I SA/Wa 2488/20

I SA/Wa 2488/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-09-22
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2020-11-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dariusz Pirogowicz /przewodniczący/
Dorota Kozub-Marciniak /sprawozdawca/
Łukasz Trochym
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 1,2, 7 ust. 2, 3
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, po rozpoznaniu w dniu 22 września 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 sierpnia 2020 r. nr DAP-WOSR-7280-116/2020/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.
Uzasadnienie
J. K. (dalej, jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 sierpnia 2020 r. znak DAP-WOSR-7280-116/2002/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Stan sprawy przedstawia się następująco.
Postanowieniem nr 3634 GK/SP/2008 z dnia 10 grudnia 2008 r., Prezydent m.st. Warszawy przekazał Wojewodzie Mazowieckiemu, zgodnie z właściwością, do rozpatrzenia wniosek M. K. z dnia 21 grudnia 1992 r. o rekompensatę za nieruchomość pozostawioną przez E. S. w W., przy ul. [...].
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy Wydział II Cywilny z dnia 11 lutego 1991 r., sygn. akt [...], spadek po E. S. z d. P., córce M. i Z., zmarłej dnia [...] grudnia 1945 r. w L., ostatnio stale zamieszkałej w L., P., na podstawie ustawy nabyła córka M. S. w całości, z tym, że mężowi zmarłej – S. S. przysługiwało prawo dożywotniego użytkowania ½ części spadku.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia Wydział I Cywilny z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt [...], spadek po M. K. zmarłej dnia [...] lipca 2011 r. w N., ostatnio stale zamieszkałej w W. przy ul. [...] nabył w całości J. K., syn M. i E., na podstawie testamentu notarialnego z dnia [...] stycznia 2011 r., sporządzonego przed notariuszem w W. T. Z. za nr Rep. A Nr [...].
Minister wskazał, że w toku postępowania przed organem I instancji w aktach przedmiotowej sprawy zgromadzono m. in. następujące dokumenty:
1. uwierzytelniony odpis wraz z tłumaczeniem przysięgłym z języka [...] księgi wieczystej nr [...] nieruchomości położonej przy ul. [...] w W., z której wynika, że E. z P. i M. z P. wspólnie w częściach równych posiadają prawem własności nieruchomość położoną w mieście W. przy ul. [...],
2. uwierzytelnioną kserokopię dowodu Ubezpieczeniowego Nr [...] wystawionego dnia 28 lutego 1938 r, przez Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych właścicielkom budowli posadowionej w W. przy ul. [...] – M. S. i E. S.,
3. uwierzytelniony notarialnie odpis rachunku za energię elektryczną, wystawiony na nazwisko S. w dniu 17 października 1939 r. przez Zarząd Miejski w W., Elektrownię Miejską,
4. uwierzytelniony notarialnie odpis pokwitowania inkasenta Nr [...] wystawionego na nazwisko S. E. przez Ubezpieczenie społeczne w W. "[...]",
5. uwierzytelniony notarialnie odpis potwierdzenia dla wpłacającego wystawiony na nazwisko M. S. i E. S. przez Urząd Skarbowy w dniu 30 grudnia 1937 r.,
6. uwierzytelniony notarialnie odpis wezwania płatniczego, wystawionego przez Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych, wystawiony na nazwisko M. S. i E. S.,
7. uwierzytelniony notarialnie odpis zaświadczenia wystawionego dnia [...] lutego 1938 r. przez Urząd Opłat Stemplowych w W., określającego wartość nieruchomości przy ul. [...],
8. uwierzytelniony notarialnie odpis pokwitowania wpłaty podatku za 1933 r. przez E. S.,
9. uwierzytelnione rzuty kondygnacji budynku posadowionego w W. przy ul. [...],
10. uwierzytelniony odpis, wraz z tłumaczeniem przysięgłym, wystawionego w dniu 29 czerwca 1940 r. w języku [...] paszportu zastępczego uchodźcy wojennego na nazwisko E. S.,
11. pismo z Archiwum Państwowego w W. z dnia 3 listopada 2015 r., znak: 0-1.6341.1339.2015,
12. pismo z Archiwum Akt Nowych w W. z dnia 4 listopada 2015 r., znak: IV.6341.2406.2015.DK,
13. pismo z Archiwum Państwowego w L. z dnia 28 sierpnia 2018 r., znak: KOZ.6341.80.2018,
14. pismo z Urzędu Miejskiego w G. z dnia 12 lipca 2018 r., znak: SO.5345.1.126.2018,
15. kserokopia karty meldunkowej J.K.,
16. ankieta J.K., złożona dnia 5 maja 1952 r. w Biurze Dowodów Osobistych w W.,
17. uwierzytelniony notarialnie odpis dowodu osobistego J.K., seria i nr [...],
18. uwierzytelniony notarialnie odpis paszportu polskiego M.K., seria i nr [...],
19. uwierzytelniony notarialnie odpis skrócony aktu urodzenia E. S. wystawiony dnia 28 marca 2006 r. przez Urząd Stanu Cywilnego W.,
20. uwierzytelniony odpis pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi M.O. przez J. K. do reprezentowania go w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej polskiej przed organami administracji publicznej oraz sądami wszystkich instancji.
Decyzją Nr 408/2019 z dnia 28 stycznia 2019 r., Wojewoda Mazowiecki odmówił J.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w W., przy ul. [...]. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, iż materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności, że E. S. opuściła byłe tereny RP w myśl przepisów ustawy zabużańskiej oraz że powróciła na obecne terytorium Państwa Polskiego.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie.
W toku postępowania odwoławczego przedłożono następujące dokumenty:
1. wydruk tygodnika "Orzeł Biały. Polska walcząca na ziemi włoskiej", rok V, Nr 27 (162) z dnia 8 lipca 1945 r. z odezwą Prezydenta RP na uchodźctwie W.R. zniechęcającą do powrotów do kraju,
2. wydruk tygodnika "Orzeł Biały. Polska walcząca na ziemi włoskiej", rok V, Nr 28 (163) z dnia 15 lipca 1945 r. z odezwą gen. Władysława Andersa oraz broszury Organizacji Politycznej Niepodległość i Demokracja, "Czy wracać", Londyn 1945,
3. opracowanie Janusza Wróbla, IPN Łódź: "Komuniści wobec emigracyjnych elit",
4. pismo ambasady Polskiej w Bukareszcie, dot. repatriacji z 1947 r., pisma Konsulatu Generalnego w Jerozolimie z dnia 7 stycznia 1947 r. oraz z dnia 28 czerwca 1947 r. oraz Konsulatu Generalnego w Tel-Awiwie z dnia 28 czerwca 1947 r. dot. repatriacji z 1947 r.,
5. pismo poselstwa RP w Oslo z dnia 9 maja 1947 r.,
6. pismo Konsulatu Generalnego RP w Brukseli z dnia 29 stycznia 1947 r.,
7. depesza dotycząca S. S. z dnia 2 marca 1945 r. o pozbawieniu go prawa poborów oraz wypowiedzenia E. S. pracy w [...],
8. życiorys S. S. z dnia 25 czerwca 1953 r.,
9. odręczny list E. S. (córki E. i S.) skierowany do ojca z okazji Bożego Narodzenia 1941 r.
Decyzją z dnia 15 stycznia 2020 r., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił ww. decyzję organu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że Wojewoda Mazowiecki powinien w ponownie prowadzonym postępowaniu, przy ustaleniu spełnienia przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty, zbadać i ocenić nowy materiał dowodowy przedłożony przez pełnomocnika strony, a także pozyskane przez organ odwoławczy z urzędu wydane przez PWN Warszawa opracowanie: "Na krawędzi Europy. Wspomnienia portugalskie 1939-1946", autorstwa S. S. - męża E. S..
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją Nr 1943/2020 z dnia 23 czerwca 2020 r., Wojewoda Mazowiecki po raz kolejny odmówił J.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w W., przy ul. [...] wskazując w uzasadnieniu, że w przedmiotowej sprawie nie udowodniono, aby E. S., po opuszczeniu W. na skutek wybuchu II wojny światowej, powróciła na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Od tej decyzji skarżący wniósł odwołanie.
Zaskarżoną obecnie decyzją Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Organ w pierwszej kolejności przytoczył treść art. 1 ust. 1, art. 1 ust. 1a, art. 1 ust. 2, art. 2, art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm., dalej, jako: ustawa zabużańska).
Dalej wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania wskazuje, iż E. S. przybyła na terytorium P. w dniu 29 czerwca 1940 r. jako uchodźca na skutek wojny, co wynika z uwierzytelnionego odpisu wystawionego w dniu 29 czerwca 1940 r. w języku [...] paszportu zastępczego uchodźcy wojennego na nazwisko E. S..
Skarżący konsekwentnie wskazuje, że E. S. nie osiedliła się na terytorium P., bowiem wolą E. S. nie było pozostanie na terytorium P., lecz powrót do ojczyzny, który to powrót uniemożliwiła jej nagła śmierć. Na okoliczność powyższego pełnomocnik strony przywołał wspomnienia męża E. S. – S. S. z lat 1939-1946, z okresu pobytu w P., opublikowane w pamiętniku: "Na krawędzi Europy, Wspomnienia portugalskie 1939-1946". Z powyższych wspomnień wynika, że E. S., jak również jej mąż planowali powrót do ojczyzny i podjęli działania ukierunkowane na zorganizowanie powrotu, pomimo trudności organizacyjnych i finansowych, a także pomimo gróźb ewentualnych represji ze strony ówczesnych władz Państwa Polskiego. Z relacji przedstawionej w ww. książce wynika, że E. S. zmarła nagle w L., w dniu [...] grudnia 1945 r. Po śmierci E. S. S. S. udał się do L., w którym spędził kilka kolejnych miesięcy, a następnie powrócił do Polski w dniu 7 czerwca 1946 r. Zgodnie z treścią wspomnień, córka i zarazem jedyna spadkobierczyni E.S. – E. miała powrócić do Polski i dołączyć do S. S. 2-3 miesiące później, po znalezieniu przez niego pracy i mieszkania. Śmierć E. S. na terytorium P. i brak powrotu do Polski w jej obecnych granicach potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy Wydział II Cywilny z dnia 11 lutego 1991 r., sygn. akt [...], o stwierdzeniu nabycia spadku po E. S. z d. P..
W ocenie Wojewody Mazowieckiego w myśl ustawy zabużańskiej konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą dawne terytorium RP w związku z wybuchem II wojny światowej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych.
Z kolei skarżący wskazuje, iż ustawa zabużańska nie wymienia jako przesłanki niezbędnej do dochodzenia prawa do rekompensaty powrotu na obecne terytorium Państwa Polskiego.
Kluczowe zatem dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest, w ocenie Ministra, ustalenie, czy regulacjom obowiązującej ustawy zabużańskiej podlegają osoby, które wprawdzie w okolicznościach związanych z drugą wojną światową opuściły w warunkach przymusu dawne Kresy Wschodnie pozostawiając tam swoje mienie, ale nie przemieściły się na tereny państwa polskiego w jego powojennych granicach. W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, aby móc prawidłowo odczytać znaczenie ww. przepisu zastosowanie jedynie wykładni językowej, jest niewystarczające. Jakkolwiek przyjąć należy zasadę pierwszeństwa wykładni językowej, to jednakże znając intencje prawodawcy, który tworzył dany akt normatywny, aspekt historyczny związany z powstaniem uprawnień zabużańskich i cele, jakim uprawnienia te miały służyć (pomoc w zagospodarowaniu się w granicach powojennej Polski), organ odwoławczy dostrzegł problem ze stosowaniem w określonym zakresie wprost jedynie wykładni językowej, uznając tym samym za dopuszczalne sięgnięcie do innych rodzajów wykładni, w tym do dyrektyw funkcjonalnych (celowościowych).
W ocenie organu odwoławczego art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, nie obejmuje rekompensatą osób, które do Polski w jej powojennych granicach nigdy nie powróciły, lecz przepis ten ma na celu uwzględnienie praw osób, które z różnych względów nie repatriowały się z dawnych Kresów do Polski w procedurze ewakuacyjnej przewidzianej w układach republikańskich bądź umowie z dnia 6 lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy, lecz przybyły na terytorium Polski poza ww. procedurami ewakuacyjnymi. Nadto organ wskazał, że jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy zabużańskiej - wolą ustawodawcy nie było objęcie art. 1 ust. 2, osób, które w ogóle nie przemieściły się na terytorium RP w jej powojennych granicach. Minister podał, że zgodnie z obowiązującą i ugruntowaną linią orzeczniczą prezentowaną przez Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy jak i Naczelny Sąd Administracyjny - jedną z przesłanek przyznania świadczenia jest konieczność powrotu na ziemie polskie w aktualnych granicach.
Odnosząc się natomiast do zarzutu, iż brak jest podstaw prawnych wynikających z ustawy zabużańskiej do ograniczania możliwości potwierdzenia prawa do rekompensaty wyłącznie wobec osób, które po zakończeniu II wojny światowej powróciły na teren Państwa Polskiego w jego powojennych granicach, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał, iż niezależnie od wykładni art. 1 ust. 2 ww. ustawy podstawę taką stanowi również art. 6 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, który wskazuje, że do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionych po przybyciu na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej.
Na poparcie swojego stanowiska organ przytoczył wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 sierpnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1441/13, a także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13, z dnia 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/16, z dnia 27 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 1794/18, z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 3343/19.
Minister podniósł, że w tej sprawie ze zgromadzonych dowodów wynika, że pomimo planu powrotu do Polski, E. S. nigdy nie powróciła na obecne terytorium RP, albowiem zmarła w L.. W świetle powyższego okoliczności braku woli ww. osiedlenia się w P., pozostają bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Na skutek ustalenia, że E. S. nie przybyła na obecne terytorium RP organ stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 ustawy zabużańskiej, które ściśle wiążą się z zaistnieniem któregokolwiek przypadku, o którym mowa w art. 1 tej ustawy, a tym samym właściciel pozostawionej na Kresach nieruchomości nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty. Prowadzi to do wniosku, iż spadkobiercy E. S., wywodzącemu swoje prawo do rekompensaty ze spadkobrania po właścicielu pozostawionej nieruchomości prawo do rekompensaty również nie przysługuje.
Z tym rozstrzygnięciem skarżący nie zgodził się i wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji zarzucono:
naruszenie art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej, poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na byłych terenach Rzeczypospolitej Polskiej osoby nieobjętej układami republikańskimi jest wymóg przybycia (przesiedlenia) właściciela tych nieruchomości na obecne tereny RP, a brak przybycia (przesiedlenia) na obecne tereny RP osoby będącej właścicielem pozostawionych nieruchomości, zamyka drogę do rekompensaty, nawet w sytuacji gdy właściciel takich nieruchomości opuścił byłe tereny Polski w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. i spełnił pozostałe przesłanki określone ustawą;
naruszenie art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej, poprzez przyjęcie, że brak osiedlenia się E. S. w P. pozostaje bez wpływu na treść rozstrzygnięcia, podczas gdy ten fakt, rozpatrywany łącznie z innymi ustalonymi w sprawie okolicznościami, to jest zamiarem przybycia E.S. do Polski, który uniemożliwiła jej nagła śmierć w 1945 r., a także faktem, iż jej spadkobiercy i członkowie rodziny powrócili na obecne terytorium RP, bezsprzecznie świadczy o tym, że w niniejszej sprawie przyznanie rekompensaty pełni wielokrotnie podkreślaną przez organy obu instancji funkcję socjalną tego świadczenia.
W obszernym uzasadnieniu przedstawiono argumentację na poparcie stawianych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Postanowieniem z dnia 21 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2488/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zawiesił postępowanie z uwagi na śmierć J. K..
Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2488/20 Sąd postanowił podjąć zawieszone postępowanie, albowiem ustalono, że następcą prawnym po zmarłym J. K. jest jego żona I. M. (dalej, jako: skarżąca).
W piśmie procesowym z dnia 31 sierpnia 2022 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o zawieszenie postępowania sądowego (art. 124 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej, jako: P.p.s.a.) i przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego co do zgodności z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, a także zgodności z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przepisów art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy zabużańskiej, w zakresie w jakim przewidują, iż przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość położone na byłych terenach Rzeczypospolitej jest wymóg przybycia (przesiedlenia, powrotu) właściciela tych nieruchomości na obecne tereny RP, a brak repatriacji, nawet w sytuacji braku możliwości przesiedlenia zamyka drogę do rekompensaty spadkobiercom właściciela bez względu na okoliczności, które spowodowały niemożność tego powrotu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Materialnoprawną podstawę podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:
1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,
2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,
3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,
4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR
zwanego dalej "prawem do rekompensaty".
W myśl art. 1 ust. 1a ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Natomiast, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2).
Zgodnie z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub
b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub
c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55,
o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)
– oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2.
W rozpatrywanej sprawie, organy obu instancji uznały, że choć E.S. opuściła byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. to jednak nie przesiedliła się w granice powojennej Polski, a więc nie spełniła warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej Z tego też powodu odmówiono uznania uprawienia spadkobiercy byłej właścicielki do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez nią poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w W., przy ul. [...]. Zdaniem organów, brak repatriacji w rozumieniu ustawy zabużańskiej oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie przesiedliły się na tereny obecnej Rzeczypospolitej.
Sąd rozpoznający sprawę niniejszą podziela pogląd organów, a także utrwalone już w orzecznictwie stanowisko, że dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". Warunek ten nie jest pozaustawowy, nieistniejący, czy też jedynie dorozumiany. Na jego istnienie wskazuje zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 2021 r., sygn. akt I OSK 535/21, celem obecnie obowiązującej ustawy (podobnie jak poprzednich regulacji dotyczących kwestii rozliczeń za mienie zabużańskie) nie jest przyznanie prawa do rekompensaty wszystkim obywatelom posiadającym tytuł własności do nieruchomości położonych na terenach utraconych przez Polskę w wyniku zmiany granic w następstwie drugiej wojny światowej czy też ich spadkobiercom. Celem tych regulacji było z jednej strony udzielenie pomocy socjalnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z drugiej wypełnienie zobowiązań publicznoprawnych (zawartych w tzw. umowach republikańskich z 1944 r. wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z 8 lipca 2005 r.), dotyczących przyznania obywatelom polskim kompensacji w związku z utratą mienia nieruchomego pozostawionego na tych terenach. Koniecznymi przesłankami zaś, od których umowy republikańskie uzależniały przyznanie w prawie wewnętrznym kompensacji było, jak podkreślił to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 (OTK-A 2004/11/117) posiadanie we wrześniu 1939 r. obywatelstwa polskiego (narodowości polskiej lub żydowskiej) oraz wymóg przemieszczenia się tychże obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w obecnych powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Ratio legis unormowań służących uzyskaniu kompensacji za utracone mienie nieruchome pozostawało w nierozerwalnym związku ze spełnieniem obu tych warunków i to kumulatywnie. Uzasadnieniem tak pomyślanej kompensacji było bowiem umożliwienie obywatelom polskim (i ich rodzinom) rozpoczęcia w miarę normalnego bytowania, w ślad za manifestowanym przywiązaniem do obywatelstwa polskiego, wyrażającym się wolą przemieszczenia się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych (i obecnych) granicach lub, co najmniej, wyrażeniem na to zgody. Uwzględniając zatem historyczne uwarunkowania, w jakich powstało zobowiązanie Państwa do uregulowania praw Zabużan związanych z utratą własności nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i wspomniany socjalno-odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty przewidzianej ustawą z 8 lipca 2005 r., aktualny pozostaje pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium Państwa Polskiego.
W tej sprawie niesporne jest, że E. z P. S. i M. z P. S. wspólnie w częściach równych posiadały prawo własności nieruchomość położoną w mieście W. przy ul. [...]. Niesporne jest także i to, że E. S. posiadała obywatelstwo polskie, zamieszkiwała w W., przy ul. [...]. Na skutek wybuchy wojny opuściła W. wraz z rodziną w 1939 r. i udała się na terytorium P.. Pomimo planów powrotu do Polski, to kraju nigdy nie wróciła. Zmarła nagle w L. w dniu [...] grudnia 1945 r.
Wobec powyższego, skoro była właścicielka nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie spełniła warunku repatriacji, to skarżący jako jej spadkobierca nie był uprawniony do rekompensaty. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Dodatkowo należy wyjaśnić, że rację ma organ wskazując, że sam zamiar powrotu byłej właścicielki (którego Sąd nie kwestionuje) na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie może stanowić podstawy dla uznania spełnienia omawianej przesłanki repatriacji. Podstawy takiej nie może także stanowić fakt, iż spadkobiercy, członkowie rodziny byłej właścicielki powrócili na obecne terytorium RP. Przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się bowiem do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy wyraźnie stanowi bowiem, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego.
W ocenie Sądu, przyjęcie w ustawie zabużańskiej, że dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunku powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej", nie dowodzi niezgodności przepisów ustawy zabużańskiej z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych. Ponieważ, ze względów wyżej podniesionych, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem – to nie znajdują potwierdzenia zarzuty skargi naruszenia powołanych przepisów Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Z uwagi na treść zapadłego wyroku Sąd nie znalazł podstaw do wystąpienia z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności przepisów ustawy zabużańskiej z ww. przepisami Konstytucji RP. Jedynie marginalnie Sąd wskazuje, że nie można mówić w tej sprawie o naruszeniu, leżącej u podstaw Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasady praworządności i zasady legalizmu z art. 1 Protokołu Nr 1 do tej Konwencji, gdyż przepis ten wyznaczając granice ingerencji państw w prawo własności poprzez formułowanie zasad: poszanowania mienia, pozbawienia mienia i korzystania z prywatnej własności w interesie publicznym - chroni prawo do korzystania i poszanowania mienia, a nie prawo do nabywania mienia (vide: np. orzeczenie ETPCz z dnia 13 czerwca 1979 r. w sprawie Marckx vs Belgia, wyrok ETPCz z dnia 23 listopada 2000 r. nr 25701/94 Król Grecji vs Grecja ).
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając w oparciu o art. 151 P.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.), o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowego stanowiska w sprawie. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola w tym trybie nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie. Ponadto, jak wskazano w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, przepis art. art. 15zzs4 ust. 3 powołanej ustawy należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia.