I SA/Wa 2477/23

I SA/Wa 2477/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-03-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski /sprawozdawca/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1300
art. 29  ust. 3
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska, asesor WSA Kamil Kowalewski (spr.), Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 9 października 2023 r. nr KOA/4918/Fa/23 w przedmiocie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 9 października 2023 r., nr KOA/4918/Fa/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie - po rozpoznaniu odwołania A. K. - utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 31 lipca 2023 r., nr FA.534.1.2023.1, w sprawie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Jak wynika z akt sprawy, Wójt pismem z dnia 12 lipca 2023 r., nr FA.531.12.2023 zawiadomił Skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia czy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na podstawie decyzji administracyjnych: nr FA.530.1.2020.1 z dnia 3 marca 2020 r. na osobę uprawnioną K. W. i nr FA.530.8.2020/21.2 z dnia 2 listopada 2020 r. na osobę uprawnioną A. W. – były świadczeniami nienależnie pobranymi.
Postępowanie to Wójt zakończył decyzją z dnia 31 lipca 2023 r., nr FA.534.1.2023.1, w której:
1) orzekł o zwrocie kwoty wypłaconej w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. w wysokości 3.500 zł na osobę uprawnioną K. W.,
2) orzekł o zwrocie kwoty wypłaconej w okresie od 14 listopada 2020 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 5.283,33 zł na osobę uprawnioną A. W.,
3) zobowiązał A. K. do zwrotu kwoty 8.783, 33 zł bez odsetek.
A. K. złożyła odwołanie od decyzji Wójta, w którym zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez:
- brak wskazania, którą z przesłanek określonych w tym przepisie potraktował jako podstawę swojego rozstrzygnięcia,
- jego błędną wykładnię polegająca na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy.
Powołaną na wstępnie decyzją z dnia 9 października 2023 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu SKO wskazało, że godnie z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, powołanym przez Wójta, nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Natomiast zgodnie z art. 29 ust. 3 tej ustawy, w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek.
Jak zauważyło Kolegium, Sąd Rejonowy w [...] prawomocnym wyrokiem z dnia 14 lutego 2023r. sygn. akt [...] ustalił, że:
1) obowiązek alimentacyjny J. W. wobec jego syna K. W. orzeczony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 26 lutego 2015r., w sprawie [...] wygasł z dniem 29 stycznia 2019 r.,
2) obowiązek alimentacyjny J. W. wobec jego syna A. W. orzeczony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 26 lutego 2015 r., w sprawie [...] wygasł z dniem 14 listopada 2020 r.
W ocenie Kolegium w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała sytuacja o jakiej mowa jest w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy (nienależne pobranie świadczenia), gdyż w okresie wypłacania przedmiotowych świadczeń nie był jeszcze uchylony obowiązek alimentacyjny J. W. wobec K. W. i A. W.. Wyrok Sądu Rejonowego w [...] z dnia 14 lutego 2023r., sygn. akt [...] stał się prawomocny w dniu 22 lutego 2023 r. i dopiero z tą chwilą doszło do uchylenia lub obowiązku alimentacyjnego w przedmiotowej sprawie co nastąpiło z datą wsteczną odpowiednio z dniem 29 stycznia 2019 r. w przypadku J. W. i z dniem 14 listopada 2020 r. w przypadku A. W..
Kolegium stwierdziło, że Wójt zbędnie powołał w podstawie prawnej art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, gdyż nie orzekł, że świadczenie alimentacyjne wypłacone z funduszu alimentacyjnego Skarżącej jest nienależnie pobranym i w konsekwencji za niezasadny uznało zarzut odwołania, że organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni tego przepisu polegającej na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w oderwaniu od winy świadczeniobiorcy.
Jak wyjaśniło Kolegium, w sytuacji Skarżącej zastosowanie znajdował art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy, z którego wynika, że obowiązek zwrotu świadczenia powstaje nie dlatego, że wierzyciel pobrał nienależne świadczenie w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy, lecz z powodu zmiany w jego sytuacji prawnej ukształtowanej dotychczas mocą wyroku sądu powszechnego. Zmiana ta wynika z wyroku uwzględniającego powództwo oparte na podstawie określonej w art. 138 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozbawiał skuteczności wyrok poprzedni, nakładający obowiązek alimentacyjny i ustalający jego wysokość.
A. K. nie zgadzając się z decyzją Kolegium wywiodła na nią skargę do tut. Sądu, w której zarzuciła mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie:
1) art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj.: Dz. U. Z 2023 r. poz1300) polegające na zobowiązaniu Skarżącej do zwrotu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych świadczeń alimentacyjnych,
2) art. 138 kodeksu postępowania administracyjnego przez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji.
Zarzuty te Skarżąca uzasadniała wskazując, że wyrok Sądu Rejonowego w [...], III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 14 lutego 2023 roku, sygn. akt [...] w zakresie okresów i pobieranych w tym czasie świadczeń, miał moc wsteczną, zaś w okresach objętych skarżoną decyzją A. K. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego całkowicie zgodnie z prawem, na podstawie obowiązujących decyzji administracyjnych nr FA.530.1.2020.1 z dnia 3 listopada 2020 r. wydanej na rzecz osoby uprawnionej K. W. oraz decyzji nr FA.530.8.2020/21.2 z dnia 2 listopada 2020 r. wydanej na rzecz osoby uprawnionej A. W., opartych na prawomocnym wyroku Sądu Rejonowego w [...], III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt [...].
W konsekwencji Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie oraz decyzji Wójta Gminy [...] nr FA. 534.1.2023.1 z dnia 31 lipca 2023 roku, a także o zwrot kosztów postępowania oraz zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu skarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:
W tym miejscu przypomnieć należy, że sądowa kontrola administracji sprawowana jest przy uwzględnieniu kryterium legalności. Rozpatrując skargę na decyzję sąd bada zatem, czy zaskarżone orzeczenie zostało wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami postępowania i prawa materialnego. Jednocześnie jednak uchylenie takiej decyzji, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm. – dalej też jako P.p.s.a) możliwe jest dopiero wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 9 października 2023 r., które utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 31 lipca 2023 r. w przedmiocie zwrotu wypłaconych uprzednio świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych K. W. i A. W..
Materialnoprawną podstawę skarżonej decyzji, co słusznie podkreśliło Kolegium, stanowił art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 z późn. zm. – dalej też jako u.p.o.u.a. lub ustawa). Jest to o tyle istotne, że Wójt jako podstawę prawną swojej decyzji wydanej w pierwszej instancji powoływał także art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy. Trzeba natomiast zwrócić uwagę, że zgodnie z tym przepisem, definiującym pojęcie nienależnie pobranego świadczenia, takim – nienależnie pobranym świadczeniem są m.in. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Tymczasem zgodnie z 29 ust. 3 ustawy, w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio.
Z treści tych przepisów wyraźnie wynika, że dotyczą one dwóch zasadniczo różnych sytuacji, które odmiennie kwalifikowane są też przez samego ustawodawcę. Pierwszy z nich (art. 2 pkt 7 lit. a) odnosi się do świadczeń, które przez beneficjenta zostały pobrane nienależnie, pomimo iż zaistniały przyczyny powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia. Drugi zaś (art. 29 ust. 3) reguluje kwestię zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, które były realizowane, a dopiero po ich wypłacie sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego za okres, gdy pobierano świadczenia. Analizując wzajemne powiązania art. 2 pkt 7 lit. a i art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. w orzecznictwie czyni się rozróżnienie świadczenia nienależnego i świadczenia pobranego nienależnie, które opiera się na założeniu, że o ile świadczenie nienależne jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, a zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby, o tyle świadczenie nienależnie pobrane, to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości lub woli albo też określone zawinione zachowanie. W konsekwencji nie można uznać świadczeń za nienależnie pobrane, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały (podobnie NSA w wyroku z dnia 21 września 2021 r., I OSK 4327/18).
Spostrzeżenie to jest niewątpliwie istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ale też z uwagi na zarzuty podnoszone konsekwentnie w odwołaniu a następnie skardze na decyzję SKO. Kolegium prawidłowo skonstatowało bowiem, że świadczenia wypłacone Skarżącej za okres objęty decyzją nie są świadczeniami pobranymi nienależnie w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, a zatem przepis ten nie mógł mieć zastosowania w sprawie i błędnie w podstawie prawnej decyzji powołał go Wójt. Skarżąca istotnie w okresie, kiedy pobierała świadczenia alimentacyjne na synów A. W. i K. W. nie miała wiedzy i świadomości, że świadczenia te nie należą się jej synom.
Wyrok, mocą którego Sąd Rodzinny orzekł o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego J. W. względem A. W. i K. W. został wydany dopiero w dniu 14 lutego 2023 r. Do tego czasu Skarżąca nie miała wiedzy, że świadczenia przyznane na rzecz jej synów jako osób uprawnionych wypłacane są, pomimo iż obowiązek alimentacyjny ojca wygasł. Zatem o świadczeniach pobranych za okres od dnia wydania decyzji o przyznaniu świadczenia do dnia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego nie można było mówić jako o świadczeniach pobranych nienależnie. Dopiero gdyby Skarżąca mając wiedzę, że obowiązek alimentacyjny J. W. wygasł, ubiegała się o przyznanie świadczeń alimentacyjnych i takie świadczenia zostały jej wypłacone należałoby uznać, że Skarżąca pobrała je w sposób nienależny w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. Takie podejście odpowiada zapatrywaniu przyjętemu w orzecznictwie, które zakłada, że dla prawidłowego ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, której to Skarżąca w chwili, gdy obowiązek alimentacyjny J. W. nie został wygaszony z pewnością nie miała.
To natomiast, że świadczenia wypłacone Skarżącej nie stanowią świadczeń pobranych nienależnie, nie oznacza, iż w okolicznościach niniejszej sprawy zasadnie wypłacono je osobom uprawnionym. Poza sporem w rozpoznawanej sprawie pozostawało to, że Skarżąca pobierała świadczenia alimentacyjne, które decyzją z dnia 3 marca 2020 r., nr FA.530.1.2020.1 Wójt przyznał na osobę uprawnioną K. W. na okres od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 31 sierpnia 2020 r. w wysokości 500 zł miesięcznie i decyzją z dnia 2 listopada 2020 r. nr FA.530.8.2020/21.2 w wysokości 500 zł miesięcznie na osobę uprawnioną A. W. na okres od dnia 1 października 2020 r. do dnia 30 września 2020 r. Decyzje te zostały wydane na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 26 lutego 2015 r., [...], mocą którego ustalony został obowiązek alimentacyjny J. W. względem K. W. i A. W..
Następnie w dniu 1 czerwca 2023 r. do Wójta, jako organu wypłacającego świadczenia, przy piśmie z dnia 15 maja 2023 r. wpłynęła uwierzytelniona kopia wyroku Sądu Rejonowego w [...] z dnia 14 lutego 2023 r., [...], który ustalił, że obowiązek alimentacyjny J. W. orzeczony wspomnianym wyrokiem z dnia 26 lutego 2015 r. wygasł:
- wobec K. W. z dniem 29 stycznia 2019 r.;
- wobec A. W. z dniem 14 listopada 2020 r.
Zatem z dniem, gdy orzeczono o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego J. W. względem jego synów K. W. i A. W. odpadła podstawa wypłaty na ich rzecz świadczenia alimentacyjnego, to bowiem jak wynika m.in. z art. 1 ust. 1 pkt 2 oraz art. 2 pkt 11 ustawy stanowi formę pomocy finansowej państwa osobom uprawnionym do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Zatem istnienie obowiązku alimentacyjnego ustalonego przez sąd w orzeczeniu zaopatrzonym w klauzulę wykonalności jest zasadniczą przesłanką skutecznego ubieganie się o uzyskanie takiego świadczenia. Oczywiście dla jego uzyskania konieczne jest też wykazanie bezskuteczności egzekucji alimentów w wysokości wynikającej z tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd. Tym niemniej wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego rodzica wyklucza możliwość uzyskiwania świadczenia alimentacyjnego za okresy następujące po dniu wygaśnięcia takiego obowiązku.
W tych warunkach organy prawidłowo w oparciu art. 29 st. 3 ustawy zobowiązały Skarżącą do zwrotu świadczeń alimentacyjnych, które zostały wypłacone za okres za który sąd zwolnił J. W. z obowiązku alimentacyjnego. Świadczenie to nie miało przy tym wbrew zarzutom skargi charakteru świadczenia pobranego nienależnie o czym świadczy również to, że obowiązek ich zwrotu został zgodnie z art. 29 ust. 3 in fine orzeczony bez odsetek.
Co istotne także i w tym zakresie ustawodawca różnicuje sytuację osób, którym wypłacono świadczenie nienależnie i w związku z tym powstał obowiązek ich zwrotu od tych które nienależnie pobrały świadczenia alimentacyjne. Zgodnie bowiem z art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a. od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Stosownie zaś do art. 23 ust. 6 ustawy, nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, z kolei po myśli art. 23 ust. 7 u.p.o.u.a. odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.
Samodzielne uregulowania w art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. zasad zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powoduje, że przepisy art. 23 ust. 1 i ust. 1a nie mogą mieć zastosowania do zwrotu świadczeń w warunkach określonych w tym przepisie. Nie będzie miał również zastosowania art. 23 ust. 7 ustawy, wobec zwolnienia z obowiązku uiszczania odsetek osób, które znalazły się w sytuacji opisanej w art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Stanowi to wyraz odmiennego potraktowania przez ustawodawcę osób, które nienależnie – a więc mając pełną świadomość – pobrały świadczenia alimentacyjne, od tych którym niezależnie od ich wiedzy świadczenia takie zostały nienależnie wypłacone.
Wobec poczynionych ustaleń Sąd uznał za niebudzące wątpliwości, że Skarżącej zostały nienależnie wypłacone świadczenia alimentacyjne za okres od dnia 1 lutego 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. na osobę uprawnioną K. W. a także od 14 listopada 2020 r. do 30 września 2021 r. na osobę uprawnioną A. W.. Było to skutkiem wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego J. W. względem osób uprawnionych. Dlatego, na podstawie art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a., należało orzec o zwrocie tego świadczenia, co prawidłowo uczyniły organy w skarżonej decyzji.
W ocenie Sądu z przyczyn opisanych powyżej nie znajdowały uzasadnionych podstaw podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 29 ust. 1 i 3 u.p.o.u.a. Prawidłowo też Kolegium orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji, co czyni niezasadnym zarzut naruszenia art. 138 k.p.a.
Z tych względów Sąd, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi.