IV SA 2477/03

IV SA 2477/03 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2004-06-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2003-06-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Szymańska
Barbara Gorczycka-Muszyńska /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Kabat-Rembelska
Sygn. powiązane
OSK 1402/04 - Wyrok NSA z 2005-05-13
I OZ 682/16 - Postanowienie NSA z 2016-07-14
Skarżony organ
Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Barbara Gorczycka-Muszyńska (spr.), Sędziowie sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska, asesor WSA Anna Szymańska, Protokolant Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2004 r. sprawy ze skargi H.C. S.A. w P. na decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] maja 2003 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] stycznia 2003r. II. zasądza od Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz skarżącego H. C. SA w P. 500 zł (pięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania III. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.
Uzasadnienie
Na żądanie następców prawnych P. H., zgłoszone w piśmie z dnia 10 grudnia 1996 r., wszczęte zostało postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa H. i S. Spółka z o.o. w P., tj. przedsiębiorstwa wymienionego pod poz. 62 zawartego w tym orzeczeniu wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. Nr 3 poz. 17).
Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] lipca 1999 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 1999 r. stwierdzającą nieważność omawianego orzeczenia Nr [...]. W uzasadnieniu tej decyzji organ naczelny podał, że postępowanie w sprawie nacjonalizacji tego przedsiębiorstwa na podstawie art. 3 lit. B pow. ustawy zostało wszczęte [...] października 1947 r., a więc po terminie zastrzeżonym w art. 3 ust. 6 pow. ustawy w brzmieniu ustalonym dekretem z dnia 20 grudnia 1946 r. ( Dz. Nr 72, poz. 394 z 1946 r.).
Przepis art. 3 ust. 6 stanowił, że orzeczenie nacjonalizacyjne w trybie art. 3 pow. ustawy "może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność państwa". Wprawdzie w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstwa H. i S. Sp. z o.o. postępowanie wszczęte zostało [...] września 1946 r. tj. przed tą datą, jednakże postępowanie to dotyczyło przejęcia omawianego przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 pow. ustawy jako poniemieckiego. Dopiero po upływie roku dokonana została zmiana kwalifikacji prawnej nacjonalizacji omawianego przedsiębiorstwa z art. 2 na art. 3 cyt. ustawy i Wojewódzka Komisja ds. upaństwowienia przedsiębiorstw postanowieniem z dnia [...] października 1947 r. zdecydowała przedstawić Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o przejęcie tego przedsiębiorstwa na własność Państwa na podstawie art. 3 pow. ustawy tj. jako przedsiębiorstwa nie należącego do osób fizycznych lub prawnych wymienionych w art. 2. Zdaniem organu data wszczęcia postępowania w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa należącego do spadkobierców P. H. jest datą wydania tego postanowienia tj. dzień [...] października 1947 r.
Skoro zatem postępowanie w sprawie przejęcia omawianego przedsiębiorstwa postępowanie wszczęte zostało po dniu 31 marca 1947 r., to brak było podstaw do wydania decyzji nacjonalizacyjnej i orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. w części dotyczącej tego przedsiębiorstwa jako dotknięte wadą wskazaną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa podlega stwierdzeniu nieważności.
W wyniku skargi na tę decyzję wniesionej przez Spółkę Akcyjną H. C. w P. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 2 lutego 2000 r. Sygn. akt 1495/99 uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki wskazując, że fizycznie i prawnie istniał jeden podmiot gospodarczy o nazwie H. i S. i postępowanie nacjonalizacyjne w odniesieniu do tego podmiotu wszczęte zostało przed dniem 31 marca 1947 r. z tym jedynie, że początkowo postępowanie to toczyło się wg procedury przewidzianej dla przedsiębiorstw niepolskich jednakże już jesienią 1946 r. wobec zarzutów zgłoszonych przez spadkobierców P. H., którzy wykazali, że nie jest to przedsiębiorstwo poniemieckie – toczyło się pod kątem zastosowania jako podstawy prawnej jego nacjonalizacji – art. 3 pow. ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.
W tych okolicznościach, w ocenie Sądu Administracyjnego nie było podstaw do przyjęcia , że orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. wydane zostało z rażącym naruszeniem art. 3 ust. 6 pow. ustawy nacjonalizacyjnej.
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 marca 2001 r. Sygn. akt II RN 176/00 oddalił rewizję nadzwyczajną Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że w opublikowanym urzędowym [...] Dzienniku Wojewódzkim Nr [...] z dnia [...] września 1946 r. w wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa umieszczone zostało także omawiane przedsiębiorstwo, co sprawiło, że w imieniu właścicieli tego przedsiębiorstwa zgłoszone zostały zarzuty przeciwko traktowaniu tego przedsiębiorstwa jako poniemieckiego, czyli podlegającego nacjonalizacji na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej. W tej sytuacji, przyjmując, że za datę wszczęcia postępowania z urzędu należy uznać dzień, w którym strona została poinformowana przez organ o wszczęciu postępowania administracyjnego - w danym wypadku byłby to dzień [...] września 1946 r. czyli data publikacji [...] Dziennika Urzędowego Nr [...] w którym opublikowano wykaz podlegających nacjonalizacji przedsiębiorstw, a pośród nich także firmę H. i S. z o.o. O tym, że spadkobiercy P. H. zostali poinformowani o ujęciu w wykazie ogłoszonym [...] września 1946 r.- także omawianego przedsiębiorstwa świadczy fakt zgłoszenia w dniu 28 października 1946 r. przez pełnomocnika właścicieli tego przedsiębiorstwa w trybie § 27 ust. 1 rozporządzenia zarzutów przeciwko potraktowaniu tego przedsiębiorstwa jako przedsiębiorstwa poniemieckiego. Oznacz to, że postępowanie w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstwa H. i S. Spółka z o.o. zostało wszczęte jeszcze przed dniem 31 grudnia 1946 r. , a więc zgodnie z wymaganiem prawnym określonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej (w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. – Dz. U. Nr 72, poz. 394). Natomiast dla oceny daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego w rozpoznawanej sprawie nie może mieć znaczenia to , że właściwa Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw dopiero w dniu 2 października 1947 r. zakończyła postępowanie w tej sprawie i przedstawiła wniosek o upaństwowienie przedsiębiorstwa H. i S. Spółka z o.o. na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, bowiem możliwość taką wyraźnie przewidywały przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. (47 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia).
W toku ponownie rozpatrywanego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Minister Przemysłu i Handlu – spadkobiercy P. H. zmodyfikowali pierwotne żądanie zgłoszone w piśmie z dnia 10 grudnia 1996 r. i wnieśli o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia jako wydanego z rażącym naruszeniem § 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. poprzez nie przedstawienie właściwemu ministrowi do zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego sporządzonego w dniu 12 listopada 1949 r., a także z rażącym naruszeniem art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. poprzez przejęcie w trybie tego przepisu nieruchomości nie stanowiących własności przedsiębiorstwa. Podnieśli nadto, że omawiane orzeczenie Nr [...] dotknięte jest także wadą wskazaną w art. 156 § 1 ust. 5 kpa.
Zdaniem spadkobierców P. H. – orzeczenie to, wskutek braku protokołu zdawczo - odbiorczego zatwierdzonego przez właściwego Ministra było niewykonalne, bowiem nie zostały ustalone składniki majątkowe stanowiące własność nacjonalizowanego przedsiębiorstwa – nie skonkretyzowano więc przedmiotu nacjonalizacji.
Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej decyzją z dnia [...] stycznia 2003 r. w powołaniu na art. 156 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 157 § 1 i 2 oraz art. 158 § 1 kpa stwierdził nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. "o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa H. i S. Sp. z o.o. w P. ul. [...] w części dotyczącej zabudowanych nieruchomości położonych w P. przy ul. [...] zapisanych w księgach wieczystych tom. [...] wykaz [...] tom [...] wykaz [...], tom [...] wykaz [...] z wyłączeniem parceli na której była posadowiona fabryka kwasu węglowego R. oraz nieruchomości fabrycznej opisanej w tomie [...] wykaz [...]".
W uzasadnieniu tej decyzji podano, że protokołem zdawczo odbiorczym objęto również działkę pomiędzy ul. [...] a torem kolejowym, która zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do Spraw upaństwowienia przedsiębiorstw została wyłączona spod nacjonalizacji. Wbrew postanowieniom § 75 a Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. ówczesny użytkownik przedsiębiorstwa nie przedstawił protokołu zdawczo- odbiorczego właściwemu ministrowi do zatwierdzenia. Przejęta więc na własność Państwa nieruchomość fabryczna będąca własnością spadkobierców P. H. nie mogła stanowić składnika przedsiębiorstwa H. i S. Sp z o.o. w P., a skoro tak, to nie mogła być przedmiotem upaństwowienia.
Niezależnie od tego - organ stwierdził, że niewydanie przez właściwego ministra orzeczenia w przedmiocie zatwierdzenia protokołu zdawczo – odbiorczego "samo przez się stanowiło rażące naruszenie prawa procesowego tj. § 75 a ust. 2 tego rozporządzenia. Mając na uwadze powyższe należy uznać, że orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu (...) w części dotyczącej objęcia zabudowanych nieruchomości stanowiących własność spadkobierców P. H. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 pkt 2 kpa". Zdaniem organu orzekającego "uchybienie to nosi znamiona kwalifikowanego naruszenia prawa". Organ podaje, że: niewłaściwe zastosowanie przepisu prawa w oparciu o dowolne wnioski nie mające umocowania w stanie faktycznym doprowadziło w konsekwencji do upaństwowienia mienia stanowiącego własność H. Sp. z o.o. w odniesieniu do której skierowano do Ministra Przemysłu i Handlu wniosek o nacjonalizację.
Konsekwencją powyższego jest uznanie za wadliwe wszelkich późniejszych czynności rozpoznających, podjętych w stosunku do nieruchomości i innych składników majątkowych, będących własnością spadkobierców P. H.
Jeżeli zatem przejęte nieruchomości nie stanowiły własności spółki prawa handlowego H., to nie mogły być przedmiotem upaństwowienia. Decyzja ta utrzymana została w mocy decyzją z dnia [...] maja 2003 r.
Skargę na tę decyzję wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego H. C. – P. Spółka akcyjna.
W skardze zarzucono sprzeczność istotnych ustaleń, na których oparto rozstrzygnięcia, z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz naruszenie art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, nieuwzględnienie treści art. 6 ust 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., błędną wykładnię § 75 a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. przez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego orzeczeniem właściwego ministra było wymogiem ustawowym, naruszenie art. 30 § 4 kpa przez uznanie, że spadkobiercom P. H. przysługuje przymiot strony w omawianej sprawie, a tym samym, że byli oni legitymowani do zgłoszenia żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego oraz błędne przyjęcie, że ocenione w tym postępowaniu orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu dotknięte jest wadą rażącego naruszenia prawa.
W odpowiedzi na skargę organ naczelny wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwy dla rozpoznania skargi w związku z reformą sądownictwa administracyjnego zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna, mimo, iż nie wszystkie zarzuty w niej zawarte są trafne.
We wniosku (żądaniu) wszczynającym postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu w części dotyczącej przedsiębiorstwa przy ul. [...] w P. zawarte zostały dwa zarzuty:
1. zarzut wydania tego orzeczenia z rażącym naruszeniem art. 3 ust. 6 ustawy który zastrzegał, że orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa w trybie art. 3 tej ustawy może być wydane tylko wówczas, jeśli postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r.
2. zarzut przejęcia łącznie z nacjonalizowanym przedsiębiorstwem – także parceli, które zostały wyłączone z nacjonalizacji postanowieniem Głównej Komisji ds. upaństwowień, w którym stwierdzono, że parcele te "nie stanowią przynależności przedsiębiorstwa".
Pierwszy z tych zarzutów rozstrzygnięty został wyrokiem NSA i wyrokiem Sądu Najwyższego, oddalającym rewizję nadzwyczajną od wyroku NSA. W wyrokach tych przesądzone zostało, że datą wszczęcia postępowania w sprawie nacjonalizacji tego przedsiębiorstwa jest dzień, w którym strona poinformowana została o wszczęciu postępowania, niezależnie od tego, czy w akcie zawierającym taką informację podano jako podstawę nacjonalizacji przepis art. 2 czy art. 3 ustawy.
Dniem tym była data opublikowania zarządzenia z dnia [...] września 1946 r.
Rozważania i polemiki prowadzone obecnie w pismach procesowych, czy te wyroki sądowe przesądziły także kwestię statusu własnościowego tego przedsiębiorstwa są o tyle bezprzedmiotowe, że przepis art. 3 ust. 6 ustawy dotyczący orzeczeń wydawanych na podstawie art. 3, a więc nie odnosił się do kwestii przejścia przedsiębiorstwa na własność Państwa z mocy samego prawa na podstawie art. 2 ustawy. Sąd nie mógłby zatem oceniać zarzutu rażącego naruszenia art. 3 ust. 6 i wyrażać poglądu w kwestii wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego, gdyby chodzić miało o przedsiębiorstwo należące do któregoś z podmiotów wskazanych w art. 2. Ponadto w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w aktach, a w szczególności wyroku Sądu Apelacyjnego w P. z 1939 r. nie mogło budzić wątpliwości, że w dacie wejścia w życie ustawy przedsiębiorstwo nie należało do spółki niemieckiej, bo zwarta w 1928 r. umowa kupna sprzedaży tego przedsiębiorstwa pow. wyrokiem Sądu Apelacyjnego została unieważniona.
Drugi z tych zarzutów wymagał oceny czy przejęcie parceli wyłączonych spod nacjonalizacji postanowieniem Głównej Komisji jest wadą orzeczenia Nr [...]. Orzeczenie to nie wymieniało poszczególnych parceli, na których znajdowało się przedsiębiorstwo. Przedmiotem tego orzeczenia było przedsiębiorstwo, a nie poszczególne składniki majątkowe należące do P. H.
W orzeczeniu tym jednoznacznie wskazano, że składniki majątkowe przedsiębiorstwa zostaną ustalone w protokole zdawczo – odbiorczym, ale jednocześnie zastrzeżono, że protokół ten będzie uwzględniał ustalenia zawarte w postanowieniu Głównej Komisji ds. upaństwowienia, a więc z mocy tego orzeczenia protokół zdawczo-odbiorczy miał wyłączyć ze składników przedsiębiorstwa dwie parcele opisane w tym postanowieniu. Wymagało zatem oceny organu nadzoru, rozpoznającego sprawę nieważności orzeczenia Nr [...], czy można uznać, że zarzut dotyczący przejęcia tych parceli jest zarzutem dotyczącym orzeczenia, czy też jest zarzutem dotyczącym protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym – wbrew rozstrzygnięciu zawartemu w orzeczeniu Nr [...] nie wyłączono jednej z działek, opisanych w postanowieniu Głównej Komisji ds. upaństwowienia jako nie wchodzące w skład przedsiębiorstwa.
Rozstrzygnięcie tej kwestii wymagałoby rozważenia jaki charakter ma protokół zdawczo – odbiorczy i czy istotnie – jak to podnosili następcy prawni P. H. – stanowi on integralną część orzeczenia nacjonalizacyjnego i brak tego protokołu w chwili wydania orzeczenia oznacza, że przedmiot orzeczenia nie został ustalony i że z tego względu orzeczenie to w chwili jego wydania było niewykonalne.
Ocena tego zarzutu wymagałaby analizy przepisów rozporządzenia wykonawczego, które w § 71 stwierdza, że przedsiębiorstwo przejęte w myśl art. 3 ustawy przechodził na własność państwa z dniem ogłoszenia orzeczenia, w następnych zaś przepisach odnosi się do kwestii sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego stanowiąc, że jednocześnie z ogłoszeniem orzeczenia o przejęcie przedsiębiorstwa właściwy minister wyznacza osoby lub organizacje obejmujące zarząd, a te osoby lub organizacje ogłaszają w Woj. Dz. Urzędowym termin sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa objętego orzeczeniem ministra.
Z tej regulacji w zestawieniu z § 66, który określając przedmiot orzeczenia nacjonalizacyjnego i jego składniki - nie wymienia protokołu zdawczo-odbiorczego wynika, że z reguły protokół zdawczo – odbiorczy sporządzany był po wydaniu orzeczenia o nacjonalizacji i nie stanowił (bo nie mógł) integralnej części orzeczenia, a tylko w przypadku zgłoszenia do protokołu tego zarzutów – właściwy minister rozstrzygał o zasadności bądź bezzasadności tych zarzutów orzeczeniem.
Na tle regulacji zawartej w § 75 ust. 2 wymagałoby także wyjaśnienia jak należy rozumieć zawarte w niej stwierdzenie, że zatwierdzony przez ministra protokół zdawczo-odbiorczy jest integralną częścią orzeczenia.
Dla wyniku sprawy niniejszej jednak rozważania takie byłyby zbędne, skoro niesporne jest, że do protokołu zdawczo-odbiorczego nie zgłoszono żadnych zastrzeżeń, minister nie mógł więc rozpatrywać- zgłoszonych uwag i zarzutów jak to określa § 75 a ust. 2.
W związku z jednoznacznym brzmieniem § 71 stanowiącego, że przedsiębiorstwo przechodzi na własność Państwa z dniem ogłoszenia orzeczenia, oraz w związku z treścią orzeczenia Nr [...], które określało nazwę, przedmiot i adres przedsiębiorstwa posiłkując się przy określeniu jego nazwy – nazwą firmy niemieckiej – a także w związku z wyrażonym wskazaniem, że nie są składnikiem przedsiębiorstwa dwie parcele wymienione w postanowieniu Głównej Komisji – należało rozważyć, czy przejęcie tych parceli można traktować jako przesłankę dla stwierdzenia nieważności orzeczenia na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, a jeżeli nie – to czy w ogóle dopuszczalna jest droga postępowania administracyjnego, czy też w sprawie przejęcia tych parceli, właściwa była droga sądowa o zwrot nieruchomości przejętych – bez tytułu prawnego.
Oceniając legalność zaskarżonej decyzji Sąd zwrócił uwagę na sposób zredagowania decyzji wydanej w sprawie niniejszej, utrzymanej w mocy zaskarżoną decyzją.
Osnowa decyzji jest jej kwintesencją - wyraża bowiem rezultat stosowania normy prawa do konkretnego przypadku, w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych i materiału dowodowego. Z racji centralnego miejsca, jakie zajmuje osnowa decyzji w strukturze decyzji – organ orzekający obowiązany jest formułować ją ze szczególną dbałością o jasność i zrozumiałość.
W sprawie niniejszej osnowa decyzji Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2003 r. zredagowana została w taki sposób, że nie tylko wynik sprawy nie jest oczywisty ale nadto – stwarza możliwość różnej interpretacji samego rozstrzygnięcia (osnowy). Skoro bowiem organ orzekający stwierdził nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu "w części dotyczącej objęcia zabudowanych nieruchomości położonych w P. zapisanych w księgach wieczystych tom. [...] wykaz [...] tom [...] wykaz [...] i tom [...] wykaz [...]" to tak zredagowana osnowa decyzji nie oznacza jeszcze, że w postępowaniu nieważnościowym stwierdzono nieważność orzeczenia o nacjonalizacji omawianego przedsiębiorstwa. Oznacza jedynie, że parcele wymienione w osnowie decyzji nie uległy nacjonalizacji jako składniki znacjonalizowanego przedsiębiorstwa tj. jako część przynależna do przedsiębiorstwa.
Stwierdzenie nieważności orzeczenia w części - stanowi jedynie usunięcie z obrotu prawnego tej części tego orzeczenia, która obarczona jest jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa i powoduje, że część orzeczenia nie obarczona wadą zachowuje swoją ważność. (Sąd Najwyższy w wyroku z dnia [...] stycznia 2003 r. sygn. akt [...] wskazał, że stwierdzenie nieważności części decyzji administracyjnej może nastąpić tylko wówczas, gdy jedynie ta część zawiera wady z art. 156 § 1 kpa, które jednak nie wywierają wpływu na treść pozostałego rozstrzygnięcia mogącego samodzielnie funkcjonować w obrocie prawnym).
Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ nadzoru uznaje, iż istnieją podstawy do wyeliminowania w całości z obrotu prawnego orzeczenia nacjonalizacyjnego.
Przemawiać ma za takim rozstrzygnięciem przytoczona kilkakrotnie w motywach decyzji okoliczność, że upaństwowieniem objęto także majątek nie będący własnością spółki prawa handlowego H., w stosunku do której prowadzone było postępowanie nacjonalizacyjne, a także "stanowiące samo w sobie rażące naruszenie prawa procesowego (§ 75 a ust. 2 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r.) polegające na nie wydaniu przez właściwego ministra orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego".
Zrozumienie osnowy decyzji wydanej w postępowaniu nieważnościowym dodatkowo komplikuje fakt, że z akt sprawy, a w szczególności z zał Nr [...] do protokołu zdawczo – odbiorczego nie wynika, aby w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa wchodziła nieruchomość zapisana w kw tom [...] wykaz [...],a także parcela na której była posadowiona fabryka kwasu węglowego R., a które wymieniono w osnowie zaskarżonej decyzji.
Należy także wskazać, że niedopuszczalne jest takie redagowanie osnowy decyzji, które – dla wyjaśnienia jej treści – odsyła do aktów lub dokumentów nie stanowiących załącznika decyzji (integralnej części decyzji).
W decyzji dotyczącej stwierdzenia nieważności konkretnego orzeczenia – nie mogą znajdować się rozstrzygnięcia nie nawiązujące wprost do tego orzeczenia. W orzeczeniu kontrolowanym w postępowaniu nieważnościowym nie zostały wyszczególnione działki , które wymienia osnowa zaskarżonej decyzji. Zawarte w osnowie ustalenie, że podlegały przejęciu parcele na których m.in. była posadowiona fabryka kwasu węglowego może być w tych warunkach ocenione jako rozstrzygnięcie co do istoty sprawy o przejęcie przedsiębiorstwa na własność państwa.
Takie rozstrzygnięcie w postępowaniu nieważnościowym jest niedopuszczalne. W sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia administracyjnego obowiązuje zasada, że organ administracyjny orzeka wyłącznie kasacyjnie, co oznacza, że nie może orzekać co do istoty sprawy rozstrzygniętej kontrolowanym w tym posterowani orzeczeniem. Może jedynie albo stwierdzić nieważność tego orzeczenia (w całości lub w części) albo jego niezgodność z prawem, a w braku przesłanek do takiego orzekania – odmówić stwierdzenia nieważności orzeczenia. Nie jest więc władny zmienić ani uzupełnić kontrolowanego orzeczenia ani też – uchylając je orzec jednocześnie co do istoty.
Należy przy tym zwrócić uwagę, że skoro w ocenie organu orzekającego orzeczenie nacjonalizujące omawiane przedsiębiorstwo jest nieważne z powodu nie zatwierdzenia przez właściwego ministra protokołu zdawczo- odbiorczego, to niezrozumiałe jest pozostawienie w obrocie prawnym tej jego części, która rzekomo dotyczy parceli zabudowanej fabryką kwasu węglowego oraz parceli opisanej w formie [...] wykaz [...].
Odnosząc się do uzasadnienia zaskarżonej decyzji sąd wojewódzki stwierdził, że organ orzekający zawarł w nim szereg sprzecznych ze sobą ustaleń i stwierdzeń. I tak np. – skoro ustalono, że umowa kupna sprzedaży zawarta w 1928 r. pomiędzy sprzedającym P. H., a kupującym - Spółką z o.o. H. i S. wskazująca jako przedmiot sprzedaży nieruchomość fabryczną składającą się z działek zapisanych w księgach wieczystych P. R. tom [...] wykaz [...], tom [...] wykaz [...] i wykaz [...] oraz tom [...] wykaz [...], ( na których to działkach znajdowało się przedsiębiorstwo którego przedmiotem działania była budowa cieplarni, odlewnia kotłów, produkcja okien inspektowych) została unieważniona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w P. z dnia [...] marca 1939 r. Sygn. akt. [...], a nadto Sąd Grodzki w P. postanowieniem z dnia [...] lipca 1945 r. sygn. akt [...] wprowadził następców prawnych P. H. w posiadanie tej nieruchomości - to stwierdzenia organu orzekającego, że postępowanie nacjonalizacyjne zakończone orzeczeniem Nr [...] z dnia [...] maja 1948 r. prowadzone było w odniesieniu do przedsiębiorstwa stanowiącego własność niemieckiej Spółki H. Sp. z o.o. i że tym orzeczeniem nie mogły być przejęte nieruchomości nie należącego do tej Spółki jest niezrozumiałe i niekonsekwentne.
Dokumenty zgromadzone w aktach dawały podstawę do przyjęcia, że przedmiotem nacjonalizacji było przedsiębiorstwo należące do spadkobierców P. H. i że dla oznaczenia tego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. stanowiącym załącznik do orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu posłużono się jedynie nawą firmy "H. i S. Sp. z o.o." – dla jednoznacznego określenia, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. Nie oznaczało to w żadnym wypadku, że przedmiotem przejęcia jest przedsiębiorstwo należące do tej firmy.
Przedsiębiorstwo należące do spółki niemieckiej nie mogłoby bowiem podlegać nacjonalizacji na podstawie art. 3 pow. ustawy, lecz przeszłoby na własność Państwa z mocy samego prawa na podstawie art. 2 tej ustawy i wydawanie orzeczenia administracyjnego w tej kwestii pozbawione byłoby podstawy prawnej.
Spadkobiercy P. H. bezzasadnie więc traktowani są przez organ orzekający o nacjonalizacji omawianego przedsiębiorstwa jako osoby trzecie w stosunku do rzekomego właściciela Spółki H., bezzasadnie też traktowanej jako właściciel tego przedsiębiorstwa.
Stosownie do wyroku Sądu Apelacyjnego w P. z 1939 r. Spółka H. nie była bowiem właścicielem przedsiębiorstwa położonego w P. – R..
Wobec przesądzenia wyrokiem NSA i SN, że postępowanie nacjonalizacyjne w odniesieniu do omawianego przedsiębiorstwa wszczęte zostało przed dniem 31 marca 1947 – organowi, orzekającemu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu pozostawało do rozstrzygnięcia czy orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstwa na własność państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa wymienionego pod [...] jest dotknięte którąś z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa.
W tej części powyższego orzeczenia podano, że na własność Państwa przechodzi przedsiębiorstwo o nazwie H. i S. Sp. z o.o. P. R., którego przedmiotem działania jest budowa cieplarni, odlewni kotłów do centralnego ogrzewania, zaś w "uwagach" zastrzeżono, że składniki majątkowe podlegające przejęciu na własność państwa określi protokół zdawczo –odbiorczy zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia [...] lutego 1949 r. Nr [...]". Jak wyżej wskazano - zgodnie z § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. przedsiębiorstwo przejęte w myśl art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przechodzi na własność Państwa z dniem ogłoszenia orzeczenia o nacjonalizacji.
Zgodnie z § 25 ust. 2 pow. rozporządzenia "nie mają znaczenia prawnego drobne niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z całości ogłoszenia wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi".
W sprawie niniejszej oznaczono przejmowane przedsiębiorstwo nazwą firmy niemieckiej, wskazując jednocześnie jego adres i przedmiot działania, nie mogło więc budzić wątpliwości, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. Przepis § 66 ust. 1 pow. rozporządzenia określając szczegółowo jakie elementy ma zawierać orzeczenie o nacjonalizacji, wskazuje w ust. 2, że przepis § 25 ust. 2 ma odpowiednie zastosowanie.
Z przepisu § 66 nie wynika, że protokół zdawczo-odbiorczy musi być – dla ważności orzeczenia – sporządzony najpóźniej w dacie wydania orzeczenia. Przeciwnie. Z treści § 71 i następnych rozporządzenia wynika, że protokół zdawczo-odbiorczy z reguły był sporządzany po wydaniu orzeczenia o nacjonalizacji. Brak zatem protokołu zdawczo-odbiorczego w dacie wydania orzeczenia nie może być oceniony jako podstawa do stwierdzenia nieważności orzeczenia. Trafnie przy tym podniesiono w skardze, że niezależnie od tego czy zatwierdzenia przez właściwego ministra protokołu zdawczo – odbiorczego wymagał każdy protokół zdawczo-odbiorczy, czy tylko taki, do którego zgłoszone zostały zastrzeżenia, to nie przedłożenie do zatwierdzenia protokołu nie może być oceniane jako przesłanka dla stwierdzenia nieważności orzeczenia o nacjonalizacji.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia [...] lipca 2001 r. sygn. akt [...] (opubl. [...]) wyraził pogląd (który podziela skład orzekający w sprawie niniejszej), że decyzja ministra "zatwierdzająca protokół zdawczo-odbiorczy i ustalająca w związku ze zgłoszonymi zarzutami i uwagami, które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo- odbiorczym stanowią część składową przedsiębiorstwa ma znaczenie jedynie deklaratoryjne, a więc pozostaje bez wpływu na legalność wcześniej wydanego orzeczenia o nacjonalizacji". W skardze trafnie więc podniesiono, że gdyby nawet przyjąć, iż protokół zdawczo odbiorczy z dnia 12 listopada 1949 r. podlegał zatwierdzeniu przez właściwego ministra, to brak takiego zatwierdzenia mógłby być zakwalifikowany jedynie jako naruszenie prawa, lecz nie rażące.
W orzeczeniu Nr [...] w części dotyczącej omawianego przedsiębiorstwa zastrzeżono, że protokół zdawczo-odbiorczy określi składniki majątkowe podlegające przejęciu zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia [...] lutego 1948 r. Nr [...].
W postanowieniu tym Główna Komisja podała, że uznaje za słuszną samą zasadę upaństwowienia omawianego przedsiębiorstwa, uznaje jednak także, że dwie działki gruntu: działka leżąca pomiędzy ul. [...] a terenem kolejowym oraz działką o szerokości ok. 40 m położoną wzdłuż ulicy [...] w P. nie stanowią "przynależności" przedsiębiorstwa i "nie stanowią części nieruchomości przeznaczonej na potrzeby czysto przemysłowe". W zał. Nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 12 listopada 1949 r. stanowiącym wykaz nieruchomości nie podlegających przejęciu w związku z nacjonalizacją przedsiębiorstwa – pominięto działkę położoną między ul. [...] a terenem kolejowym. W świetle więc orzeczenia o nacjonalizacji – nakazującego uwzględnienia w protokole zdawczo-odbiorczym postanowienia Głównej Komisji z dnia [...] lutego 1948 r. pominięcie to było błędem. Jeśli więc faktycznie ta nieruchomość została przejęta – to należałoby uznać, że przejęcie to nastąpiło bez tytułu prawnego. Należy przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu, Przemysłu, Aprowizacji i Handlu, Żeglugi i Handlu Zagranicznego oraz Komunikacji o określeniu trybu ujawnania w księgach hipotecznych, rejestrach handlowych i innych rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa i osób prawa publicznego przedsiębiorstw, nieruchomości i praw hipotekowanych (Dz. U z 1946 r. Nr 17 poz.116) tytułem do ujawnienia w księgach hipotecznych przejścia prawa własności przedsiębiorstw i nieruchomości do nich należących oraz praw hipotekowanych na własność państwa lub osób prawnych prawa publicznego jest odpis orzeczenia o przejściu tych praw, a nie protokół zdawczo-odbiorczy (stosownie do art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przepisy pow. rozporządzenia mają zastosowanie także do przedsiębiorstw przejętych na podstawie art. 3 tej ustawy).
W skardze wniesionej do Sądu Administracyjnego trafnie podniesiono, że przejęcie przedsiębiorstwa w trybie ustawy nacjonalizacyjnej obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność.
To stwierdzenie, znajdujące oparcie w treści art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie uzasadnia jednak przyjęcia, że także i sporne działki, podlegały przejęciu, skoro Główna Komisja d/s upaństwowienia przedsiębiorstw na podstawie dowodów przedstawionych przez spadkobierców P. H. ustaliła, że nie należą do "przynależności" przedsiębiorstwa i nie stanowią części nieruchomości, przeznaczonej na potrzeby czysto przemysłowe.
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. stanowiła podstawę do przejęcia określonych w niej przedsiębiorstw, a nie do konfiskaty wszelkiego mienia nieruchomego należącego do właścicieli tych przedsiębiorstw.
Oczywiście sprzeczny z materiałem dowodowym, zgromadzonym w aktach sprawy jest natomiast zarzut, iż wnioskodawcy nie byli uczestnikami postępowania nacjonalizacyjnego, (że zatem nie byli legitymowani do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia wydanego w tym postępowaniu).
Mimo bezzasadności części zarzutów skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny z przyczyn wyżej opisanych uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję tego organu uznając, iż decyzje te wydane zostały z istotnym naruszeniem prawa mającym wpływ na wynik sprawy i dlatego działając na podstawie art. 145 § 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr.153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji.