I SA/WA 2288/22

I SA/Wa 2288/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-11-17
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-09-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Gabriela Nowak /przewodniczący/
Kamil Kowalewski /sprawozdawca/
Przemysław Żmich
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Gabriela Nowak, Sędziowie sędzia WSA Przemysław Żmich, asesor WSA Kamil Kowalewski (spr.), Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2023 r. sprawy ze skargi K. R I D. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 lipca 2022 r. nr DN.rn.625.31.2021 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...], wydaną po rozpoznaniu odwołania pełnomocnika D. R. oraz K. R., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej też jako Minister) utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej też jako Wojewoda) z dnia [...] września 2018 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.
Jak wynika z akt sprawy, K. R. oraz D. R., jako spadkobiercy A. R., reprezentowani przez radcę prawnego P. G. (dalej też jako Wnioskodawcy lub Skarżący), wystąpili do Wojewody o stwierdzenie, że działka [...] z obrębu [...], gmina [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 – dalej też jako Dekret).
Decyzją z dnia [...] września 2018 r., nr [...] Wojewoda odmówił stwierdzenia, że wskazana przez Wnioskodawców działka, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewoda wskazywał na istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy częścią dworską zlokalizowaną na spornej działce i gospodarczą majątku, co do której nie było wątpliwości, że podlegała przepisom dekretu.
Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem Wojewody Wnioskodawcy złożyli odwołanie do Ministra, w którym zarzucili, że na cele reformy rolnej przejęte mogły być wyłącznie nieruchomości ziemskie, które nadawały się do wykorzystania przy produkcji rolnej, podczas gdy na spornym terenie znajdował się dwór wykorzystywany jako mieszkanie przez właściciela majątku.
Minister decyzją z dnia [...] września 2020 r., nr [...], uchylił wspomniane rozstrzygnięcie Wojewody z dnia [...] września 2018 r. i umorzył postępowanie administracyjne w sprawie. W ocenie Wojewody, nie można było ustalić dokładnej podstawy prawnej przejęcia spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. W aktach sprawy znajdowało się bowiem zaświadczenie Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych z [...] stycznia 2001 r., w którym stwierdzono, że w księdze wieczystej "[...]" wpisanym właścicielem od 1936 r. był A. R., a następnie - Skarb Państwa, na zasadzie § 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1947 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51) i art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 233) oraz wniosku i zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r.
Minister uznał, że zaświadczenie to w dostatecznym stopniu nie wyjaśnia na jakiej podstawie doszło do przejęcia spornej nieruchomości, gdyż stwierdzono w nim, że "wyżej oznaczona nieruchomość podpada pod działanie art. ust. /1 / lit. b/, c/, d/ i e/ dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Jako, że dokument ten nie precyzował dokładnie na podstawie, której litery przepisu art. 2 dekretu doszło do przejęcia majątku [...] Minister uznał, że brak jest dokumentów jednoznacznie wskazujących, że przejęcie spornej nieruchomości miało miejsce na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Minister zauważył, że gdyby przejęcie nieruchomości nastąpiło na innej podstawie niż wspomniana, organy administracji nie mogłyby orzekać w tej sprawie.
W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi administracji. W uzasadnieniu skargi podnieśli, że organ miał obowiązek wydania merytorycznej decyzji w tej sprawie, gdyż w ich ocenie, w piśmie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego jedynie poprzez niestaranność nie zaznaczono na wzorze druku dokładnej litery podstawy przejęcia.
Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 marca 2021 r., I SA/Wa 2385/20, uchylił zaskarżoną decyzję Ministra z dnia [...] września 2020 r. Sąd ocenił jako błędne stanowisko organu, który uznał, że brak jest konkretnej sprawy, w której władny byłby rozstrzygać, gdyż sprawa taka istniała i dotyczyła stwierdzenia czy nieruchomość ziemska podpadała pod działanie przepisów dekretu organy administracji publicznej. Sąd wyjaśnił jednocześnie, że w takiej sprawie orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, dalej jako "rozporządzenie"), organy powinny zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar.
Sąd dostrzegł, że w aktach sprawy znajduje się dokument – zaświadczenie z 1946 r. potwierdzające przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa na podstawie konkretnej litery (b,c,d,e) wymienionej w ust. 1 art. 2 dekretu, którym było zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stanowiące podstawą wpisu Skarbu Państwa do księgi hipotecznej (gruntowej). Sąd za nieprawidłowe uznał stanowisko organu, który stwierdził, że z treści zaświadczenia nie wynika na jakiej podstawie prawnej doszło do przejęcia majątku [...]. To, że wymieniono w nim również inne litery art. 2 ust. 1 dekretu nie przekreślało w ocenie Sądu prawidłowości ustalenia organu pierwszej instancji, że art. 2 ust. 1 lit e) dekretu stanowił podstawę prawną nabycia przez Skarb Państwa prawa własności spornej nieruchomości, co Sąd wytłumaczył specyfiką okresu powojennego i związanym z tym brakiem nadmiernej dbałości o staranność w redagowaniu dokumentów urzędowych.
W ten sposób sprawa z odwołania K. R. i D. R. ponownie trafiła do Ministra. Tym razem decyzją powołaną na wstępie Minister utrzymał w mocy rozstrzygnięcie wydane w pierwszej instancji przez Wojewodę.
W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że w prowadzonym postępowaniu administracyjnym należało ustalić m.in. do kogo należał majątek [...] oraz jaka była dokładna podstawa prawna jego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. W tym zakresie Minister wskazał, że w zaświadczeniu Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych z dnia [...] stycznia 2001 r., stwierdzono, że w księdze wieczystej "[...]" wpisanym właścicielem był A. R. z [...]. Następnie jako właściciel wpisany został Skarb Państwa Polskiego na zasadzie § 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1947 r. i art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r.
Minister wspomniał też o problematycznym zaświadczeniu, co do którego uznał – będąc związanym oceną prawną Sądu – że potwierdza przejęcie majątku należącego do A. R. na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Przechodząc do oceny, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu Minister wyjaśnił jak należy rozumieć pojęcie nieruchomość ziemska. Posiłkując się dorobkiem judykatury wskazał, że istnienie tzw. związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym uznawana jest za niezbędne dla przyjęcia, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu PKWN. Samo pojęcie związku funkcjonalnego jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu rozumiane jest zaś tak, że nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.
Odnośnie do kwestii powierzchni spornej nieruchomości Minister wskazał, nawiązując do zaświadczenia Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych z dnia [...] stycznia 2001 r., że w chwili przejęcia nieruchomość obejmowała obszar [...] ha. Taką samą powierzchnię mienia A. R. podano w datowanym na dzień [...] lipca 1938 r. (data wpływu pisma do urzędu) wniosku do Starostwa Powiatowego w [...], o wydanie zaświadczenia w związku ze sprawą o stwierdzenie, że majątek nie podlegał obowiązkowi parcelacyjnemu oraz w samym zaświadczeniu Starostwa Powiatowego [...] z dnia [...] lipca 1938 r., Nr. [...]. Ponadto w dokumentach tych wymieniono jakie użytki wchodziły w skład majątku, tj.: [...] ha użytków rolnych, [...] ha wód, [...] ha sadów, [...] ha terenów zabudowanych, [...] ha dróg oraz [...] ha nieużytków. W tych warunkach za spełnioną Minister uznał przesłankę obszarową wymienioną w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, warunkującą przejęcie majątku.
Dalej Minister przypomniał, że przedmiotem postępowania jest obecna działka ewidencyjna nr [...] o pow. [...] ha, ob. [...], gm. [...]. Z porównania aktualnej mapy ewidencyjnej z dawną mapą katastralną (oba dokumenty przesłane zostały do akt sprawy przy piśmie Powiatowego Zarządu Geodezji, Kartografii, Katastru i Nieruchomości w [...] z dnia [...] października 2016 r.) wynika, że w skład działki nr [...] wchodziły dawne parcele (bądź ich części): nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...].
I tak w odniesieniu do parcele nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] Minister na podstawie matrykuły katastralnej właściwej dla [...] tom I karta l, wskazał, że parcele nr [...] a i [...] b oznaczone były jako łąka, parcela nr [...] oznaczona była jako rola, parcela nr [...] oznaczona była jako rola, parcela nr [...] oznaczona była jako łąka, co koresponduje ze znajdującą się w aktach sprawy mapą Projektu parcelacyjnego majątku [...], wykonaną w dniu [...] września 1946 r. Na [...]tym działka nr [...] pokrywa się z dawnymi parcelami nr [...], nr [...] i nr [...] i oznaczona jest jako łąka, działka nr [...] pokrywa się z dawną parcelą nr [...] i oznaczona jest jako rola.
Z tych względów Minister stwierdził, że obecna działka ewidencyjna nr [...], w granicach dawnych parcel nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] nadawała się do przejęcia na cele reformy rolnej.
Podobnie wnioski Minister sformułował w odniesieniu do parceli nr [...], która w matrykule katastralnej właściwej dla [...] tom I karta I była oznaczona jako ogród. Takie samo oznaczenie obszaru zajmowanego przez ocenianą parcelę występuje na mapie Projektu parcelacyjnego majątku [...], wykonanej w dniu [...] września 1946 r. Nakreślona na niej działka nr [...] pokrywa się z dawną parcelą nr [...] i oznaczona jest jako ogród. Z koeli na mapie arkusza [...], w skali [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 r., która przedstawia m.in. sporną nieruchomość, zgodnie z umieszczoną pod mapą legendą, na terenie zajmowanym przez wspomnianą parcelę nr [...], znajdują się znaki kartograficzne oznaczające, że w tym miejscy zlokalizowany był sad. Ustalenia odnośnie do jego lokalizacji miały znajdować potwierdzenie również w zaświadczeniu Starostwa Powiatowego [...] z dnia [...] lipca 1938 r., Nr. Rej. [...], potwierdzającym treść wniosku A. R.
Dowodów tych – w ocenie Ministra – nie mogły podważyć zeznania świadków: K. Z., urodzonej w dniu [...] lutego 1935 r. w [...], która wiedzę w tym zakresie posiada z przekazów ustnych od matki oraz A. K., urodzonej w dniu [...] października 1935 r. w [...], posiadającej wiedzę o folwarku z przekazów ustnych od teściowej, odwiedzającej żonę właściciela. Obie zeznały, że w otoczeniu dworu znajdował się park.
Odnośnie do parceli nr [...] Minister zauważył, że w matrykule katastralnej właściwej dla [...] tom I karta l, ta oznaczona była jako podwórze. Takie samo oznaczenie obszaru zajmowanego przez tą parcelę występuje na mapie Projektu parcelacyjnego majątku [...], wykonanej w dniu [...] września 1946 r. Nakreślona na niej działka nr [...] pokrywa się z dawną parcelą nr [...] i oznaczona jest jako podwórze. Również na historycznej mapie przedwojennej, tj. mapie arkusza [...], w skali [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 r., która przedstawia m.in. sporną nieruchomość, w miejscu parceli nr [...], umieszczone są zabudowania, oznaczone jako "Fw." (folwark).
Następnie Minister wspomniał o pozyskanej w toku postępowania administracyjnego dokumentacji konserwatorskiej, otrzymanej przy piśmie Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] z dnia [...] września 2016 r., która obejmowała m.in. karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa, opisujące założenie folwarczne w [...] oraz poszczególnych budynków wchodzących w jego skład.
Na ich podstawie Minister stwierdził, że pochodzący z drugiej połowy XIX wieku folwark został zbudowany na planie w kształcie prostokąta, do którego historycznie wjazd znajdował się od strony południowej. W skład folwarku wchodziły dwie stajnie, drewniana szopa, stodoło-oboraowczarnia, dwie obory, stodoła i dwór. Minister zastrzegł, że w trakcie postępowania nie znaleziono żadnych dokumentów, które świadczyłyby, że na terenie majątku znajdował się oddzielny od części folwarcznej ośrodek lub budynek, który byłby (mógł być) centrum administrowania (zarządu) majątkiem, co prowadzi do wniosku, że taka funkcja musiała być związana z samym dworem. Podobne wnioski miał sformułować organ pierwszej instancji w oparciu o m.in. opinię prof. UAM J. S. z dnia [...] sierpnia 2016 r., który skonstatował na ziemiach Wielkopolski system administrowania skupiony był w osobie właściciela ziemskiego, który podejmował wszelkie decyzje związane z rolniczym wykorzystaniem majątku, a centrum podejmowanych decyzji, co do zasady stanowił pałac lub dwór.
Minister zauważył, że w opisie sytuacyjnym zamieszczonym na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa odnotowano, że pochodzący z 1850 r. dwór usytuowany jest na wschód od zabudowań gospodarczych, w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Do budynku od strony zachodniej przylegała niższa przybudówka z odrębnym wejściem. Ponadto w treści uzasadnienia decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] listopada 1991 r., w sprawie wpisania dworu w [...] do rejestru zabytków napisano, że dwór w [...] jest przykładem niewielkiej siedziby ziemiańskiej z I połowy XIX wieku związanej silnie z folwarkiem, typowej dla Wielkopolski tego okresu.
Wprawdzie przesłuchiwana jako świadek K. Z. zeznała, że we dworze przed wojną mieszkali R. – co znajduje potwierdzenie w Rejestrze mieszkańców obszar dw. [...], powiat [...] – a także urzędnik gospodarczy J. L., który mógł być zarządcą). Minister zauważył natomiast, że w rejestrze tym zawarto także informację na temat zawodu i stanowiska A. R., które określono jako kupiec-rolnik.
W ocenie Ministra dwór będący przedmiotem wniosku był centrum administracyjnym folwarku. Świadczyły o tym – brak wyodrębnionego oddzielnego budynku mogącego pełnić funkcję rządcówki oraz bliskość dworu względem folwarku, co musi prowadzić do wniosku, że zarząd wykonywany był bezpośrednio przez właściciela (bądź urzędnika gospodarczego). Za istotne Minister uznał również, że na podstawie wystawionej przez Starostę Powiatowego w [...] nominacji z dnia [...] marca 1945 r. A. R., ustanowiony został zarządcą majętności [...], co potwierdzało pismo Starostwa Powiatowego z dnia [...] marca 1945 r. do Komitetu Folwarcznego majętności [...].
Mając na uwadze, że kompleks zabudowań dworu i gospodarczych (stajnie, stodoły, obora) położony był w majątku na polu prostokąta i miał zwarty charakter, zaś budynek dworu i zabudowania gospodarcze znajdowały się przy użytkach rolnych (łąki, grunty orne, sad). Minister uznał, że istniał pomiędzy nimi związek funkcjonalny. Potwierdzały to również brak na terenie majątku budynku rządcy, a także fakt, że dwór nie stanowił wyodrębnionej od pozostałej części gospodarstwa zespołu dworsko-parkowego. Z tego względu zasadne było uznanie, że obecna działka ewidencyjna nr [...], w granicach dawnej parceli nr [...], nadawała się do przejęcia na cele reformy rolnej.
Co do parceli nr [...]. Minister wskazał, że w matrykule katastralnej właściwej dla [...] tom I karta l ta oznaczona była jako woda, co jest tożsame z oznaczeniami na mapie Projektu parcelacyjnego majątku [...], wykonanej w dniu [...] września 1946 r. Nadto na mapie arkusza [...], w skali [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 r., która przedstawia m.in. sporną nieruchomość, na terenie zajmowanym przez parcelę nr [...], znajduje się niewielki zbiornik wodny. Minister stwierdził, że staw znajdował się na północny-wschód od zabudowań folwarcznych, w bezpośrednim ich sąsiedztwie i w otoczeniu wyłącznie użytków rolnych (grunt orny, sad). Taka lokalizacja warunkowała możliwość jego wykorzystania, gdyż zapewnienie wody ma bowiem znaczenie podstawowe dla prawidłowego funkcjonowania części gospodarczej majątku (np. służyły jako źródło wodopoju).
Minister odniósł się też do zarzutów podniesionych w odwołaniu wskazując m.in., że późniejsze niewykorzystanie znacjonalizowanej nieruchomości na cele produkcji rolnej nie przesądzało o jej nieprzydatności do tego celu.
Również i ta decyzja została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a w skardze z dnia [...] września 2022 r. zarzucono jej naruszenie art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 78 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 1 ust. 2 i 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez stwierdzenie, że przejęcie zespołu dworskiego na cele reformy było zasadne.
Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi administracji, a także o zasądzenie im zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w uzasadnianiu decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że kontrola sądowo - administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżone decyzje nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania decyzji, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego.
Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm. – dalej też jako p.p.s.a) sąd uwzględnia skargę i uchyla zaskarżony akt jedynie wówczas, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
W innych wypadkach sąd administracyjny może uwzględnić skargę wyłączenie wówczas, gdy z przyczyn określonych w art. 156 § 1 K.p.a., zachodzi konieczność stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, bądź z przyczyn określonych w tym akcie zachodzą okoliczności uzasadniające stwierdzenie wydania decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów stwierdzić należy, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Dla porządku należy wskazać, że przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie była decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydana w przedmiocie reformy rolnej. Natomiast postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 – dalej też jako rozporządzenie). Celem postępowania zakończonego kontrolowaną decyzją było stwierdzenie, czy nieruchomość stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną ozn. nr [...] o pow. [...] ha, położonę w gminie [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Wspomniany art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przewiduje, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Z treści tego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości, które odpowiadaj celom wskazanym w art. 1 ust. 2 i jednocześnie spełniają warunki przewidziane w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W konsekwencji przejęciu na rzecz Skarbu Państwa podlegały stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych nieruchomości ziemskie, które jednocześnie spełniały przewidzianą w analizowanych przepisie przesłankę tzw. obszarową. Nie chodziło więc tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów, wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Państwo, aby te cele zrealizować, mogło zatem przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały.
Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, władze wprowadzające w życie dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, dostrzegając możliwość zaistnienia wątpliwości co do tego, czy dana nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu w § 5 rozporządzenia przewidziały możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e (por. w wyroku NSA z dnia 17 stycznia 2023 r., I OSK 2915/19).
Przyjąć należy zatem, że Minister dokonał prawidłowej interpretacji art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wychodząc z założenia, że w postępowaniu prowadzonym w trybie § 5 rozporządzenia ocenić należy, czy dana nieruchomość oprócz tego, że odpowiadała przewidzianym w nim normom obszarowym, to dawała się zakwalifikować jako nieruchomość ziemska. Jednocześnie prawidłowo – posiłkując się utrwalonym dorobkiem judykatury – Minister wyjaśnił, jak na potrzeby prowadzonego postępowania winno być rozumiane pojęcie "nieruchomość ziemska" wskazując przy tym na ich rolniczy charakter. Jednocześnie, jak słusznie zastrzegł Minister, za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze, podlegające celom reformy rolnej, należało uznać również takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym.
W ocenie Sądu, stanowisko Ministra wyrażone w uzasadnieniu skarżonej decyzji odnośnie do podpadania poszczególnych parceli wchodzących w skład obecnej działki ozn. nr [...] pod przepisy dekretu, zostało właściwie uzasadnione i w całości zasługuje na aprobatę. Przede wszystkim trafnie Minister ustalił, dokonując porównania aktualnej mapy ewidencyjnej z dawną mapą katastralną, że obecna działka ozn. nr geod. [...] o pow. [...] ha, ob. [...], gm. [...], pokrywała się z obszarem stanowiącym istniejące wcześniej parcele (bądź ich części): nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], przy czym kwestia ta nie była sporna pomiędzy stronami.
Analizując przeznaczenie i sposób wykorzystania kolejnych parceli nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], przy wykorzystaniu w szczególności matrykuły katastralnej dla miejscowości [...], Minister dowiódł ponad wszelką wątpliwości, że miały one charakter typowo rolniczy i wchodziły w skład spełniającej kryterium obszarowe nieruchomości, o której można powiedzieć, że była nieruchomością ziemską, co oznaczało, że podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak zauważył Minister parcela nr [...], obejmująca parcele nr [...] i [...] podobnie jak parcela nr [...] oznaczone były jako łąka. Następnie parcela nr [...] oznaczona była jako rola. Jako łąka oznaczona była również parcela nr [...] działka nr [...] pokrywa się z dawnymi parcelami nr [...], nr [...] i nr [...] i oznaczona jest jako łąka, działka nr [...] pokrywa się z dawną parcelą nr [...] i oznaczona jest jako rola. Poza sporem pozostaje również ustalenie poczynione odnośnie do parceli nr [...], na które zlokalizowany był sad. Z kolei parcela nr [...] to obszar oznaczony jako woda, gdzie – jak wyjaśnił Minister – miał znajdować się staw mogący służyć chociażby do zaopatrzenia w wodę folwarku, w którym znajdowały się zwierzęta wykorzystywane bezpośrednio przy produkcji rolnej i hodowlanej.
Z tych względów Minister stwierdził, że obecna działka ewidencyjna nr [...], w granicach dawnych parcel nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], które niewątpliwie miały charakter rolniczy, nadawała się do przejęcia na cele reformy rolnej.
Zasadniczy spór dotyczył zaś parceli nr [...] i posadowionych na niej zabudowań dworskich, o których Minister twierdził, że były one funkcjonalnie powiązane z częścią gospodarczą folwarku, a które to ustalenie było kwestionowane przez Skarżących.
W ocenie Sądu, w sporze tym rację należało przyznać Ministrowi. W szczególności w uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że w przypadku nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego, należy stwierdzić, że te podpadały pod działanie przepisów dekretu, jeżeli pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym. Jednocześnie, jak wskazał Minister, o istnieniu takie związku można było mówić jedynie wówczas, gdy nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.
Przyjęcie takiego założenia koresponduje z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, w którym dostrzega się, że pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia nieruchomości przepisami dekretu, nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. Dlatego zakłada się, że związek taki zachodzi wówczas, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez konkretnej nieruchomości i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy przez osobę właściciela ani też same powiązania finansowe i terytorialne, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Prawidłowe rozumienie pojęcia "związku funkcjonalnego" oznacza zatem istnienie takiej zależność pomiędzy gospodarstwem rolnym a wydzieloną nieruchomością (i odwrotnie), że nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie jednej części majątku bez drugiej (zob. m.in. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 15 czerwca 2018 r, I SA/Wa 1079/17, a także powoływane tam szeroko orzecznictwo).
Dążąc do ustalenia, czy część obecnej działki ozn. nr [...] stanowiącej dawną parcelę nr [...] wraz z posadowionymi tam zabudowaniami wykazywały związek funkcjonalny z gospodarstwem rolnym Minister zwrócił uwagę, że na przedwojennej mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 r. (arkusza [...]) w skali [...] zabudowania znajdujące się na spornej nieruchomość, w miejscu parceli nr [...] są oznaczone jako "[...].", czyli folwark. Także w pozyskanej w toku postępowania wyjaśniającego dokumentacji konserwatorskiej dotyczącej wspomnianych zabudowań i ich klasyfikacji jako zabytki architektury i budownictwa opisuje się je jako założenie folwarczne w [...] i poszczególne budynki wchodzące w jego skład. Można by stwierdzić, że samo posługiwanie się określeniem "folwark", czy "założenie folwarczne" w odniesieniu do zabudowań zlokalizowanych w obrębie parceli nr [...] może wskazywać na ich powiązanie z gospodarstwem rolnym, wszak folwark zgodnie z definicją językową, to dawniej duże gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami (tak: https://sjp.pwn.pl/sjp/folwark; data dostępu 5.12.2023 r.).
Minister analizując istnienie takiego związku nie poprzestał natomiat jedynie na ocenie dokumentacji konserwatorskiej pozyskanej z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] przy piśmie z dnia [...] września 2016 r. Zasadnie w ocenie Sądu zwrócił również uwagę na wnioski sformułowane w opinii prof. UAM J. S. z dnia [...] sierpnia 2016 r., na którą powoływał się również Wojewoda. W opinii tej stwierdza się bowiem, że na ziemiach Wielkopolski (gdzie znajduje się sporna nieruchomość) od około 1760 r. miał wykształcić się charakterystyczny dla tych terenów schemat dworu, w którym obok pomieszczeń mieszkalnych właścicieli pojawiły się pomieszczenia mieszczące tzw. kancelarię, pełniące rolę dodatkowego gabinetu dostępnego od zewnątrz przez odrębną klatkę schodową.
Treść tej opinii pozostaje zbieżna z przedstawioną w opisie sytuacyjnym zamieszczonym na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa charakterystyką zabudowań znajdujących się w obrębie dawnej parceli nr [...]. Wskazuje się niej bowiem, że dwór pochodzący z 1850 r., usytuowany jest na wschód od zabudowań gospodarczych, w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Do budynku (dworu) od strony zachodniej przylegała niższa przybudówka z odrębnym wejściem. Wspomniana w tejże charakterystyce przybudówka pełniła więc najpewniej – jak słusznie przyjął Minister – funkcję tzw. kancelarii, o której mowa jest w opinii z dnia [...] sierpnia 2016 r.
Sokoro więc to w budynku dworu, w którym znajdowały się pomieszczenia mieszkalne zlokalizowana była także kancelaria zajmowana przez osobę zarządzającą majątkiem, trudno jest odmówić słuszności wnioskom organów, które stwierdziły, że dwór w obrębie parceli nr [...] stanowił w istocie centrum administracyjne folwarku służące do zarządzania gospodarstwem rolnym. Wnioski takie znajdują potwierdzenie także w innych pozostających w aktach dokumentach, jak np. rejestr mieszkańców obszar dw. [...], powiat [...], gdzie jako osobę mieszkającą we dworze, oprócz rodziny R. , wpisano J. L., który miał piastować funkcję zarządcy. Zaś sam A. R. – właściciel folwarku w rejestrze tym, gdzie uwidoczniona jest informacja o jego zawodzie i stanowisko, wpisany jest jako kupiec- rolnik.
Z tych względów Sąd uznał, że poza sporem pozostaje to, że w budynku dworu będącym elementem założenia folwarcznego mieszkała rodzina R. Dwór ten nie pełnił jednak wyłączenie funkcji mieszkalnej, o czym świadczą jego cechy architektoniczne, a mianowicie to, że do budynku dworu od strony zachodniej przylegała przybudówka, która – jak ustalono – pełniła funkcję kancelarii. W ten sposób organy prawidłowo skonstatowały, że zarządca mieszkujący w budynku dworu sprawował z niego również zarząd gospodarstwem. Korzystał przy tym z wydzielonego pomieszczenia stanowiącego dobudowaną do dworu kancelarię. Organy obu instancji w prawidłowo przeprowadzonym postepowaniu dowiodły, że obecna działka [...] w dominującej części obejmującej dawne parcele nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] była wykorzystywana w sposób typowo rolniczy, zaś ta jej część o której można mówić, że nie miała cech rolniczych, tj. w części dawnej parceli nr [...], pozostawała funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem. Związek ten polegał na tym, że część gospodarcza folwarku nie mogłaby funkcjonować bez dworu, gdyż to z niego odbywało się zarządzanie gospodarstwem. Z kolei dwór uzależniony był od gospodarstwa w ten sposób, że przychody generowane z prowadzonej działalności rolniczej przeznaczane były m.in. ma jego utrzymanie. Wskazuje to na istnienie ścisłego związku pomiędzy tymi dwiema funkcjonującymi zależnie od siebie częściami folwarku będącego dawniej własnością A. R.
Sąd stwierdził też, że postępowanie wyjaśniające organów obu instancji przeprowadzone zostało zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Wojewoda zgromadził dokumenty i przeprowadził dowody niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności pozyskał dokumentację mapową i archiwalną, która posłużyła mu do odtworzenia przebiegu i funkcji poszczególnych części wchodzących w skład obecnej działki ozn. nr geod. [...]. W oparciu o dowód z opinii, skonfrontowany z informacjami wynikającymi z charakterystyki opracowanej na potrzeby ewidencji zabytków organy odtworzyły specyfikę zabudowy folwarcznej na terenach, gdzie zlokalizowana jest wspomniana nieruchomości. Co istotne wszystkie pozyskane w rozpoznawanej sprawie dowody zostały przez organy administracji ocenione stosownie do art. 80 k.p.a., czyli w sposób swobodny. Dzięki tak przeprowadzonej analizie materiału dowodowego organy, a w szczególności Minister w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji mógł wskazać, którymi materiałami posłużył się ustalając okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a którym z kolei odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Tak sformułowane uzasadnienie odpowiada w ocenie Sądu wymogom przewidzianym w art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a.
Jednocześnie należy stwierdzić, że Minister prawidłowo ocenił składane w toku postępowania wyjaśniającego zeznania stron i świadków jako mało wiarygodne. Przede wszystkim były to depozycje osób, które same nie zamieszkiwały w folwarku, a o specyfice jego funkcjonowania wypowiadały się wyłącznie na podstawie osób już nieżyjących. Ponadto ich relacja stały w sprzeczności z informacjami wynikającymi z innych pozyskanych przez organy dowodów.
Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - orzekł jak w sentencji.