I SA/WA 2485/20

I SA/Wa 2485/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-07-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-11-12
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Kosińska
Iwona Ścieszka /sprawozdawca/
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I OSK 439/22 - Wyrok NSA z 2025-03-27
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, sędzia WSA Iwona Kosińska, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lipca 2021 r. sprawy ze skargi A. D., J. N.(1), J. N.(2), M. N.(1), J. N.(3) i M. N.(2) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] sierpnia 2020 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2020 r., który w oparciu o art. 5 ust. 3 pkt 4, art. 7 ust. 2 w związku z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej: ustawa zabużańska), odmówił potwierdzenia M. N., A. D., J. N., J. N., M. N. oraz J. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. N., E. N., A. N. i A. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...] , woj. l.
Ustalając stan faktyczny i prawny sprawy organ odwoławczy podkreślił, że wnioskiem z 10 grudnia 1990 r. E. N., A. N. oraz A. N. wystąpili do Urzędu Rejonowego w [...] o przyznanie rekompensaty za nieruchomość rodziców, tj. M. N. (zm. w 1952 r. we L.) i H. N. (zm. w 1955 r. we L.) poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...] .
Decyzją z [...] maja 2015 r. Wojewoda [...] odmówił A. N., A. N., A. D., J.N., J.N. i M. N. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. i H. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, we L. przy ul. [...]. W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził, iż strony nie przedłożyły wystarczającego materiału dowodowego, na podstawie którego można byłoby potwierdzić prawo własności do pozostawionej nieruchomości.
Decyzją z [...] grudnia 2018 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2015 r. w całości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W toku ponownie prowadzonego postępowania organ I instancji zgromadził materiał dowodowy, w tym uwierzytelnioną kserokopię umowy kupna-sprzedaży zawartą w dniu [...] kwietnia 1936 r. przed notariuszem we L. wraz z adnotacją Sądu Okręgowego we L., dotyczącą nabycia przez H. N. nieruchomości we L.; kserokopię pozwolenia na użytkowanie budynku mieszkalnego wydaną [...] lutego 1939 r. przez Zarząd Miejski w król. stoł. m. L. dla H. N.; postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] września 2016 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po A. N.; uchwałę Sądu Okręgowego we L. z dnia [...] maja 1936 r., Ldh. [...] , m.in. o wydzieleniu z karty A realności obj. whl 160/1 ks. gr. gm. m. L. nowopowstałej parceli gruntowej 1. kat. 2699/1 i utworzeniu z tej parceli nowego ciała hipotecznego obj. whl 6050 ks. gr. dla I dz. m. L. wraz z wpisem prawa własności na rzecz H. N.; zaświadczenie Nr [...] z dnia [...] czerwca 1954 r. o prawie własności zabudowy, z którego wynika, że właścicielem domu znajdującego się we L. przy ul. [...] , była H. N. Przedłożono również dowody świadczące o rodzaju i powierzchni nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. przy ul. [...].
Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów organ wywiódł, iż przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast spadek po niej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn akt [...], na podstawie ustawy nabyli synowie E. N., A. N. i A. N., po 1/3 części. Na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego w dniu [...] czerwca 2012 r. spadek po E. N., zmarłym w dniu [...] sierpnia 2006 r., na mocy ustawy nabyły dzieci: J.N., J. N., M. N. i A.D. z domu N., po 1/4 części każde z nich. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w K. z [...] września 2016 r., spadek po A. N., zmarłym w dniu [...] lipca 2015 r. na podstawie ustawy nabyli: brat A. N. w 1/2 części, bratankowie J. N., J. N., M. N. i bratanica A. D. z domu N., po 1/8 części każde z nich. Na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia, sporządzonego w dniu [...] kwietnia 2017 r., ustalono, że spadek po A. N., zmarłym w dniu [...] stycznia 2017 r. w L., nabyły dzieci: M. N. w 2/3 częściach i J.N. w 1/3 części.
H. N., E. N. i A. N. byli w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi.
Organ zaznaczył, że jedną z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty jest konieczność wykazania, iż właściciel nieruchomości opuścił byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie układów republikańskich lub na skutek innych okoliczności związanych z wybuchem drugiej wojny światowej lub braku możliwości powrotu z tych przyczyn. Jako dowody mające świadczyć o spełnieniu przez właścicieli nieruchomości powyższych wymogów w aktach sprawy zgromadzono:
1. jednostronny opis mienia pozostawionego we L. przy ul. [...] wydany w dniu [...] września 1945 r. przez Rejonowego Pełnomocnika do Spraw Ewakuacji we L. m.in. dla H. N.
2. kartę ewakuacyjną wydaną w dniu [...] września 1946 r. przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L. dla A. N., s. M., ur. w 1923 r.,
3. odpis karty ewakuacyjnej wydanej w dniu [...] czerwca 1946 r. przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L. dla E. N., s. M.,
4. kserokopię decyzji Urzędu Wojewódzkiego w L. z [...] lipca 1991 r. o uznaniu A. N. za obywatela polskiego, z której wynika, iż w Polsce zamieszkuje od 1980 r.,
5. protokół przesłuchania A. N. pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 17 maja 2012 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim w K., z którego wynika, że H. N. do śmierci zamieszkiwała w swojej nieruchomości, A. N. opuścił Kresy Wschodnie w listopadzie 1946 r., jego brat E. - w czerwcu 1946 r., obaj posiadali karty ewakuacyjne, natomiast brat A. został na nieruchomości do 1980 r, "kiedy to po prostu wyjechał, przeniósł się, wyemigrował do L.",
6. protokół przesłuchania A. N. pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 14 października 2014 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim w L., z którego wynika, że H. N. zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., do śmierci zamieszkiwała we L. przy ul. [...] , E. N. i A. N. opuścili byłe tereny RP w 1946 r. w ramach repatriacji na podstawie umów republikańskich, natomiast A. N. powrócił do Polski w 1980 r. w ramach akcji łączenia rodzin. Z protokołu wynika również, że A. N. zamieszkiwał we L. przy ul. [...] do 1978 roku.
Wnioskodawca zapytany o okoliczności włączenia nieruchomości w 1961 r. do funduszu "na bilans" miejscowej Rady na podstawie uchwały L. Obwodowego Komitetu Wykonawczego zeznał, iż po śmierci matki w 1955 r. jego bracia przyjechali do L. w celu przeprowadzenia postępowania spadkowego, którego przedmiotem był m.in. dom położony przy ul. [...] . W jego wyniku A. N. wraz z braćmi stali się współwłaścicielami nieruchomości, udzielili mu również upoważnienia do wszelkich spraw związanych z nieruchomością.
Wojewoda [...] stwierdził, że wskazywani współwłaściciele nieruchomości nie spełniają przesłanek określonych w 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, wobec czego decyzją z [...] stycznia 2020 r. odmówił M. N., A. D., J. N., J.N., M. N., J.N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. N., E. N., A.N. i A. N. nieruchomości położonej we L. przy ul. [...] , woj. [...] , tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ przyjął, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż H. N. nigdy nie opuściła terenu Kresów Wschodnich, gdyż zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast jej syn – A. N. wyjechał do Polski w ramach akcji łączenia rodzin dopiero w 1980 r., a zatem po 35 latach od zakończenia wojny. Wnioskodawcy nie wykazali, iż przyczyny tak późnej repatriacji A. N. były związane z drugą wojną światową oraz iż opuszczenie byłych terenów RP, miało charakter przymusu jako okoliczności wskazanej w art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że opuszczenie przez A. N. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie miało miejsca zarówno podczas pierwszej repatriacji w latach 1944-1946, jak i podczas drugiej repatriacji w latach 1955-1959. W piśmie z dnia 16 lipca 2012 r. wskazał, iż jego bracia wyjechali do Polski w 1946 r. w ramach repatriacji, a sam został z rodzicami we L., którzy zamierzali z nim wyjechać i w tym celu zgłosili nieruchomość pozostawioną we L. przy ul. [...] do Rejonowego Pełnomocnika Rządu Tymczasowego Polski do spraw ewakuacji we L. W ich wyjeździe przeszkodziła choroba ojca, który zmarł w 1952 r., natomiast w 1955 r. zmarła matka. Z dalszej części pisma wynika, iż A. N. jako kompozytor i pianista pracował na stanowisku docenta w [...] Konserwatorium. Z biegiem lat jego sytuacja się pogarszała. Z powodów ideologicznych został zwolniony z pracy, nagrania jego utworów zostały skasowane w [...] Radiu, do końca pobytu we L. był represjonowany przez ówczesne władze radzieckie. W tej sytuacji podjął z żoną decyzję o opuszczeniu L. i wyjeździe do Polski, co po kilku latach starań stało się możliwe w 1980 r. na zasadzie łączenia rodzin. Wojewoda [...] zapewnił, że znane są mu fakty historyczne dotyczące zakresu swobód obywatelskich na terenach znajdujących się pod władzą ZSRR, w szczególności związane z możliwością swobodnego przemieszczania się i wyjeżdżania za granicę. Kwestią budzącą wątpliwość jest uznał jednak fakt, dlaczego po śmierci rodziców, z którymi miał wyjechać, A. N. sam będąc w trudnej sytuacji związanej z prześladowaniami, pozostając bez środków do życia i mając na utrzymaniu dwoje dzieci, nie opuścił wraz z rodziną terenu Kresów Wschodnich na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. z 1957 r., Nr 47, poz. 222). Repatriacja na podstawie ww. umowy międzynarodowej, miała zostać zakończona w dniu 31 grudnia 1958 r. (art. 11 umowy). Zdaniem organu, nieuzasadnione jest przyjęcie ogólnego założenia, że każde przemieszczenie się ludności polskiej z terytorium kresów wschodnich II Rzeczpospolitej Polskiej na obecne terytorium Polski związane było z wybuchem II wojny światowej.
W kwestii spełnienia przez A. N. i E. N. powyższych przesłanek organ wyjaśnił, iż pomimo faktu, że repatriowali się na obecne tereny Polski w 1946 r., co potwierdzają ich karty ewakuacyjne wydane przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji we L., to w tej dacie nie legitymowali się prawem własności do nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] , dysponowali jedynie prawem do ekspektatywy, czyli do przyszłej wierzytelności. Zdaniem organu, w sprawie również w odniesieniu do A. N. i E. N. nie został spełniony wymóg art. 2 ustawy zabużańskiej. Podsumowując organ uznał, że wnioskodawcy nie udowodnili faktu pozostawienia przez H. N., A. N., E. N. i A.N. nieruchomości we L. przy ul. [...] na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie układów lub umów wskazanych w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy zabużańskiej lub na skutek innych okoliczności związanych z wojną.
Po rozpatrzeniu odwołania A. D., J. N., J. N., M. N., J.N. i M. N., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w decyzji z [...] sierpnia 2020 r. podkreślił, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy zabużańskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie ustalone tym przepisem wymogi. Minister podtrzymał argumentację w zakresie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty spadkobiercom H. N. wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
W ocenie organu II instancji prawo do rekompensaty spadkobiercom właściciela pozostawionej nieruchomości nie przysługuje także z innych względów niż wskazane w decyzji Wojewody [...] z [...] stycznia 2020 r. Organ odwoławczy zauważył, że prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy zabużańskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ww. ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ze zgromadzonych w toku postępowania dokumentów wynika, iż przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która zmarła w dniu [...] maja 1955 r. we L., natomiast spadek po niej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. z dnia [...] sierpnia 2018 r., sygn akt [...], na podstawie ustawy nabyli synowie E. N., A.N. i A. N., po 1/3 części. E. N. i A. N. opuścili byłe tereny RP w 1946 r. w ramach repatriacji na podstawie umów republikańskich, natomiast A. N. powrócił do Polski w 1980 r. w ramach akcji łączenia rodzin. Jednym zaś z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej. Istotną zatem okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest fakt, że jedyna właścicielka pozostawionej nieruchomości jaką była H. N. nie repatriowała się i zmarła w 1955 r. w ZSRR. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wnieśli A. D., J. N., J. N., M. N., J. N. i M. N., reprezentowani przez adwokata. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie:
1. art. 2 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców, może mieć wyłącznie charakter pochodny względem prawa osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r., a w konsekwencji, iż spadkobiercy nie mogli "samodzielnie" nabyć prawa do rekompensaty, bowiem prawa tego nie nabyła spadkodawczyni H. N., w sytuacji, gdy naruszony przepis art. 2 ustawy zabużańskiej nie wiąże przesłanki własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z konkretną datą, a jedynie z okolicznością, iż właściciel opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić a zatem za "właściciela nieruchomości pozostawionych" stosownie do naruszonego przepisu należy uważać także osobę, która nabyła nieruchomości położone na tzw. Kresach Wschodnich po wybuchu wojny i zmuszona była opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mogła na nie powrócić;
2. art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie i uznanie, że naruszony przepis określa jedyny przypadek, w którym spadkobiercy osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r. mogą nabyć prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w sytuacji, gdy żaden z zapisów ustawy zabużańskiej nie wyklucza możliwości potwierdzenia prawa do rekompensaty bezpośrednio przez wnioskodawców (spadkobierców właściciela z 1939 r.), a nadto nabycie prawa do rekompensaty przez następców prawnych właścicielki nieruchomości z 1939 r. odpowiada ratio legis wprowadzenia przepisów przewidujących prawo do rekompensaty za mienie pozostawione na dawnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] .
W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że treść art. 2 ustawy zabużańskiej nie wiąże z konkretną datą faktu posiadania własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie zaś zgromadzonych w sprawie dokumentów nie budzi wątpliwości fakt, iż A. N., E. N. oraz A. N. nabyli na podstawie dziedziczenia ustawowego w 1955 r. po zmarłej w ZSRR H. N., prawo własności nieruchomości położonej we L. przy ul. [...] , w miejsce posiadanej uprzednio ekspektatywy tego prawa. Mając zatem na względzie nabycie w 1955 r. tytułu własności do przedmiotowej nieruchomości przez A. N., E. N. i A. N. nieruchomość wchodzącą w skład spadku po zmarłej M. N. uznać należy za pozostawioną przez jej spadkobierców poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i utraconą w 1961 r. w wyniku nacjonalizacji, która była następstwem wojny rozpoczętej w 1939 r. W odniesieniu A. N. oraz E. N. rozważyć należało także spełnienie przez nich drugiej z przesłanek zawartych art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, stosownie do której prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi pozostawionej nieruchomości, który miał jedynie dodatkowe miejsce zamieszkania na byłych terenach Polski i "nie mógł na nie powrócić".
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
W powyższych uwarunkowaniach Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie zaznaczyć trzeba, że zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji ustala dwie przyczyny dla odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty spadkobiercom H. N..
U podstaw pierwszej, legła kwestia braku spełnienia przez wnioskodawców przesłanki opuszczenia byłych terenów RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz brak posiadania tytułu prawnego do nieruchomości w dacie opuszczania terenu Kresów Wschodnich. Drugą przyczyną negatywnego rozpatrzenia wniosku skarżących stała się ustalona przez organy okoliczność, że jedyna właścicielka pozostawionej nieruchomości zabużańskiej, poprzedniczka prawna wnioskodawców, nie repatriowała się i zmarła w 1955 r. na terenie ZSRR, co sprawia że jej spadkobiercy nie mogą powoływać się na niezrealizowane uprawnienie do rekompensaty za pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mienie.
Dla oceny legalności podjętej w sprawie decyzji kluczowe jest brzmienie art. 1 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy zabużańskiej, w myśl których ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez osoby, które w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie w świetle art. 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów (a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub (b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub (c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (ust. 1) i jednocześnie posiada obywatelstwo polskie (ust. 2).
Jak stanowi art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw.
z art. 1 ustawy zabużańskiej odnoszą się tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma zatem – jak prawidłowo zaznaczył organ odwoławczy - charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli zatem były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Sąd podziela tym samym spostrzeżenia i wywody poczynione przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku
z 8 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1918/19 (CBOSA), w którym Sąd ten zaznaczył, że nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel. Skoro bowiem ustawa zabużańska przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom "właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" to poprzednik prawny ww. osób musi spełniać wszystkie przesłanki do nabycia rekompensaty, w szczególności "pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami RP w wyniku wypędzenia z byłego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie (...)" jednego z układów republikańskich lub jednej z umów wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 4 czy ust. 1 a ustawy. Dyspozycja art. 1 ust. 2 ww. ustawy nie pozwala przy tym, by przepis ten wykładany był z pominięciem ustępu 1. Podobnie jak podmioty objęte dyspozycją ust. 1 właściciel nieruchomości "zmuszony opuścić byłe terytorium na skutek innych okoliczności" powinien także powrócić na terytorium RP, aby uzyskać rekompensatę za pozostawione mienie.
W poddanych kontroli w niniejszym postępowaniu decyzjach powyższy aspekt został w sposób kompleksowy wyjaśniony i prawidłowo oceniony. Z ustaleń organów wynika, że przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej we L. przy ul. [...] była H. N., która nie opuszczając L., zmarła tam w dniu [...] maja 1955 r. Nie opuściła więc terytorium byłego RP w związku z wojną pozostawiając tam nieruchomość, a zatem nie nabyła prawa do rekompensaty w rozumieniu ustawy zabużańskiej. Z tego też względu, zasadnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że brak repatriacji z byłego terytorium RP przez jedyną właścicielkę nieruchomości sprawia, że jej spadkobiercy nie mogli powoływać się na przysługujące jej uprawnienia do nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, takowych bowiem ona sama nie nabyła. Powyższe świadczy o braku podstaw dla wyprowadzanych w skardze zarzutów w odniesieniu do akcentowanego przez organ odwoławczy charakteru pochodnego nabycia prawa do rekompensaty względem osoby, która pozostawała właścicielem nieruchomości w 1939 r. Powtórzyć należy za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1544/17 (CBOSA), że jeżeli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Stanowisko to jest konsekwentnie reprezentowane w orzecznictwie NSA – por. wyrok z 9 marca 2018 r., I OSK 1038/16 czy z 7 lipca 2017 r., I OSK 2488/16.
W kwestii przyznania "samodzielnego nabycia" omawianego uprawnienia przez spadkobierców zabużan, wypada zauważyć, że organ odwoławczy nie zaprzeczył takiej możliwości podzielając spostrzeżenia organu I instancji poddające ocenie uprawnienia do rekompensaty każdego ze spadkobierców H. N.. Niezaprzeczalnie jednak uprawnienia A. N. i E. N., którzy opuścili Kresy Wschodnie w listopadzie 1946 r., a zatem jeszcze przed śmiercią ich matki, która była jedynym właścicielem nieruchomości we L., związane mogły być jedynie z pochodną uprawnienia przysługującego ich poprzednikowi prawnemu, który omawianych przesłanek nie spełniał nie opuszczając byłego terytorium Rzeczypospolitej Polski, co wcześniej zostało wyjaśnione. W przypadku tych spadkobierców brak usprawiedliwienia dla wywodów skargi związanych z potrzebą uwzględnienia przesłanki ustalonej w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, która odnosi się do rekompensaty w sytuacji posiadania dodatkowego miejsca zamieszkania na byłych terenach Polski i brakiem możliwości powrotu. Zauważyć należy, że kwestia domicylu nie była podnoszona na żadnym etapie prowadzenia w tej sprawie postępowania administracyjnego. Wyżej wymienieni spadkobiercy nie powoływali się na posiadanie głównego i dodatkowego miejsca zamieszkania na tzw. kresach wschodnich. Z tego względu brak podstaw dla czynienia z tego powodu zarzutu sprowadzającego się do braku zbadania tej okoliczności przez organ z urzędu.
W odniesieniu zaś do A. N., który jako jedyny ze spadkobierców mieszkał we L. w dacie śmierci matki, na uwagę zasługuje fakt, że opuścił on tę nieruchomość powracając do Polski w 1980 r. Decyzję
o opuszczeniu L. i wyjeździe do Polski, jak sam oświadczył w piśmie z 16 lipca 2012 r. (k. 64), podjął wraz z żoną, co miało miejsce "na zasadzie tzw. łączenia rodzin". Nie można jednak pomijać, że upływ czasu od zakończenia wojny mógł prowadzić do zerwania związku między wojną a opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawieniem nieruchomości przez byłych właścicieli nieruchomości, na skutek zdarzeń związanych z osobą właściciela i jego majątkiem. Zdarzenia te mogły w niektórych przypadkach prowadzić do takiego zerwania więzi
z wojną, iż nie można już mówić o pozostawieniu nieruchomości w rozumieniu ustawy. Okoliczności dotyczące tych zdarzeń wymagają jednak ustalania i oceny w konkretnej sprawie. W tym zakresie na uwagę zasługuje pojęcie "okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r." (a więc jedynie łączących się z nią), użyte w art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 3 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 3150/14 (CBOSA), pojęcie to jest sformułowaniem szerszym od zwrotu pojęciowego, jakim jest "wynikanie bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r.", gdyż ta ostatnia wypowiedź odnosi się tylko i wyłącznie do sytuacji, w których występuje bezpośrednia relacja przyczynowo-skutkowa. W niniejszej sprawie brak jednak podstaw, by uznać, że okoliczności wyjazdu A. N. z L. w 1980 r., a więc po 35 latach od zakończenia działań wojennych, związane były z II wojną światową. Nie sposób przyjąć, by wyjazd na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej był też wynikiem repatriacji wynikającej z umowy podpisanej w dniu 25 marca 1957 r. między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości Polskiej. Repatriacja w oparciu o powyższą umowę została zakończona w dniu 31 grudnia 1958 r. (art. 11 Umowy).
Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że brak spełnienia przesłanki podmiotowej w powyższym zakresie został w sposób wszechstronnie i dogłębnie wyjaśniony przez organy administracji. Organy dokonały ustalenia stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością i dowodzenia zaistnienia określonych okoliczności w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ocenianego we wzajemnej łączności. Zgromadzone w sprawie dowody rozstrzygają zasadniczą kwestię podmiotową, z którą to przepisy ustawy zabużańskiej wiążą możliwość przyznania rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Polski.
Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ww. ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842).
-----------------------
12