy warunków przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wymienił, że za wskazanym poglądem przemawiają następujące fakty: 1) skarżący przebywał na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od 26.07.2017 r.; 2) uprzednio wielokrotnie załatwiał różne sprawy administracyjne na terytorium Polski oraz korzystał z rozmaitych świadczeń; 3) wiedział, że będąc cudzoziemcem posiadającym status uchodźcy może, złożyć wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, w stosownym organie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania skarżącego; 4) 13.06.2019 r. złożył wniosek wypełniony w języku polskim osobiście (wiedział, w którym miejscu należy wpisać dane organu właściwego, swoje dane, dane dziecka, zaznaczyć właściwą informację na stronie 4 złożonego wniosku, potrafił uzupełnić stronę 5 złożonego wniosku oraz złożył wraz z wnioskiem wymagane załączniki); 5) nie składał wniosku elektronicznie lub korespondencyjnie, ale na stanowisku urzędowym w obecności uprawnionego pracownika, któremu nie zgłaszał żadnych problemów związanych ze zrozumieniem wniosku oraz pouczeń; 6) organ nie znalazł żadnych dowodów pozwalających uprawdopodobnić informacje wskazane przez skarżącego 18.12.2019 r., że rzekomo składając wniosek oświadczył, że pracuje na [...], a dzieckiem na stałe opiekuje się żona; 7) nawet, jeżeli informacje wskazane przez skarżącego w oświadczeniu z 18.12.2019 r. są prawdziwe (na co organ nie znalazł potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym) i rzeczywiście składając wniosek oświadczył, że pracuje na [...], a dzieckiem na stałe opiekuje się żona – to w opinii organu potwierdza fakt, że skarżący mógł być świadomy, że te informacje mogą mieć znaczenie dla sprawy, ale z przyczyn nieznanych organowi nie zawarł tych informacji w złożonym oświadczeniu; 8) na stronie 2 złożonego wniosku została umieszczona wyraźna informacja, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu, zatem organ nie uznaje argumentu skarżącego z dnia 18.12.2019 r., że "Myślałem, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznane na rodzinę a nie na osobę"; 9) na stronie 2 złożonego wniosku została umieszczona wyraźna informacja, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu dziecka – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, czyli skarżący został pouczony, że warunkiem pobierania świadczenia jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem oraz niepodejmowanie zatrudnienia; 10) składając podpis pod wnioskiem oświadczył, że nie jest zatrudniony ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej; 11) w opinii organu niedopuszczalny jest pogląd, że skarżący zrozumiał pierwszą stronę wniosku i połowę strony drugiej (ponieważ zostały one właściwie wypełnione), następnie nie zrozumiał punktu 1)1) pouczenia, który mówi o tym, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu, następnie zrozumiał dalszą cześć pouczenia, która mówi o tym jakie orzeczenie powinno mieć dziecko oraz jaki status powinien mieć cudzoziemca (ponieważ skarżący dołączył do wniosku właściwe dokumenty), następnie nie zrozumiał punktu "i)" oświadczenia na stronie 4 złożonego wniosku, który mówi o niewykonywaniu innej pracy zarobkowej, ale zrozumiał punkt "i)" oraz dalszą część wniosku (które również zostały właściwie wypełnione). W opinii organu bez względu na to czy skarżący uzupełniał wniosek sam, czy z pomocą tłumacza, działając zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego należało uznać, że skarżący miał możliwość zapoznania się z obowiązującymi przepisami w stopniu umożliwiającym ich zrozumienie, organ natomiast przedstawił skarżącemu wniosek zawierający wszystkie wymagane pouczenia. Na etapie składania wniosku skarżący nie wniósł, żadnych uwag dotyczących problemów ze zrozumieniem wniosku oraz potwierdził własnoręcznym podpisem, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto, w aktach sprawy nie ma żadnych dowodów na to, że składając wniosek skarżący poinformował organ, że zarabia około 2000 zł miesięcznie jako kierowca Ubera oraz że stałą opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem sprawuje żona.
N.F. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, wskazując ponownie, że był pewien, że świadczenie jest przyznane dziecku, a nie jemu i nie ma znaczenia kto faktycznie sprawuje opiekę, jeśli jedno z rodziców nie podejmuje zatrudnienia. Jak również podniesiono kwestie związane z byciem cudzoziemcem i brakiem zrozumienia pouczenia wniosku o przyznanie świadczenia.
Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy powyższą decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 1 tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Kolegium wskazało, że z ustaleń organu I instancji wynika, że skarżący jeździ jako kierowca w ramach organizacji [...], nie jest tam oficjalnie zatrudniony, a zatem nie może przedstawić stosownego zaświadczenia. W dniu 18 grudnia 2019 r. skarżący złożył oświadczenie, w którym potwierdził powyższe okoliczności. Jednocześnie wskazał, że dzieckiem niepełnosprawnym opiekuje się żona, a był przekonany, że świadczenie przysługuje na rodzinę, a nie na osobę. Z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika jednak wprost ze świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Kolegium wyjaśniło, że "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa", to "wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej" na co wskazuje art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jedną z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej w okresie pobierania świadczenia, a zatem skoro skarżący w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego pracował jako kierowca, to nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia. W razie podjęcia zatrudnienia w trakcie pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenie to staje się świadczeniem nienależnie pobranym, co wynika z przytoczonego wyżej art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, podlegającym zwrotowi zgodnie z art. 30 ust. 5-8 ustawy. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do jego pobierania, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy.
Kolegium wskazało, że ustalając kwestię "winy" skarżącego organ I instancji wyjaśnił, że skarżący jest cudzoziemcem, jednak przebywa na terytorium Polski od 26 lipca 2017 r. Pochodzi z [...], gdzie pracował jako nauczyciel historii. Uprzednio wielokrotnie załatwiał różne sprawy urzędowe oraz korzystał z różnych świadczeń, a zatem nie była to pierwsza sprawa, z którą się zetknął. Miał również świadomość, że może złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na syna pomimo, że jest cudzoziemcem. Wniosek został złożony podczas osobistej wizyty w organie I instancji, wypełniony i podpisany w obecności pracownika tego organu, a zatem brak jest podstaw do przyjęcia, że faktycznie informował o wykonywaniu pracy zarobkowej, a podczas wypełniania wniosku, jak i podczas jego składania nie zgłaszał żadnych problemów ze zrozumieniem tekstu wniosku jak i zawartych w nim pouczeń, co więcej wszystkie dane zostały poprawnie wypełnione i zaznaczone odpowiednie rubryki. Nawet, jeśli informowałby pracownika organu o wykonywaniu opieki przez żonę oraz zatrudnieniu jako kierowca, to świadomie pominął te fakty, składając niezbędne oświadczenia do wniosku. Kolegium podkreśliło, że z wniosku wyraźnie wynika komu on przysługuje oraz na jakich warunkach, a zatem skoro wniosek został wypełniony osobiście i prawidłowo przez skarżącego bez konieczności jego uzupełniania, to brak jest podstaw do twierdzenia, że nie miał on świadomości treści wniosku oraz zawartych w nim pouczeń. Nie można wobec tego twierdzić, że skarżący zrozumiał jedynie część wniosku, a nie zrozumiał części, w której wskazano komu to świadczenie przysługuje i na jakich zasadach wraz z obowiązkiem poinformowania o sytuacji faktycznej rodziny. Wobec tego Kolegium zgodziło się z organem I instancji, że została wykazana przesłanka "winy", a zatem świadczenie zostało nienależnie pobrane. Długość pobytu na terytorium RP, posiadane wykształcenie oraz poziom znajomości języka polskiego (oświadczenia w j. polskim są wypełniane przez skarżącego własnoręcznie i poprawnie językowo) wskazują, że skarżący miał możliwość zapoznać się z treścią pouczenia, które jest sformułowane w sposób jasny i precyzyjny. Nie wykazano również, że na etapie składania wniosku organ I instancji został poinformowany o sytuacji faktycznej rodziny i wykonywaniu opieki przez inną osobę niż ta, która wniosła wniosek. Tym bardziej, że świadczenia z pomocy społecznej charakteryzują się tym, że zawsze przyznawane są konkretnej osobie, która o nie wystąpi, a nie rodzinie, a zatem argument skarżącego w tym zakresie jest całkowicie chybiony. Ponadto stosownie do ar. 30 ust. 2b ustawy od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Powyższe wskazuje, w ocenie Kolegium, na zasadność orzeczenia o uznaniu świadczeń jako nienależnie pobranych i o ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Jednocześnie Kolegium wskazało, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może na wniosek strony umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Skargę na decyzję Kolegium wniósł N.F., zarzucając jej naruszenie:
1) przepisów postępowania, tj.
- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w zw. z art. 107 § 3 kpa poprzez zaniechanie przez organ II instancji wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, w tym w szczególności poprzez pominięcie przez organ II instancji ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" skarżącego i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego,
- art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez wydanie przez organ II instancji decyzji utrzymującej w mocy niezgodną z prawem decyzję organu I instancji,
- art. 15 kpa poprzez niezbadanie przez organ wyższego stopnia sprawy od strony merytorycznej i wydanie decyzji jedynie na podstawie organu niższego stopnia;
2) przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na błędnej ocenie przesłanki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w świetle przyjętych kryteriów tej oceny i pominięcie tego, że do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń może dojść w sytuacji, gdy osoba, która pobrała świadczenie obiektywnie nienależnie, zataiła celowo istotne informacje, działając w celu uzyskania świadczenia, o którym wiedziała, że w przypadku ujawnienia danej informacji, świadczenia nie uzyska.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego, na których została oparta, ani też nie została wydana z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawa prawna decyzji, tak w ujęciu walidacyjnym – prawidłowości zastosowania przepisów – jak i w ujęciu derywacyjnym – prawidłowości wykładni stosowanych przepisów, nie budzi zastrzeżeń. W wyniku analizy całokształtu materiału aktowego zgromadzonego w nadesłanych aktach sprawy, Sąd nie stwierdził przywołanych w skardze naruszeń przepisów prawa, jak i naruszeń, które winien byłby wziąć pod uwagę z urzędu.
Na wstępie rozważań przypomnieć należy, że przedmiotowa sprawa była już poddana kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który prawomocnym wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2344/20 uchylił decyzję Kolegium z 24 sierpnia 2020 r. i decyzję Prezydenta [...] z 24 czerwca 2020 r. Element ten ma doniosłe znaczenie, bowiem w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.), dalej powoływana jako "ppsa", ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ponownie rozpatrując sprawę organy obu instancji orzekające w sprawie oraz orzekający aktualnie Sąd są więc związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w przywołanym wyroku. W konsekwencji oznacza to, że organ odwoławczy był obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu powyższego wyroku z dnia 10 sierpnia 2021 r. Reguła wyrażona w przepisie art. 153 ppsa ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych lub przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia, zmiana stanu prawnego oraz wzruszenia orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Rozwiązanie to stanowi gwarancję przestrzegania przez organy administracji publicznej obowiązku związania orzeczeniem sądu. Działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych m.in. z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną także sądu administracyjnego. Oznacza to, że skutki wydanego orzeczenia sądowego wykraczają poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, rzutując tak na ponownie prowadzone postępowanie administracyjne w danej sprawie, jak też na ewentualne postępowanie sądowoadministracyjne w razie ponownego zaskarżenia kolejnego rozstrzygnięcia ostatecznego. Z uwagi na treść art. 153 ppsa, skarżący nie może na dalszych etapach postępowania skutecznie zakwestionować kwestii przesądzonych już wcześniej przez Sąd. Nie chodzi przy tym o to, czy formułowane w skardze zarzuty są zasadne, czy też nie, lecz o to, że na danym etapie postępowania nie mogą już być skutecznie podnoszone. Uregulowania zawarte w tym przepisie mają bowiem zapobiec sytuacji, w której określona kwestia byłaby odmiennie oceniana w kolejnych orzeczeniach sądu. Nadto dodać należy, że zgodnie z art. 170 ppsa, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Ratio legis tej regulacji polega na tym, że gwarantuje on zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy. Moc wiążąca orzeczenia określona w tym przepisie w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Skutkiem zasady mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia jest to, że przesądzenie we wcześniejszym wyroku kwestii o charakterze prejudycjalnym oznacza, że w postępowaniu późniejszym ta kwestia nie może być już w ogóle badana. Zachodzi tu zatem ograniczenie dowodzenia faktów, objętych prejudycjalnym orzeczeniem, a nie tylko ograniczenie poszczególnego środka dowodowego. Ani organ, ani sąd nie mogą inaczej i na nowo sformułować oceny prawnej, która już raz została sformułowana w sprawie i są zobowiązane podporządkować się jej w pełnym zakresie. Co więcej, sąd ponownie orzekający jest zobowiązany wskazać, czy organ do tej oceny się zastosował, co jest warunkiem legalności zachowania organu w sprawie. Natomiast niezastosowanie się przez organ czy sąd do oceny prawnej wyrażonej w poprzednim wydanym w tej samej sprawie prawomocnym orzeczeniu sądu administracyjnego jest naruszeniem prawa, tj. art. 153 ppsa.
Sąd ponownie orzekając w niniejszej sprawie miał za zadanie skontrolowanie, czy organy I i II instancji zastosowały się do zaleceń i wytycznych zawartych w wyroku Sądu z dnia 10 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 2344/20. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd zawarł zalecenia co do ustaleń, które powinien poczynić organ I instancji w toku ponownie prowadzonego postępowania. Sąd wskazał, że wydanie przedmiotowej decyzji jest uzależnione od łącznego spełnienia dwóch warunków: równoczesnego pobierania powyższych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania świadczeniobiorcy o niemożności jednoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego oraz podjęcia zatrudnienia. Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżący w okresie od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r. pobierał równocześnie świadczenie pielęgnacyjne oraz uzyskiwał dochody z tytułu zatrudnienia jako kierowca w ramach organizacji [...]. Okoliczność powyższą potwierdził w oświadczeniu z 18 grudnia 2019 r., w którym podał, że od lutego 2019 r. jeździ jako kierowca w firmie [...]. Wątpliwości budzi jednak druga, powołana powyżej przesłanka, tj. uprzednie prawidłowe poinformowanie skarżącego o niemożności równoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i uzyskiwania dochodu z tytułu zatrudnienia. Sąd wskazał, że organy rozpatrujące sprawę powołują się na oświadczenia złożone w ramach postępowania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawne dziecko skarżącego, niemniej jednak pomijają istotne okoliczności, które w oświadczeniu składa skarżący. W oświadczeniu z 18 grudnia 2019 r. skarżący wskazał, że: "gdy składałem wniosek na świadczenie pielęgnacyjne zostało mnie zapytane czy mam stałą pracę, a ja oświadczyłem że nie mam stałej pracy. Nie można nabyć dokumentu od [...] że pracuję na [...] jako kierowca, dlatego tylko oświadczam ustnie albo pisemnie, że pracuję na [...]. Z dzieckiem niepełnosprawnym opiekuje się na stałe moja żona, gdy składałem wniosek o tym wspomniałem, jednak nie wiedziałem że wniosek muszę złożyć na żonę, dlatego złożyłem na siebie. Myślałem że świadczenie pielęgnacyjne jest przeznaczone na rodzinę, a nie na osobę". W ocenie Sądu oświadczenie to wskazuje, że skarżący zgłosił fakt zatrudnienia jako kierowca w firmie [...]. Organy obydwu instancji nie odniosły się do tego oświadczenia. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależny.
Ponownie rozpoznając sprawę zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy zastosowały się – wbrew zarzutom skargi – do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w powyższym wyroku z dnia 10 sierpnia 2021 r. i bardzo szczegółowo wyjaśniły dlaczego w ich ocenie świadczenie ma charakter nienależnie pobranego. Rację mają organy orzekające w sprawie, które twierdzą, że wykazana została przesłanka winy skarżącego, a zatem świadczenie zostało nienależnie pobrane. Skarżący przebywa na terytorium Polski od 26 lipca 2017 r. Uprzednio wielokrotnie załatwiał różne sprawy urzędowe i korzystał z różnych świadczeń, a zatem nie była to pierwsza sprawa urzędowa, którą załatwiał w Polsce. Miał świadomość, że może złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na syna, pomimo że jest cudzoziemcem. Wniosek został złożony podczas osobistej wizyty w organie I instancji, wypełniony i podpisany w obecności pracownika tego organu. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący, składając wniosek, informował organ o wykonywaniu pracy zarobkowej, a podczas wypełniania wniosku, jak i podczas jego składania nie zgłaszał żadnych problemów ze zrozumieniem tekstu wniosku, jak i zawartych w nim pouczeń, co więcej wszystkie dane zostały poprawnie wypełnione i zaznaczone odpowiednie rubryki. Nawet, jeśli skarżący informowałby pracownika organu o wykonywaniu opieki przez żonę oraz zatrudnieniu jako kierowca, to świadomie pominął te fakty, składając niezbędne oświadczenia do wniosku. Rację mają organy, że z wniosku wyraźnie wynika komu świadczenie przysługuje i na jakich warunkach, a zatem skoro wniosek został wypełniony osobiście i prawidłowo przez skarżącego bez konieczności jego uzupełniania, to słusznie organy uznały, że brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżący nie miał świadomości treści wniosku oraz zawartych w nim pouczeń. Nie można wobec tego twierdzić, że skarżący zrozumiał jedynie część wniosku, a nie zrozumiał części, w której wskazano komu to świadczenie przysługuje i na jakich zasadach wraz z obowiązkiem poinformowania o sytuacji faktycznej rodziny. Wobec tego zgodzić się należy z organami orzekającymi w sprawie, że przesłanka winy została wykazana, a zatem świadczenie zostało nienależnie pobrane. Długość pobytu na terytorium Polski, posiadane wykształcenie oraz poziom znajomości języka polskiego, w którym wypełniane są przez skarżącego własnoręcznie i poprawnie językowo oświadczenia wskazują, że skarżący miał możliwość zapoznać się z treścią pouczenia zawartego we wniosku, które jest sformułowane w sposób jasny i precyzyjny. Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej powoływana jako "uśr"), to takie bowiem pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. Analizując treść pouczenia stwierdzić należy, że skarżący został w jasny sposób pouczony o ciążącym na nim, jako świadczeniobiorcy, obowiązku informowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia. Z analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby na etapie składania wniosku skarżący poinformował organ o sytuacji faktycznej swojej rodziny i wykonywaniu opieki przez inną osobę niż ta, która złożyła wniosek. Tym bardziej, że świadczenia z pomocy społecznej charakteryzują się tym, że zawsze przyznawane są konkretnej osobie, która o nie wystąpi, a nie rodzinie.
Zgodnie zatem z systemową regułą obowiązującą na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Powyższa podstawa obowiązku zwrotu świadczenia rodzinnego (w tym świadczenia pielęgnacyjnego) opiera się na przesłankach obiektywnych i subiektywnych, które muszą zostać spełnione kumulatywnie, aby można było żądać zwrotu świadczenia wypłaconego pomimo braku uprawnienia do jego pobrania. Po pierwsze, wypłata świadczenia za dany okres musi nastąpić pomimo zaistnienia wynikających z przepisów prawa okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części. Po drugie, dla realizacji podstawy żądania zwrotu świadczenia, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr konieczne jest stwierdzenie zaistnienia przesłanki subiektywnej związanej ze stanem świadomości i woli podmiotu, który pobrał świadczenie. Zauważyć należy, że sam ustawodawca skonkretyzował przesłankę subiektywną w treści art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr stanowiąc, że jeżeli osoba pobierająca świadczenia rodzinne była pouczona (oczywiście prawidłowo) o braku prawa do ich pobierania, to bezpodstawne pobranie świadczenia wbrew temu pouczeniu skutkuje nie tylko tym, że świadczenie to jest obiektywnie nienależne, lecz także uznaniem, że osoba ta pobrała to świadczenie nienależnie. Obiektywna przesłanka pobrania nienależnego świadczenia pielęgnacyjnego w postaci wypłaty tego świadczenia, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego, została zatem spełniona. W odniesieniu do skarżącego została także zrealizowana przesłanka subiektywna. Na skarżącym ciążył ogólny obowiązek informowania organu właściwego wypłacającego świadczenie pielęgnacyjne o zmianach w stanie faktycznym w zakresie, w jakim zmiany te mają wpływ na istnienie lub zakres prawa do tego świadczenia, jednak w przypadku podstawy z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr konieczne jest dodatkowo stwierdzenie, że beneficjent świadczenia został prawidłowo pouczony o okolicznościach powodujących ustanie, zawieszenie, zmniejszenie wysokości prawa do świadczenia albo wstrzymanie jego wypłaty. Z akt sprawy wynika, że skarżący został prawidłowo pouczony o powyższych okolicznościach. Pomimo prawidłowych pouczeń skarżący równocześnie pobierał świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r. i uzyskiwał dochody z tytułu zatrudnienia jako kierowca w ramach organizacji [...], nie informując organu o zaistnieniu negatywnej przesłanki do wypłaty świadczenia. Okoliczność powyższą potwierdził w oświadczeniu z 18 grudnia 2019 r., w którym podał, że od lutego 2019 r. jeździ jako kierowca w firmie [...]. Ponieważ skarżący pobierał nienależnie sporne świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r., dlatego prawidłowo kontrolowane organy orzekły o obowiązku zwrotu tego świadczenia za ten okres oraz ustaliły wysokość kwoty podlegającej zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W konsekwencji zarzuty skargi odnoszące się do naruszenia prawa materialnego są niezasadne. W świetle treści art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 uśr sprawa została w postępowaniu administracyjnym należycie wyjaśniona, zgodnie ze wskazaniami zawartymi w wyroku z dnia 10 sierpnia 2021 r. i brak jest podstaw do przyjęcia, aby zaskarżona decyzja została wydana z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania wymienionych w skardze.
W konsekwencji Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Z uwagi na fakt, że ocena prawna i wskazania zawarte we wskazanym wyżej wyroku mają determinujące znaczenie w tej sprawie z uwagi na treść art. 153 i art. 170 ppsa, to jedynie na marginesie Sąd wskazuje, że orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest jednolite, jeśli chodzi o badanie przesłanki winy i świadomości nienależnie pobranego świadczenia na tle regulacji art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. I tak np. w wyroku z dnia 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2851/20 (dostępny na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że regulacja art. 30 ust. 2 pkt 4 uśr "jest odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (zob. wyrok NSA z 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18, wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12). (...) skutek w postaci obowiązku zwrotu pobranego nienależnie świadczenia jest wynikiem stwierdzenia określonych okoliczności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1773/12, czy z 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2372/18). Jednocześnie należy podkreślić, że do okoliczności tych nie należy świadomość beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani wina w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2372/18, czy z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2065/17). Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 uśr. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego, chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie. (...) przesłanka świadomości pobierania nienależnego świadczenia rodzinnego czy winy w jego uzyskaniu nie jest przesłanką ustawową, zatem nie może ona być badana zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i sądowoadministracyjnego bez narażania się na zarzut naruszenia zasad ekonomiki postępowania unormowanych odpowiednio w art. 12 § 1 kpa oraz w art. 106 § 3 ppsa. (...) okoliczności świadomości pobierania nienależnego świadczenia rodzinnego oraz winy nie są przesłankami determinującymi możliwość nakazania zwrotu takiego świadczenia, nie można skutecznie stawiać organom administracji zarzutu, że nie prowadząc postępowania wyjaśniającego w tym kierunku, naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a Sąd pierwszej instancji akceptując takie postępowanie, naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.". Natomiast w wyroku z 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21 (dostępny na wyżej wskazanej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych) Naczelny Sąd Administracyjny zaprezentował odmienne stanowisko odnośnie art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr stwierdzając, że "(...) do przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane (...) nie należą do nich "świadomość" beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani "wina" w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia. Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, a następnie ustało, gdy doszło do zmiany sytuacji prawnie istotnej z punktu widzenia przyznanego świadczenia, a wnioskodawca został pouczony o braku prawa do jego pobierania.".