I SA/WA 2500/22

I SA/Wa 2500/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-11-10
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-10-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 168/23 - Wyrok NSA z 2023-05-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
at 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant referent Radosław Fijałkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2022 r. nr KOC/4876/Fa/22 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 17 sierpnia 2022 r., nr KOC/4876/Fa/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpoznaniu odwołania [...] od decyzji Prezydenta m. st. Warszawy z 18 lipca 2022 r., nr UD-IV-WSZ-SRI/000134/UM/2022, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z 30 listopada 2017 r. nr UD-IV-WSZ-SR/000629/ZZ/2017 skierowaną do [...], Prezydent uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone na [...] w okresie od 1 listopada 2014 r. do 30 września 2015 r. w kwocie łącznej 5.500 zł. oraz orzekł o ich zwrocie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 21 maja 2018 r., nr KOC/2227/Fa/18 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 21 lutego 2019 r. I SA/Wa 1499/18 oddalił skargę [...].
Pismem z 17 czerwca 2022 r. [...] wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5.500 zł. Prezydent m. st. Warszawy decyzją z 18 lipca 2022 r. odmówił umorzenia należności.
Organ I instancji ustalił, że [...] jest rozwiedziona, mieszka z synem (21 lat), który jest studentem. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód wnioskodawczyni, zatrudnionej na pół etatu w Szkole Podstawowej nr [...] w Warszawie. Dochód z 1 lipca 2022 r. wyniósł 1417,78 zł. Wnioskodawczyni nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej i dodatku mieszkaniowego. Ojciec [...] nie płaci na niego alimentów. Decyzją z 18 marca 2022 r., nr UD-IV-WSZ-RŚRiA przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego na [...] w wysokości po 500 zł miesięcznie, na okres od 1 marca 2022 r. do 30 września 2022 r. Świadczenie takie nie było przyznane na okres 2020/2021. Stałe opłaty miesięczne i za media wynoszą 1012,92 zł.
Organ podał, że [...] ponosi dodatkowe wydatki w kwocie 405 zł na bilety miesięczne, leki, rehabilitację. Wnioskodawczyni, ani też jej syn nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności. Dochód na osobę w rodzinie wynosi 958,89 zł miesięcznie. Zajmowane mieszkanie jest własnościowe. Rodzina nie ma dochodów z innych źródeł.
Prezydent wyjaśnił, że decyzja o umorzeniu należności ma charakter uznaniowy i jest
odstępstwem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Trudna sytuacja materialna rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, gdyż jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja jest szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń, nie zaś wszystkich rodzin. Sytuacja materialna rodziny wnioskodawczyni, chociaż trudna, to nie jest szczególna na tyle, aby umorzyć należności. [...] pracuje tylko na pół etatu jako nauczyciel, zaś jej pełnoletni syn ma możliwość podjęcia pracy, choćby okresowej. Rodzina nie wykorzystuje swoich możliwości i potencjału na rynku pracy. Dodatkowe źródło dochodu poprawiłoby sytuację materialną rodziny. Podsumowując organ I instancji uznał, że sytuacja dochodowa wnioskodawczyni nie jest na tyle wyjątkowa, aby w sprawie można było zastosować instytucję umorzenia należności.
Odwołanie od decyzji Prezydenta złożyła [...], wskazując, że sytuacja rodziny jest bardzo trudna zarówno pod względem zdrowotnym jak i materialnym i zagraża bytowi rodziny. Odwołująca podała wysokość dochodu rodziny zbieżną z ustaleniem dokonanym przez organ I instancji. Wskazała, że leczy się od wielu lat na zaburzenia depresyjne i adaptacyjne, z tego powodu przebywała od września 2020 r. do kwietnia 2022 r. na zasiłku rehabilitacyjnym. Do pracy wróciła dopiero pod koniec roku szkolnego, w ciągu którego nie miała możliwości zmiany wymiaru zatrudnienia. Podała, że syn studiuje na Politechnice Warszawskiej i w obecnej chwili nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Podniosła, że z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego nie przysługują jej świadczenia z OPS. Dodatek osłonowy nie przysługuje z uwagi na osiągnięty dochód. W okresie od 2020 r. do lutego 2022 r. nie starała się o świadczenia alimentacyjne z powodu przekroczenia kryterium dochodowego. Wskazała, że jest zadłużona we Wspólnocie Mieszkaniowej na kwotę 4.367,52 zł. Od dnia wywiadu środowiskowego sytuacja rodziny uległa pogorszeniu z powodu zmiany wysokości opłat za mieszkanie. W dalszej części odwołania przedstawiła kosztorys miesięcznych wydatków wynoszący 1533,37 zł. Na utrzymanie dwóch osób pozostaje 384,41 zł miesięcznie. Położenie materialne rodziny jest na tyle trudne, że w zakupach żywności i środków czystości pomaga odwołującej się jej emerytowany ojciec. Wobec tego nie stać ją na spłatę należności nawet w ratach.
Rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wskazało, że jak wynika z dokonanych w toku postępowania ustaleń wysokość osiąganego przez
rodzinę odwołującej się dochodu pozwala na wniesienie zaległej należności na przykład w określonych przez organ administracji inną decyzją ratach, bez uszczerbku dla rodziny. Argumenty odwołania dotyczące uzyskiwanego w latach 2020 – 2022 dochodu przekraczającego kryterium dochodowe rodziny, co poskutkowało zaniechaniem złożenia wniosku o świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie są, w ocenie organu wiarogodne, gdyż wtedy odwołująca się przebywała na zasiłku rehabilitacyjnym z powodu leczenia różnych zaburzeń. Trudno przyjąć, aby zasiłek rehabilitacyjny był wyższy niż dochód z zatrudnienia.
Kolegium wskazując na orzecznictwo podkreśliło, że w przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby się narazić na zarzut marnotrawienia środków publicznych. Organ stwierdził, że trudna sytuacja materialna rodziny związana z uzyskiwaniem średniego dochodu w kontekście stałych i standardowych wydatków nie uzasadnia umorzenia wypłaconych nienależnie świadczeń.
Kolegium wskazało, że art. 23 ust. 1 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.
Zdaniem Kolegium sytuacja finansowa osoby zobowiązanej do zwrotu zadłużenia jest ustalana przez organ prowadzący postępowanie z uwzględnieniem podstawowych wydatków i nie jest w tym stanie możliwe wzięcie pod uwagę innych aspektów sprawy, np. podwyżki czynszu. Organ ustala wielkość przeciętnych wydatków, nie zaś wszystkich z największą szczegółowością, gdyż w kolejnych miesiącach nie są one identyczne. W ocenie Kolegium odwołująca się poza oczekiwaniem uwzględnienia odwołania nie przedstawiła żadnej argumentacji potwierdzającej zasadność żądania. Może ona złożyć wniosek o udzielenie ulgi w spłacie należności, w tym także o jej ratalną spłatę, dokumentując swą trudną sytuację materialną i rodzinną.
Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego złożyła [...]. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez błędne przyjęcie, że w stanie faktycznym występującym w sprawie brak jest podstaw do umorzenia należności.
Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji. Zarzuty rozwinęła w uzasadnieniu skargi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Pełnomocnik z urzędu skarżącej w piśmie procesowym z 3 kwietnia 2023 r. wskazał, że podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy jest trafny, zaś sytuacja skarżącej wypełnia jego dyspozycję. Zarzucił organom obydwu instancji naruszenia art. 7,77 oraz 80 kpa, poprzez zaniechanie podjęcia z urzędu działań zmierzających do ustalenia sytuacji materialnej skarżącej, w zakresie w jakim miały one wątpliwości co do prawdziwości twierdzeń skarżącej, w szczególności zaś kwestii zaniechania wystąpienia przez nią o pomoc z funduszu alimentacyjnego za lata 2020- 2022, z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu pisma. Pełnomocnik w powyższym piśmie wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z załączonych do pisma dokumentów na okoliczność zadłużeń skarżącej i dochodów ze stosunku pracy. Wskazał, że znaczna część zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń została od skarżącej pobrana w trybie egzekucji. Pozostała do spłacenia kwota 829,36 zł.
Na rozprawie przeprowadzonej 10 listopada 2023 r. Sąd postanowił dopuścić dowód z dokumentów załączonych do pisma pełnomocnika skarżącej z 3 kwietnia 2023 r. na okoliczności w nim wskazane.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowił art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2022 r. poz. 1205). Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, a także, że umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu świadczenia oraz, że przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Podnieść należy, że sytuacja finansowa i zdrowotna nie stanowią same w sobie przesłanek, które umożliwiałyby umorzenie w całości świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego. Wyżej powołany przepis może być stosowany, gdy w rodzinie zachodzą szczególne, a więc nadzwyczajne sytuacje, które uniemożliwiają obecnie i w przyszłości spłatę należności. Przepis ten nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna.
Ustalenie wystąpienia przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności" w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Należy jednocześnie podkreślić, że w przepisie art. 23 ust. 8 ustawy ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć w całości lub w części, odroczyć czy też rozłożyć na raty należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń, pozostawiając tym samym organowi uznanie, co do zastosowania wskazanych w ustawie prawnych możliwości. Szczególną uwagę należy również zwrócić na to, że katalog wymienionych wyżej ulg charakteryzuje się swoistą gradacją, przy czym umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń jest środkiem o najdalej idących skutkach, możliwym do zastosowania wtedy, gdy nie ma żadnych i trwałych możliwości spłaty zadłużenia.
Zdaniem Sądu organy rozpatrzyły wniosek skarżącej w sposób prawidłowy, zgodnie ze wskazanymi powyżej dyrektywami właściwego zastosowania przepisu art. 23 ust. 8 ustawy, w ramach wyczerpująco zebranego i rozpatrzonego materiału dowodowego, przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, a wnioskowanie organów nie można uznać za dowolne.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej nie obejmuje samej kwestii uznania administracyjnego, jego zasadności. Kontrola ta dotyczy natomiast wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów kpa reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Ocena sytuacji objętej uznaniem administracyjnym należy zatem do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń w całości. Należy zgodzić się z wyrażonym w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji stanowiskiem, że niskie dochody nie stanowią same w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie w całości należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego. Jak wyżej zaznaczono przepis art. 23 ust. 8 ustawy w zakresie ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń może być zastosowany tylko wtedy, gdy w sytuacji rodziny zachodzą szczególnie uzasadnione, nadzwyczajne okoliczności które to uniemożliwiają trwale spłatę nienależnie pobranego świadczenia, a więc w chwili wnioskowania o jego umorzenie, jak też w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja wnioskodawcy i jego rodziny jest trudna, co niewątpliwie ma miejsce w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę dochód rodziny skarżącej i ponoszone wydatki. Podkreślić trzeba, że chodzi o wyjątkowe, szczególne trudności, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości (wyroki NSA z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13, z 16 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 1863/15, z 15 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 700/20). Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany.
Organy ustaliły, że skarżąca zamieszkuje wraz z synem, który studiuje. Skarżąca pracuje na pół etatu w szkole. Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącej. Organ przedstawił wydatki i dochody skarżącej. Nie kwestionował jej kłopotów zdrowotnych. Należy zgodzić się z organami, że skarżąca pracując na pół etatu nie wykorzystuje swoich możliwości na rynku pracy. Syn skarżącej będący studentem studiów dziennych nie pracuje. Wprawdzie skarżąca podnosiła, że obrany przez syna kierunek studiów jest trudny i wymaga dużo nauki, to jednakże powszechnie wiadomo, że studenci dorabiają w trakcie studiów dziennych w weekendy i w wakacje.
Organy zasadnie przyjęły, że sytuacja rodzinna skarżącej, chociaż trudna, to jednakże nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniona", która skutkowałaby umorzeniem należności. W takiej sytuacji jak skarżąca jest wiele rodzin. Osoby korzystające ze wsparcia funduszu alimentacyjnego, to w większości przypadków osoby w trudnej sytuacji finansowej. Wiele osób ma zadłużenia z tytułu nieregularnego opłacania czynszu za mieszkanie i media. Wobec tego załączone do pisma pełnomocnika dokumenty nie mogą mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia. Podwyżki opłat na mieszkania, energii i innych mediów dotykają całe społeczeństwo. Nie jest to więc sytuacja szczególna.
Skarżąca posiada stałe źródło dochodów - wynagrodzenie za pracę. Wobec tego w perspektywie nie ma podstaw zakładać, że skarżąca nie będzie mieć możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej, że do spłaty na datę orzekania przez Sąd pozostało 829,36 zł. Należy podzielić stanowisko organów, że sytuacja skarżącej, choć niełatwa, nie jest szczególna. Jak trafnie wskazał organ skarżąca ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu płatności.
Ze wszystkich powyżej omówionych przyczyn niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy i przepisów prawa procesowego.
Mając na uwadze wszystkie powyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.