I SA/Wa 2359/22

I SA/Wa 2359/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-04-25
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-09-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Bożena Marciniak /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik
Przemysław Żmich
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Przejęcie mienia
Sygn. powiązane
I OSK 3017/23 - Wyrok NSA z 2025-11-19
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), Sędziowie sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, sędzia WSA Przemysław Żmich, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 lipca 2022 r. nr GZ.rn.625.150.2019 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 19 lipca 2022 r., nr GZ.rn.625.150.2019, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołań Powiatu [...] i J. S., uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z 12 kwietnia 2019 r., nr [...], i stwierdził, że działki nr: [...] wchodzące w skład majątku [...], gmina [...], powiat [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny;
Wnioskiem z 29 kwietnia 2012 r. J. S. wystąpił o wydanie decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z otaczającym go parkiem wchodzący w skład majątku "[...]", gm. [...], pow. [...], nie podpadał pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. Pismem z 4 czerwca 2013 r. J. S. sprecyzował żądanie wskazując, że wniosek dotyczy działek o numerach: [...] objętych księgą wieczystą [...].
Decyzją z 12 listopada 2013 r., nr [...] , Wojewoda [...] stwierdził, że zespół dworsko - parkowy, obejmujący powyższe działki zgodnie z wnioskiem, podpadał pod działanie dekretu z 6 września 1944 r.
Decyzją z 23 marca 2016 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał powyższą decyzję organu pierwszej instancji w mocy.
Wyrokiem z 12 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 876/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 23 marca 2016 r. oraz decyzję Wojewody [...] z 12 listopada 2013 r.
Wyrokiem z 7 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 200/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od powyższego wyroku.
Decyzją z 12 kwietnia 2019 r. Wojewoda [...] w pkt 1 stwierdził, że część zespołu dworsko - parkowego zlokalizowana na działce nr [...] i na części działki nr [...], w obszarze zaznaczonym kolorem zielonym na mapie ewidencyjnej stanowiącej załącznik nr [...] do decyzji, wchodzącego w skład majątku [...], gmina [...], powiat [...] , nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej oraz w pkt 2 stwierdził, że pozostała część działki nr [...] oraz działki nr [...] w obszarze zaznaczonym kolorem pomarańczowym na mapie ewidencyjnej stanowiącej załącznik nr [...] do decyzji, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. W ocenie Wojewody, z zebranych dowodów wynika, że obszar obejmujący działkę nr [...] oraz część działki nr [...] (oznaczony kolorem zielonym) nie był funkcjonalnie związany z częścią rolniczą majątku. Na tym terenie znajdował się bowiem dwór, aleja lipowa biegnąca lukiem w kierunku dworu, złożona z dwóch części oraz sad amatorski, a postępowanie nie wykazało aby ta część była w jakikolwiek sposób wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej. Natomiast pozostała część zespołu dworsko - parkowego, oznaczona kolorem pomarańczowym, podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.
Odwołania od powyższej decyzji wnieśli J. S.oraz Powiat [...] .
Decyzją z 19 lipca 2022 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z 12 kwietnia 2019 r. i stwierdził, że działki nr: [...], wchodzące w skład majątku [...], gmina [...], powiat [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przywołał treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i wskazał, że przejmowany majątek obejmował powierzchnię przekraczającą normy obszarowe określone w tym przepisie. Badając następnie przeznaczenie poszczególnych działek w dacie ich przejęcia i ich faktyczne wykorzystanie Minister przywołał ukształtowane w orzecznictwie sądów administracyjnych pojęcie związku funkcjonalnego i podniósł, że sprawdzeniu powinno podlegać istnienie związku funkcjonalnego między poszczególnymi częściami majątku polegającego na tym, że poddana badaniu część nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót.
Organ wskazał, że zabudowane części objętej wnioskiem nieruchomości, to jest działki nr [...] stanowiące podwórze, gdzie mieściła się zabudowa mieszkalna dla pracowników majątku (czworaki), a także działka nr [...], na której znajdowały się zabudowania gospodarcze oraz sad, podpadały pod reformę rolną. Były to bowiem nieruchomości stanowiące grunty orne. Ponadto, z uwagi na sposób ich zagospodarowania stanowiły one nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mapa ze Starostwa Powiatowego w [...], pierworys majątku [...] z 11 lipca 1952 r.). Organ dodał, że jego ustalenia w tym zakresie są zbieżne ze stanowiskiem wyrażonym w wydanych w przedmiotowej sprawie wyrokach.
Zdaniem Ministra, działaniu dekretu podlegały również działka nr [...] stanowiąca sad oraz działka nr [...] stanowiąca drogę wewnątrz sadu. Działka nr [...] przeszła na cele reformy rolnej jako użytek rolny w rozumieniu § 4 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z kolei działka nr [...] była funkcjonalnie związana z działką [...] i miała przeznaczenie rolnicze, bowiem stanowiła drogę wewnątrz tej działki (mapa ze Starostwa Powiatowego w [...], pierworys majątku [...] z 1952 r.). Organ podkreślił, że cała nieruchomość objęta wnioskiem, za wyjątkiem działek na których posadowione były budynki gospodarcze (w tym czworaki), stanowi zgodnie z wykazem znaków znajdujących się w pierworysie, ogrody owocowe i drogi znajdujące się wewnątrz ogrodów.
Poddając kolejno ocenie działki nr [...] i [...] organ zaznaczył, że na działce nr [...] znajdował się sad oraz budynek dworu, a działka nr [...] stanowiła drogę dojazdową do dworu. Minister podkreślił, że budynek dworu nigdy nie pełnił funkcji mieszkalnej dla właściciela majątku i jego rodziny. Właściciel z rodziną zamieszkiwali bowiem w jednym z czworaków znajdujących się na terenie majątku do czasu jego przejęcia na cele reformy rolnej (zeznania stron, list K. S. z 15 stycznia 1937 r.). Jednakże, sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w budynku dworu, co podkreślono w wydanych w sprawie wyrokach z 12 października 2016 r. i 7 grudnia 2018 r., nie może przesądzać o jego powiązaniu z częścią gospodarczą majątku. Często bowiem było tak, że właściciele dworów czy pałaców nie zamieszkiwali w nich na stałe, a mimo to pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną. Jednakże, zdaniem Ministra, w niniejszej sprawie istotne znaczenie dla oceny istnienia związku funkcjonalnego ma fakt zamieszkiwania w budynku dworu pracowników folwarcznych, w tym pomocnika ogrodnika (zajmującego się inspektami, warzywnikiem i sadem), a nie fakt niezamieszkiwania właściciela wraz z rodziną. Organ powołał się w tym zakresie na zeznania świadków W. O. (pomocnika ogrodnika pracującego w majątku) oraz Starosty [...] K. C. Ponadto, w dniu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej budynek dworu nie był wykończony. Udało się tylko go zadaszyć i wykończyć kilka pomieszczeń piwnicznych (zeznania J. S.) i kilka pomieszczeń na parterze (zeznania W.O. i W.S.).
Odnosząc się następnie do stwierdzenia Sądu zawartego w wydanym w sprawie wyroku z 12 października 2016 r. o braku dowodów na występowanie związku funkcjonalnego wyrażającego się w tym, że dwór stanowił centrum zarzadzania produkcją rolną Minister zaznaczył należy, że na tę ocenę składa się szereg okoliczności, na podstawie których ocenia się występowanie lub brak występowania związku funkcjonalnego. Zdaniem organu, o tym, że wykończony w części budynek dworu był funkcjonalnie powiązany z resztą nieruchomości o charakterze rolniczym przesądza sposób jego wykorzystania (przeznaczenia). Dwór bowiem stanowił miejsce zamieszkania robotników folwarcznych. Tym samym jego pierwotne przeznaczenie jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, ich odpoczynku i rekreacji, a także funkcja reprezentacyjna, w praktyce nie zostały zrealizowane. Ten sposób wykorzystania niewykończonego dworu sprawił, że w rzeczywistości pełnił on funkcję budynku gospodarczego typu czworak. Nigdy nie pełnił funkcji mieszkalnej dla właściciela, jego rodziny, czy tym bardziej reprezentacyjnej np. jako miejsce spotkań z gośćmi. Pomimo zatem tego, że dwór nie stanowił centrum zarządzania, był funkcjonalnie związany z resztą majątku o charakterze rolniczym. Organ podniósł, że z listów K. S. z 15 stycznia 1937 r., a także 11 marca 1936 r. wynika również, że od końca 1931 r. jego działania skoncentrowane były wyłącznie na prowadzeniu gospodarstwa rolnego, które odebrał po kilkuletniej dzierżawie od sąsiada J. M. To wszystko wskazuje na ściśle rolniczy charakter całej nieruchomości.
Minister wskazał następnie, że w celu realizacji wytycznych zawartych w wydanych w sprawie wyrokach odnieść się trzeba do ustaleń zawartych w protokole oględzin z 11 grudnia 2007 r. W dokumencie tym stwierdzono, że Plan parku i sadu został w części wykorzystany do zagospodarowania terenu przez Dom Pomocy Społecznej "[...]". Na dzień przeprowadzenia oględzin zespół dworski był urządzony zgodnie z Planem parku i sadu w [...]. Zdaniem organu, powyższe potwierdza, że w końcu doszło do realizacji założenia zawartego w omawianym planie, ale dopiero po przejęciu nieruchomości na rzecz Państwa, bowiem dokonał tego Dom Pomocy Społecznej w [...].
Organ wskazał, że zgodnie z wytycznymi zawartymi w wydanych w sprawie wyrokach odnieść się również trzeba do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 1 czerwca 1984 r. w [...]. Organ wskazał, że akt ten został oparty na innych przesłankach niż te, które brane są pod uwagę w niniejszym postępowaniu. Zawarte w nim ustalenia pochodzą z lat 80-tych, czyli z okresu długo po przejęciu majątku. Ponadto, wymagają konfrontacji z pozostałym materiałem dowodowym. Zdaniem Ministra, materiał dowodowy pochodzący z dokumentów bliższych dacie przejęcia przeczy ustaleniom konserwatora. Z ewidencji nieruchomości przesłanych przez AAN obrazujących stan m.in. na 1 stycznia 1948 r. i stan na 1 stycznia 1949 r., w rubryce parki jest "-" oznacza to brak parku na terenie majątku [...]. Z pierworysu z 11 lipca 1952 r., w zestawieniu z mapą ewidencyjną przesłaną przez Starostwo Powiatowe w [...] , wynika, że cały obszar objęty wnioskiem stanowią ogrody owocowe, grunty orne zabudowane oraz drogi. Oba powyższe dokumenty mają charakter dokumentów urzędowych i stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone na datę zdecydowanie bliższą od daty przejęcia nieruchomości niż decyzja konserwatora. Ponadto, z planu parku i sadu sporządzonego w 1928 r., zdjęcia lotniczego WBH z 1949 r., Krótkiej analizy historycznej znajdującej się w ewidencji parku wynika, że na tym terenie znajdowały się wyłącznie szpalery drzew, tj. jednorzędowe, ewentualnie dwurzędowe (aleje), nasadzenia drzew. Zdaniem organu, biorąc pod uwagę to, że cały teren objęty wnioskiem stanowiły ogrody owocowe, taki sposób nasadzeń drzew był korzystny dla gospodarstwa rolnego ponieważ wpływał na właściwości gleby oraz chronił przed erozją wietrzną, wpływając korzystnie na rośliny uprawne. Pasy zadrzewień wzdłuż pól, dzięki hamowaniu prędkości wiatru, znacznie redukowały jego degradujący wpływ na glebę.
Zdaniem organu odwoławczego, o braku parku w dacie przejęcia nieruchomości świadczy również Plan parku z 1981 r. zamieszczony w opracowaniu pt. "Ewidencja zabytkowej zieleni parku podworskiego w [...] gm. [...]". Z planu parku i dołączonej do niego legendy wynika, że brak jest masywu starodrzewia, występuje zaś masyw drzewostanu młodego, a także młode drzewa iglaste i liściaste, a główną rolę grają tu szpalery. Z metryczki parku i ogrodu z 1982 r. wynika, że powierzchnia parku wynosi 8,4 ha. W ocenie Ministra, powyższe nie może stanowić dowodu, że w dacie przejęcia teren ten stanowił park o wskazanym obszarze z uwagi choćby na to, że wiele nasadzeń nastąpiło po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Z tego też powodu według stanu na 1982 r. teren ten mógł klasyfikować się już jako park. Potwierdza to również Krótka analiza historyczna znajdująca się w ewidencji zabytkowej zieleni paku dworskiego w [...] - [...], w której autorzy równoważą oba pojęcia, tj. park i sad, wskazując, że park przeznaczony jest pod uprawę w miejsce sadu, a także że część parku nadal spełnia funkcję sadu.
Wobec powyższego, Minister stwierdził, że zespół dworski w pierwotnym zamiarze miał wprawdzie stanowić część majątku służącą przede wszystkim jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, miał mieć charakter reprezentacyjny, wypoczynkowy z otaczającym go ogrodem i sadem amatorskim. Szpalery drzew i krzewów miały pełnić funkcję zarówno oddzielającą część mieszkalno - reprezentacyjną od części gospodarczej, a także niewątpliwie funkcję ochronną dla upraw. W efekcie doszło jednak do takiej sytuacji, że właściciel nie dokończył urządzania dworu, stąd też nigdy w nim nie zamieszkał, mało tego stał się on miejscem zamieszkania pracowników rolnych, zyskując tym samym funkcję czworaka. Na terenie zespołu dworskiego nigdy nie było parku, jedynie szpalery drzew i krzewów, a cały teren wokół dworu stanowiły sady. Właściciel nieruchomości koncentrował się głównie na prowadzeniu gospodarstwa rolnego, zatrudniając pracowników rolnych, rządcę, a także czyniąc wysiłki w celu uzyskania nawozów, a także pożyczek na utrzymanie swojej rolniczej działalności.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożył J. S. zarzucając jej naruszenie:
1) art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez jego nieprawidłowe zastosowanie i pominięcie wytycznych i oceny prawnej przedstawionej w wydanych w sprawie wyrokach z 7 grudnia 2018 r. i 12 października 2016 r.,
2) art. 7 i 8 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie całego stanu faktycznego oraz nieuwzględnienie przy wydaniu zaskarżonej decyzji słusznego interesu obywateli, czym naruszono zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji oraz zasadę prawdy obiektywnej,
3) art. 80 w zw. z art. 77 §1 k.p.a. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, czego skutkiem są istotne błędy w ustaleniach faktycznych, w szczególności wyrażające się w bezzasadnym przyjęciu, że przed przejęciem przez Skarb Państwa zespół dworsko - parkowy pełnił funkcję rolniczą oraz miał związek funkcjonalny z nieruchomością rolną przejmowaną w oparciu o przepisy dekretu PKWN,
4) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN poprzez jego błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji nieprawidłowe przyjęcie, że zespół dworsko-parkowy stanowił część majątku funkcjonalnie połączoną z majątkiem rolnym i kwalifikował się do przeznaczenia na cele reformy rolnej oraz poprzez ustalenie stanu faktycznego na czas obejmujący swoim zakresem wiele lat, nie zaś na konkretną datę,
5) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 15 dekretu PKWN poprzez ich błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że zespół dworsko - parkowy był wykorzystywany na cele przewidziane w dekrecie PKWN oraz nie podlegał oddzieleniu od majątku rolniczego.
Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że pomimo wydanych w sprawie wyroków z 7 grudnia 2018 r. i 12 października 2016 r. organ ponownie dokonał wybiórczej i dowolnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędnych ustaleń faktycznych oraz nieprawidłowego zastosowania przepisów dekretu nie uwzględniających nie tylko wytycznych i poglądów zawartych w powyższych wyrokach, ale również wykładni zaprezentowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych. Skarżący wskazał, że budowa zespołu dworsko-parkowego rozpoczęła się w 1928 r. Na wyodrębnionym terenie na dzień 13 września 1944 r. znajdował się dwór, aleja lipowa, biegnąca łukiem w kierunku dworu złożona z dwóch części, oraz sad amatorski, które oddzielone były płotem drewnianym i betonowymi słupami wraz z żywopłotem i drutem kolczastym, ze zbudowaną bramą wjazdową oddzielającą teren dworu od części gospodarczej i budynków czworaków zamieszkałych przez pracowników folwarcznych. Kształt, infrastruktura, naniesienia oraz decyzje poczynione przez ówczesnego właściciela zdecydowanie świadczą o wyodrębnieniu i wyłączeniu wskazanego terenu z otaczającego go gospodarstwa rolnego. Budowa przebiegała planowo i konsekwentnie aż do września 1939 r. i nie dobiegła końca wyłącznie z uwagi na wybuch II Wojny Światowej, a następnie wydanie dekretu PKWN odbierającego właścicielowi cały majątek ziemski, w tym także część mieszkalną, rekreacyjną i reprezentacyjną dworu wraz z parkiem, wydzieloną jeszcze w 1928 r., która na dzień wejścia w życie dekretu nie miała charakteru rolniczego i nie związana była funkcjonalnie w jakikolwiek sposób z prowadzeniem działalności rolniczej.
Skarżący przywołał stanowisko Sądu wyrażone w wydanym w sprawie wyroku z 12 października 2016 r. i wskazał, że organ był tym stanowiskiem związany na zasadzie art. 153 p.p.s.a. Zarzucił, że choć Minister dostrzega, że zespół dworsko – parkowy istniał w dacie wejścia w życie dekretu i stanowił część majątku wyodrębnioną jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, miał mieć charakter reprezentacyjny, wypoczynkowy z otaczającym go parkiem, ogrodem i sadem amatorskim, a szpalery drzew i krzewów miały pełnić funkcję oddzielającą część mieszkalno - reprezentacyjną od części gospodarczej, to jednak poszukuje nieuzasadnionych nieistotnych powiązań o charakterze podmiotowym, nie spełniających warunku obiektywnie trwałych cech, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą. Nietrafne są również twierdzenia organu, że wykorzystanie już po wybuchu wojny niewykończonego dworu, w sposób inny niż zamierzony przez właściciela sprawił, że nabył on w rzeczywistości funkcję budynku gospodarczego typu czworak, tracąc funkcję budynku o charakterze mieszkalnym i reprezentacyjnym, zgodnym z zamierzeniem właściciela. Nie można też zgodzić się ze stanowiskiem organu, że istotne znaczenie dla oceny istnienia związku funkcjonalnego dworu z gospodarstwem rolnym ma fakt zamieszkiwania w budynku dworu pomocnika ogrodnika.
Zdaniem skarżącego, organ pominął istotną okoliczność, że właściciel majątku K. S. nie miał wykształcenia rolniczego, swoje przychody czerpał ze źródeł pozarolniczych a jako właściciel majątku, zajmował się sprawami finansowymi i majątkowymi, nie zaś stricte prowadzeniem działalności rolniczej. Pominął również niekwestionowany fakt, że do prowadzenia gospodarstwa K.S. zatrudnił rządcę, który bezpośrednio prowadził i zarządzał gospodarstwem rolnym, a sam właściciel zamieszkiwał w czworaku wyłącznie w celu prowadzenia nadzoru nad budową dworu. W ocenie skarżącego, nietrafione i nieistotne w stanie niniejszej sprawy jest też twierdzenie organu wskazujące na przeznaczenie zespołu dworsko-parkowego oraz jego stan zagospodarowania po jego odebraniu właścicielowi, tj. z wybuchem II Wojny Światowej, kiedy to K.S. nie miał wpływu na dalszą realizację "Planu parku i ogrodu w [...] " z 1928 r.
Skarżący zarzucił również, że wbrew wytycznym zawartym w wydanych w sprawie wyrokach z 7 grudnia 2018 r. i 12 października 2016 r. organ nie poddał analizie znacznej części materiału dowodowego i nie dokonał oceny dowodów we wzajemnej ich łączności. Między innymi pominął dokumentację Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], decyzję w sprawie wpisania dóbr kultury do rejestru zabytków z 8 listopada 1978 r., z której wynika wprost, że dwór istniał w 1939 r. i otoczony był parkiem o założeniu regularnym. Nie uwzględnił również w całości decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 1 czerwca 1984 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków w korelacji z zeznaniami świadków W. O., J. O. i W. S. Nie w pełni przeanalizował także protokół oględzin z 4 września 2002 r. i 11 grudnia 2007 r., jak również Ewidencję zabytkowej zieleni parku dworskiego w [...] - [...] sporządzoną przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...] w 1981 r. Minister pominął też fakty wynikające z pozostałych dowodów ujawnionych w sprawie, w tym również wyjaśnień samego wnioskodawcy. Przy łącznej ocenie zgromadzonych dowodów, organ nie odniósł się również do informacji wynikających bezpośrednio z mapy sporządzonej w 1952 r. przez A. C. korelującej z "Planem parku i ogrodu w [...] " przygotowanym przez W. T., które zgodnie z chronologią powinny stanowić podstawę wyjścia dla analizy materiału dowodowego sprawy.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie odnosząc się jednocześnie do podniesionych w niej zarzutów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna.
W niniejszej sprawie kontroli Sądu podlegała decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, którą organ odwoławczy uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z 12 kwietnia 2019 r. i jednocześnie stwierdził, że działki nr [...] wchodzące w skład majątku [...], gmina [...], powiat [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3. poz. 13 ze zm.), dalej zwanego "dekretem" lub "dekretem o reformie rolnej".
Na gruncie rozpoznawanej sprawy istotne znaczenie ma okoliczność, że powyższe decyzje administracyjne zapadły po ponownym rozpoznaniu sprawy przez organy administracji. Poprzednie decyzje organów obu instancji stwierdzające podpadanie zespołu dworsko – parkowego pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zostały bowiem uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 876/16, a wyrokiem z 7 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 200/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od powyższego wyroku. Zatem rozpoznając sprawę ponownie organy związane były wytycznymi zawartymi w powołanych wyżej wyrokach na podstawie art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), dalej zwanej "p.p.s.a".
Przypomnieć w tej sytuacji trzeba, że w wyroku z 12 października 2016 r. Sąd wskazał m. in., że sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w niewykończonym jeszcze całkowicie dworze nie może przesądzać o powiązaniu dworu z gospodarczą częścią majątku. Właściciele dworów czy pałaców często nie zamieszkiwali w nich na stałe, a mimo to pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną. Ponadto, Sąd podniósł, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, wbrew twierdzeniom Ministra, że w majątku ziemskim mógł znajdować się park. Powyższe potwierdza decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 1 czerwca 1984 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, do której organy obu instancji nie odniosły się. W ocenie Sądu, dwór oddzielony był od części gospodarczej, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia związku funkcjonalnego i gospodarczego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku, który wyraźnie wskazywałby, że zespół dworsko - parkowy stanowił centrum zarządzania produkcją rolną. Sąd zaznaczył ponadto, że organy nie odniosły się do wszystkich zgromadzonych w sprawie dokumentów. Stąd też nie wyjaśniły dokładnie sprawy, a także nie zebrały całego materiału dowodowego. Ponadto, Sąd podkreślił, że w sprawach dotyczących podpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Takich ustaleń, w ocenie Sądu, organy obu instancji nie poczyniły. WSA nakazał poczynienie dalszych ustaleń w zakresie powierzchni ewentualnego obszaru, który nie miał charakteru rolniczego, ewentualnie nie był funkcjonalnie związany z resztą nieruchomości o charakterze rolnym. Sąd wskazał również, że zabudowane części nieruchomości zdominowane były funkcją rolną, sadowniczą lub znajdowały się w związku funkcjonalnym z pozostałą ściśle rolniczą częścią majątku. Zabudowania miały charakter folwarczny i służyły produkcji rolnej (stodoła, inne budynki gospodarcze, czworaki).
Z kolei w wyroku z 7 grudnia 2018 r. NSA podzielił ocenę sądu pierwszej instancji, że wydając zaskarżone decyzje organy uchybiły regułom postępowania wskazanym w art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. NSA podkreślił niezbędność ustalenia stanu faktycznego w oparciu o cały materiał dowodowy, przy czym analiza poszczególnych dokumentów nie może być dokonywana wybiórczo. Zdaniem sądu drugiej instancji, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak też decyzji pierwszej instancji nie poddano analizie części materiału dowodowego, co spowodowało, że organ dokonał analizy poszczególnych dokumentów w sposób wybiórczy. NSA wskazał, że organ powinien dokonać oceny poszczególnych dowodów i rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności.
W niniejszej sprawie spór koncentruje się na tym czy zespół dworsko – parkowy w [...] był funkcjonalnie związany z rolniczą częścią majątku, a w konsekwencji podlegał działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej. Zdaniem organu odwoławczego, w pierwotnym zamiarze sporny zespół miał wprawdzie stanowić część majątku służącą przede wszystkim jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, miał mieć charakter reprezentacyjny, wypoczynkowy z otaczającym go ogrodem i sadem amatorskim. Szpalery drzew i krzewów miały pełnić funkcję zarówno oddzielającą część mieszkalno - reprezentacyjną od części gospodarczej, a także niewątpliwie funkcję ochronną dla upraw. W efekcie doszło jednak do takiej sytuacji, że właściciel nie dokończył urządzania dworu, stąd też nigdy w nim nie zamieszkał. Mało tego dwór stał się miejscem zamieszkania pracowników rolnych, zyskując tym samym funkcję czworaka. Organ stwierdził również, że na terenie zespołu dworskiego nigdy nie było parku, jedynie szpalery drzew i krzewów, a cały teren wokół dworu stanowiły sady. Powyższe kwestionuje skarżący podnosząc, że kształt, infrastruktura, naniesienia oraz decyzje poczynione przez ówczesnego właściciela majątku, który budowę zespołu dworsko – parkowego jako samodzielnej całości rozpoczął w 1928 r., zdecydowanie świadczą o wyodrębnieniu i wyłączeniu wskazanego terenu z otaczającego go gospodarstwa rolnego, a organ odwoławczy poszukuje nieuzasadnionych nieistotnych powiązań o charakterze podmiotowym, nie spełniających warunku obiektywnie trwałych cech wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą.
Odnosząc się do powyższego w pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że po analizie zebranego materiału dowodowego (w tym mapy nadesłanej przez Starostwo Powiatowe w [...] i pierworysu majątku [...] z 11 lipca 1952 r.) podzielił ocenę organu odwoławczego, że działaniu dekretu, z uwagi na ich przeznaczenie i sposób zagospodarowania, podlegały działki nr [...] stanowiące podwórze, gdzie mieściła się zabudowa mieszkalna dla pracowników majątku ([...]), działka nr [...], na której znajdowały się zabudowania gospodarcze oraz sad, działka nr [...], która stanowiła sad, a także działka nr [...] (droga wewnątrz sadu).
Zdaniem Sądu, prawidłowo również uznał organ odwoławczy, że działaniu dekretu podlegała część nieruchomości, na którą składają się działki nr [...] i [...], i na której znajdował się, między innymi, budynek dworu. Analiza zebranego materiału dowodowego potwierdza bowiem ocenę organu, że w dacie przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej przedmiotowy dwór nie pełnił funkcji mieszkalnej dla właściciela majątku i jego rodziny, którzy zamieszkiwali w jednym z [...] znajdujących się na terenie majątku. W wykończonym w części budynku dworu mieszkał pomocnik ogrodnika, który zajmował się inspektami, warzywnikiem i sadem. W tej sytuacji prawidłowo uznał organ odwoławczy, że pierwotne przeznaczenie dworu jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, ich odpoczynku i rekreacji, a także funkcja reprezentacyjna, w praktyce nie zostało zrealizowane. Wskazany sposób wykorzystania niewykończonego dworu spowodował bowiem, że w dacie przejęcia na cele reformy rolnej w rzeczywistości dwór pełnił funkcję budynku gospodarczego typu [...]. Zatem, choć przedmiotowy dwór nie stanowił centrum zarządzania majątkiem, to jednak był funkcjonalnie związany z resztą majątku o charakterze rolniczym. Tym samym podniesiona w skardze argumentacja o braku utraty przez dwór funkcji budynku o charakterze mieszkalnym i reprezentacyjnym zgodnym z zamierzeniem właściciela nie zdołała podważyć powyższych prawidłowych ustaleń organu odwoławczego. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza bowiem aby dwór pełnił kiedykolwiek funkcję mieszkalną dla właściciela, jego rodziny, czy bardziej reprezentacyjną np. jako miejsce spotkań z gośćmi. Z podanych wyżej przyczyn, prawidłowości oceny organu nie zdołały również podważyć podniesione w skardze zarzuty nieistotnego dla zaskarżonego rozstrzygnięcia faktu zamieszkiwania w budynku dworu pomocnika ogrodnika, a także zatrudnienia przez właściciela do prowadzenia gospodarstwa rządcy, podczas gdy właściciel zamieszkiwał w [...]wyłącznie w celu prowadzenia nadzoru nad budową dworu.
Po analizie zebranego materiału dowodowego Sąd podzielił również ocenę organu odwoławczego, że park powstał dopiero po wejściu w życie dekretu o reformie rolnej. Prawidłowo w tym zakresie Minister ocenił wartość dowodową decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 1 czerwca 1984 r. w sprawie wpisania parku do rejestru zabytków. Nie ulega wątpliwości, że obie instytucje, to jest ochrona konserwatorska i reforma rolna, wynikają z odmiennych przesłanek i są od siebie niezależne. W tych okolicznościach zasadnie organ odwoławczy skonfrontował treść decyzji konserwatora z 1 czerwca 1984 r. z pozostałym materiałem dowodowym pochodzącym z dokumentów bliższych dacie przejęcia (tj. ewidencją nieruchomości obrazującą stan m.in. na 1 stycznia 1948 r. i na 1 stycznia 1949 r., pierworysem z 11 lipca 1952 r. w zestawieniu z mapą ewidencyjną przesłaną przez Starostwo Powiatowe w [...], planem parku i sadu z 1928 r., zdjęciem lotniczym WBH z 1949 r. oraz Krótką analizą historyczną znajdującą się w ewidencji zabytkowej zieleni parku dworskiego w [...] - [...]). Analiza powyższej dokumentacji potwierdza ocenę organu odwoławczego, że zawarte w nich ustalenia nie są zgodne z treścią decyzji konserwatora z 1 czerwca 1984 r. Ze wskazanych dokumentów wynika bowiem, że cały objęty wnioskiem obszar stanowią ogrody owocowe, grunty orne zabudowane oraz drogi. Dokumentacja ta potwierdza również, że na terenie objętym wnioskiem nie znajdował się park, ale wyłącznie szpalery drzew, to jest jednorzędowe nasadzenia drzew, ewentualnie dwurzędowe (aleje). Zasadnie przy tym podniósł organ odwoławczy, że na takie zagospodarowanie zespołu dworskiego wskazują w swoich zeznaniach strony postępowania i świadkowie. Stanowisko organu o braku, w dacie przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej, parku na badanym terenie potwierdza również kolejny dokument w postaci Planu parku z 1981 r. zamieszczonego w opracowaniu "Ewidencja zabytkowej zieleni parku podworskiego w [...] gm. [...]". Z planu tego wynika, że na spornym terenie nie występuje masyw starodrzewia, a jedynie masyw drzewostanu młodego, a także młode drzewa iglaste i liściaste, a główną rolę pełnią tu szpalery drzew. Istnienia parku w dacie przejęcia nie może również dowodzić, na co prawidłowo zwrócił uwagę organ odwoławczy, metryczka parku i ogrodu z 1982 r., z której wynika, że powierzchnia parku wynosi 8,4 ha. Trafnie podniósł przy tym Minister, że wiele nasadzeń nastąpiło po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Z tej przyczyny według stanu na 1982 rok teren ten mógł klasyfikować się już jako park.
Podsumowując, zasadnie uznał organ odwoławczy, że w ustalonym stanie faktycznym w pierwotnym zamiarze sporny zespół dworski miał wprawdzie stanowić część majątku służącą przede wszystkim jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, miał mieć charakter reprezentacyjny, wypoczynkowy z otaczającym go ogrodem i sadem amatorskim. Szpalery drzew i krzewów miały pełnić funkcję zarówno oddzielającą część mieszkalno - reprezentacyjną od części gospodarczej, a także funkcję ochronną dla upraw. W rezultacie doszło jednak do sytuacji, że właściciel nie ukończył urządzania dworu i nigdy w nim nie zamieszkał, a wykończony w części dwór stał się miejscem zamieszkania pracownika rolnego pełniąc tym samym funkcję czworaka. Ponadto, na terenie zespołu dworskiego w dacie przejęcia na cele reformy rolnej nie było parku, jedynie szpalery drzew i krzewów, a cały teren wokół dworu stanowiły sady. Tym samym niezasadny okazał się podniesiony w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz art. 1 ust. 2 w związku z art. 15 dekretu. Sąd wskazuje, że skarżący nie kwestionują sposobu wykorzystania (przeznaczenia) wykończonego w części dworu jako miejsca zamieszkania pomocnika ogrodnika. Podnoszą jedynie, że brak jest dowodów na to, że przebywanie tego pracownika we dworze było bezpośrednio związane z pracami rolniczymi, a nie pracami na terenie kompleksu parkowego i amatorskiego sadu. Powyższego stanowiska skarżących nie potwierdzają jednak zeznania świadków W. O. (pomocnika ogrodnika pracującego w majątku) oraz Starosty[...] K. C.. Ponadto, jak już wskazano wyżej, wobec treści zebranej w sprawie dokumentacji bez znaczenia dla prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia pozostaje podniesiona w skardze argumentacja, że organ nie powinien brać pod uwagę zdarzeń faktycznych, na które właściciel nie miał wpływu, a także, że teren parku wraz z dworem pełnił funkcję mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną.
Za niezasadny Sąd uznał również podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a. Analiza akt sprawy potwierdza, że Minister zastosował się do wiążących organ wytycznych zawartych w prawomocnych wyrokach z 12 października 2016 r. i 7 grudnia 2018 r. W szczególności organ poddał wnikliwej analizie i ocenie, opartej o cały zebrany materiał dowodowy, podniesioną w wyroku z 12 października 2016 r. kwestię, że sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w budynku dworu nie może przesądzać o jego powiązaniu z gospodarczą częścią majątku oraz kwestię braku dowodów na występowanie związku funkcjonalnego wyrażającego się w tym, że dwór stanowił centrum zarzadzania produkcją rolną. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji potwierdza również, że Minister sprostał nakazanemu w wydanych w sprawie wyrokach obowiązkowi ustalenia stanu faktycznego sprawy w oparciu o cały zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz poddania analizie nie tylko poszczególnych dowodów, ale całości materiału dowodowego (w tym, między innymi, wskazanych w wyroku z 12 października 2016 r. protokołu oględzin z 11 grudnia 2007 r. oraz decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 1 czerwca 1984 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków), rozpatrzonego we wzajemnej łączności, czemu dał wyraz w obszernych i wnikliwie uzasadnionych motywach zaskarżonej decyzji.
W sprawie nie doszło również do podniesionego w skardze naruszenia przepisów postępowania. Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został ustalony zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej i znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym. Dokonana przez organ ocena tych dowodów nie ma zaś charakteru dowolnego. W szczególności, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, organ poddał wnikliwej analizie cały zebrany materiał dowodowy. Ponadto, w sposób wyczerpujący wyjaśnił, z zachowaniem reguł swobodnej oceny dowodów, dlaczego w jego ocenie, na podstawie zebranych dowodów, ocenianych we wzajemnej łączności, istniało powiązanie funkcjonalne pomiędzy wnioskowaną częścią nieruchomości a pozostałą częścią majątku. Za uzasadniony nie można uznać zarzutu naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów tylko dlatego, że wnioski organu, oparte o cały zebrany w aktach sprawy materiał dokumentacyjny są inne, niż twierdzenia strony, przy jednoczesnym zachowaniu przez organ administracji reguł logiki prawniczej, jednoznacznego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia, a także oparcia się na całym materiale dowodowym rozpatrywanym we wzajemnej łączności ze sobą. Doktryna i orzecznictwo sądów administracyjnych wskazują w sposób wyraźny, że organy winny kierować się wówczas wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, przy zastosowaniu reguł logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne. Przy spełnieniu wyżej wymienionych przesłanek organ administracji publicznej może odmówić mocy dowodowej poszczególnym środkom dowodowym, nawet gdy spełniają określone prawem wymagania. Wobec powyższego, podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 8 oraz art. art. 80 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a., nie znajdują usprawiedliwionych podstaw.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.).