I SA/WA 2301/23

I SA/Wa 2301/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz /przewodniczący/
Kamil Kowalewski
Monika Sawa /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1577
art. 22
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie Sędzia WSA Monika Sawa (spr.) Asesor WSA Kamil Kowalewski Protokolant referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 września 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 sierpnia 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
Decyzją z 19 września 2023 r. NR 010070/680/2-5044/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (organ) po rozpatrzeniu odwołania M. K. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 7 sierpnia 2023 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na syna J. K. .
Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Organ wskazał, że zgodnie z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci,
w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się
temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka
lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego
w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. W tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w kontekście ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem.
Organ wskazał, że w związku ze zgłoszeniem wniosków o świadczenie wychowawcze na dziecko J. K. przez oboje rodziców, ZUS wystąpił do kierownika ośrodka pomocy społecznej dzielnicy W. m. W. o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z rodzicami dziecka w ww. zakresie.
Organ wskazał, że ustalenia z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych z rodzicami wskazują, że faktyczną opieką nad J. em Kozłowskim sprawują oboje rodzice. W takiej sytuacji świadczenie wychowawcze wypłaca się temu z rodziców, który pierwszy zgłosił wniosek. Organ wskazał, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko J. K. jako pierwsza zgłosiła jego matka i to jej przysługuje wypłata świadczenia i uznał, że w związku z tym brak jest podstaw do wypłaty świadczenia ojcu – M. K. .
Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w
Warszawie złożył M. K. (skarżący), zaskarżając ją w całości i wnosząc o
jej uchylenie.
Skarżący w uzasadnieniu skargi podniósł, że to on sprawuje faktyczną opiekę nad synem, który mieszka razem z nim od października 2022 r. Podał, ze ponosi koszty utrzymania syna. Wskazał także, że z opinii psychologicznej wynika, że to z nim syn czuje się bezpiecznie i z nim chce mieszkać. U matki przebywa sporadycznie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
karga jest uzasadniona
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (p.p.ww.d).
Celem regulacji p.p.ww.d., jest udzielenie przez państwo pomocy
rodzicom/opiekunom, w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego zostały przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z tym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, celem
świadczenia wychowawczego, jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, stanowi że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Ustawodawca uzależnił zatem przyznanie świadczenia wychowawczego od faktu utrzymywania dziecka i wspólnego z nim zamieszkiwania. Jest to usprawiedliwione celem przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z treścią art.
22 p.p.ww.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka
lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w
tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej
opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się.
W niniejszej sprawie nie jest sporne, że jako pierwsza wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na rzecz syna J. K. na okres
2023/2024 złożyła matka. Wniosek taki złożył także ojciec dziecka. Tym samym w stanie faktycznym niniejszej sprawy organ miał uzasadnione podstawy do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, z uwagi na zaistnienie okoliczności wypełniających normę powołanego wyżej art. 22 p.p.w w.d. w zakresie wątpliwości dotyczących faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem i ustalenie, które z rodziców tę opiekę faktycznie sprawuje. Ustalenie bowiem osoby lub osób sprawujących faktyczną opiekę nad dzieckiem spoczywa na organie administracji publicznej, a obowiązek ten aktualizuje się w sytuacji, gdy tak jak w kontrolowanej sprawie, każdy z rodziców dziecka oddzielnie zwrócił się z wnioskiem o ustalenie
prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko. Konieczne jest zatem w każdej takiej sytuacji badanie, która z ww. osób faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Należy się przy tym posłużyć kilkoma kryteriami, które pozwolą na jednoznaczne ustalenie, który z rodziców (opiekunów faktycznych dziecka albo opiekunów prawnych dziecka) rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem, takimi jak: posiadanie władzy rodzicielskiej, wspólne zamieszkiwanie i przebywanie z dzieckiem, zaspokajanie jego potrzeb bytowych, wychowawczych i emocjonalnych, wychowanie i utrzymanie. Wszystkie te kryteria powinny wystąpić kumulatywnie. Dziecko powinno pozostawać na utrzymaniu uprawnionego do świadczeń rodzica, zaś otrzymane świadczenia muszą być przeznaczone na to dziecko, bowiem taki jest ich cel (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II LEX/el. 2019 -komentarz). W niniejszej sprawie ustalając kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, organy nie uwzględniły treści wywiadów środowiskowych przeprowadzonych z obojgiem
rodziców. Uzasadnienie ogranicza się wyłącznie do stwierdzenia, że nie da się ustalić kto sprawuje faktyczną opiekę na dzieckiem a zatem świadczenie przysługuje temu z rodziców, które pierwsze złożyło wniosek. Tymczasem z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z ojcem dziecka wynika, że syn mieszka wraz z nim od
października 2022 r. i to ojciec ponosi koszty jego utrzymania. Ponadto w trakcie przeprowadzania wywiadu syn J. przebywał w domu razem z ojcem. Ustalono także, że w listopadzie 2022 syn odbył konsultacje psychologiczną z której wynika, że dziecko czuje się stabilnie i bezpiecznie z ojcem. Podczas wywiadu z matką dziecka ustalono, że istnieje między rodzicami spór co do ustalenia kontaktów z dziećmi. Matka wskazała, że dzieci (J. i A. ) przebywają w równym stopniu u ojca jak i u matki. Jednak przyznała, że w dniu przeprowadzenia wywiadu syn J. przebywał u ojca i nie potrafiła określić w jakim wymiarze i kiedy syn przebywa u niej wskazując, że odbywa się to na bieżąco i nie jest informowana przez ojca czy dziecko do "niej dotrze". Nie potrafiła również wskazać ile czasu spędzi u niej syn w najbliższych miesiącach. Ponadto pierwotnie wskazała w wyjaśnieniach że strony doszły do porozumienia w sprawie kontaktów z dziećmi, co nie było prawdą.
Z treści złożonej na rozprawie informacji psychologicznej, z której Sąd dopuścił dowód
i na którą powoływał się skarżący podczas wywiadu środowiskowego, wynika, że zdaniem psychologa J. czuje się pewnie i stabilnie przy ojcu chociaż nie neguje potrzeby spotkań z matką. Z treści informacji wynika także, że dzieci (J. i A. ) pozostają pod opieką ojca. Powyższe potwierdza także złożona do akt dokumentacja fotograficzna. Organ nie dokonał właściwej oceny zgromadzonego w aktach materiału dowodowego w tym analizy wywiadu środowiskowego, który, zdaniem Sądu, dawał podstawy do przyjęcia, że to ojciec w sensie prawnym i faktycznym, a nie oboje
rodzice, sprawuje opiekę nad dzieckiem.
W ocenie Sądu, z materiału tego wynika, wbrew stanowisku organu, że to skarżący pełni rolę opiekuna wiodącego i to jemu, a nie matce, za okres 2023/2024 należało przyznać uprawnienie do świadczenia. Oczywiście matka również utrzymuje kontakt z synem i ma obowiązek zaspokajania jego potrzeb, ale wynika to z ciążącego na niej
ale i na ojcu obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka określonego przepisem art.
133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i nie oznacza automatycznie prawa do świadczenia wychowawczego. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem wyłącznie wsparcie rodziców – tych faktycznie sprawujących tę pieczę - w realizacji tego obowiązku i częściowe, a nie zupełne, pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 p.p.ww.d.). Tym samym w ocenie Sądu decyzje organu nie
były prawidłowe. Organ nie dokonał prawidłowo oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, nie przeanalizował rzetelnie treści wywiadów środowiskowych. Tym samym naruszył przepisy postępowania art. 7, 77, 80 kpa oraz 107 § 3 kpa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie zastosował się do obowiązujących norm i nie podjął wszelkich starań celem ustalenia stanu faktycznego sprawy. W konsekwencji przyjęta ocena zaistniałego stanu rzeczy nosi znamiona dowolności i jest sprzeczna z zasadami logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. W rezultacie nie zastosowano również właściwe norm prawa materialnego tj. art. 4 i 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, co w rezultacie doprowadziło do nieprawidłowego rozstrzygnięcia.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni powyższą ocenę prawną Sądu, którą jest związany na podstawie art. 153 ppsa. i wyda właściwe rozstrzygnięcie. Sytuacja bowiem, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego, obliguje organ do przeprowadzenia wyczerpującego postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem, dopiero bowiem ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek. Ocena ta nie może być dowolna, a jej odzwierciedlenie powinno znaleźć się w uzasadnieniu orzeczenia. Ponadto jeżeli w obrocie prawnym, jak w niniejszej sprawie funkcjonuje już decyzja przyznająca drugiemu rodzicowi (który tej opieki faktycznie nie sprawuje) prawo do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko i na ten sam okres, to późniejsze w czasie orzekanie o prawie do świadczenia wychowawczego innemu rodzicowi, bezwzględnie wymaga skorygowania istniejącej w obrocie prawnym decyzji o przyznanym wcześniej prawie do świadczenia wychowawczego drugiego rodzica. Na mocy bowiem art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Powyższy obowiązek wynika z reguły zbiegu uprawnień, określonej przytoczonym wyżej art. 22 oraz z art. 27 ust. 1 ustawy. Prawo to może być podważone w okresie świadczeniowym - przez jego uchylenie bądź zmianę w drodze decyzji administracyjnej w postępowaniu zainicjowanym na wniosek lub z urzędu (zgodnie z regułami k.p.a., które stosuje się z mocy art. 28 ust. 1 ustawy), natomiast po skonsumowaniu prawa (po zakończeniu okresu świadczeniowego) - w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu
nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 ustawy) możliwe jest wdrożenie postępowania administracyjnego prowadzącego do uznania świadczenia za
nienależnie pobrane i doprowadzenia do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (decyzją administracyjną).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 1 pkt 1 lit a i c ppsa Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.