I SA/Wa 2214/23

I SA/Wa 2214/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-03-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/
Łukasz Trochym
Monika Sawa /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1744
art. 4 ust. 1, 2,2a,2b,
Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Łukasz Trochym, asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.), Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 21 września 2023 r. nr KOC/4610/Op/23 w przedmiocie Karty Dużej Rodziny 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 15 czerwca 2023 r. nr 1465118.AAAA.478.2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz M. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 21 września 2023 r. nr KOC/4610/Op/23, po rozpatrzeniu odwołania M.B. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] (dalej jako "Prezydent") z 15 czerwca 2023 r. nr 1465118.AAAA.478.2023 o odmowie przyznania skarżącej Karty Dużej Rodziny.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Skarżąca w dniu 12 czerwca 2023 r. wystąpiła do Prezydenta o przyznanie jej i członkom jej rodziny Karty Dużej Rodziny (dalej jako "Karta"). Wskazała, że w skład rodziny wchodzą: skarżąca (rodzic), jej mąż – D. K. (rodzic), córka – Z.K. (dziecko w wieku powyżej 18 roku życia kontynuujące naukę w szkole wyższej), córka – P. K. (dziecko w wieku do 18 roku życia), M. B. (dziecko w wieku powyżej 18 roku życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bezterminowo). Do wniosku załączyła: oświadczenie o kontynuacji nauki córki Z. w szkole wyższej i kopię legitymacji studenckiej; postanowienie Sądu Okręgowego [...][...] w [...] z 20 grudnia 2022 r. sygn. akt [...] o całkowitym ubezwłasnowolnieniu M. B. z powodu upośledzenia umysłowego; postanowienie Sądu Rejonowego dla [...][...][...] z 13 kwietnia 2023 r. sygn. akt [...] o ustanowieniu opieki prawnej dla całkowicie ubezwłasnowolnionego M. B. i powołaniu na opiekuna prawnego jego siostrę – M. B.; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 31 marca 2022 r. stwierdzające, że M. B. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji, która powstała przed ukończeniem 16 roku życia, tj. przed 12 kwietnia 1992 r.
Prezydent decyzją z 15 czerwca 2023 r., działając na podstawie art. 4, art. 5 pkt 2, art. 9 ust. 4, art. 10 i art. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny (Dz.U. z 2021 r. poz. 1744), powoływanej dalej jako "ustawa", odmówił przyznania Karty M. B., D. K., P. K., Z. K. i M. B. Wyjaśnił, że stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy członkami rodziny wielodzietnej są: 1) rodzic (rodzice) - przez którego rozumie się także rodzica (rodziców) zastępczych lub osobę (osoby) prowadzącą rodzinny dom dziecka; 2) małżonek rodzica; 3) dziecko - przez które rozumie się także dziecko, nad którym rodzic sprawuje rodzinną pieczę zastępczą, oraz osobę przebywającą w dotychczasowej rodzinie zastępczej albo w rodzinnym domu dziecka, o której mowa w art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2023 r. poz. 1426 i 1429). Na datę złożenia wniosku rodzina skarżącej nie spełniała ustawowej przesłanki do przyznania Karty, bowiem jej rodzina liczy jedynie dwoje dzieci – P. lat 15 i Z. lat 21, która kontynuuje naukę w szkole wyższej. Z kolei M. B. lat 47 jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, będącą pod opieką prawną skarżącej.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie, zarzucając Prezydentowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", oraz art. 4 ust. 1, ust. 2, ust. 2a i ust. 2b ustawy.
Kolegium decyzją z 21 września 2023 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta. Przytoczyło treść art. 4 ust. 2, ust. 2a i ust. 2b ustawy i wskazało, że w skład rodziny skarżącej wchodzi jej mąż oraz dwoje ich dzieci w wieku 15 i 21 lat, a także brat skarżącej - całkowicie ubezwłasnowolniony. Z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...][...][...] z 13 kwietnia 2023 r. wynika przy tym, że skarżąca została powołana na opiekuna prawnego brata. Zgodnie zaś z art. 4 ust. 2 ustawy członkiem rodziny wielodzietnej może być dziecko, a także dziecko, nad którym rodzic sprawuje rodzinną pieczę zastępczą oraz osoba przebywającą w dotychczasowej rodzinie zastępczej albo w rodzinnym domu dziecka, o której mowa w art. 37 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zatem uprawnienie do Karty przysługuje, m.in. rodzicom zastępczym, którzy mają zarówno dzieci własne, jak i przyjęte na utrzymanie w ramach pieczy zastępczej. Ustawodawca nie przyznał w treści przepisu uprawnienia do otrzymania Karty osobom sprawującym funkcję opiekuna. Kolegium wyjaśniło dalej, że rodzina zastępcza jest instytucją przewidzianą w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i sprawowana jest w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców. Z kolei opieka prawna jest instytucją uregulowaną w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359), powoływanej dalej jako "K.r.o.", i ustanawia się ją dla małoletniego w wypadkach przewidzianych w tytule II K.r.o. Opiekę ustanawia sąd opiekuńczy, skoro tylko poweźmie wiadomość, że zachodzi prawny po temu powód. Dla dziecka ustanawia się opiekę, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani. Zgodnie przy tym z art. 155 § 1 i § 2 K.r.o. opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego. Do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy o władzy rodzicielskiej. Kolegium zauważyło, że zakres pieczy sprawowanej w ramach rodziny zastępczej jest niewątpliwie węższy niż zakres praw i obowiązków rodzicielskich (np. w zakresie obowiązków alimentacyjnych) oraz zakres opieki prawnej ustanowionej nad małoletnim w trybie K.r.o. Sprawowanie opieki nad małoletnim może być połączone z pełnieniem funkcji rodziny zastępczej (art. 149 § 4 pkt 1 K.r.o.) i wówczas zakres obowiązków i uprawnień "rodziców zastępczych" ulega poszerzeniu, jednak wynika on z faktu ustanowienia ich opiekunami prawnymi, a nie z faktu wykonywania pieczy zastępczej. Choć opieka prawna skarżącej dla całkowicie ubezwłasnowolnionego brata wynika z postanowienia sądu, to jednak opiekun nie jest uprawniony do otrzymania Karty bowiem nie został wprost wskazany w treści przepisów ustawy o Karcie Dużej Rodziny, również w art. 4 ust. 2 ustawy nie została wprost wskazana jako członek rodziny osoba, wobec której została ustanowiona opieka prawna. Uprawnienie do Karty przysługują jedynie rodzicom zastępczym, którzy mają zarówno dzieci własne, jak i przyjęte na utrzymanie w ramach pieczy zastępczej.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, ewentualnie tylko zaskarżonej decyzji, zobowiązanie organu do wydania pozytywnej decyzji w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się wyroku oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. przez utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta, która została wydana z naruszeniem przepisów prawa i winna zostać uchylona;
- art. 7 w. zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., przez brak podjęcia wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz dowolną ocenę materiału dowodowego, a w szczególności nieustalenie faktu i zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad ubezwłasnowolnionym całkowicie i niepełnosprawnym bratem;
- art. 8 K.p.a. przez nieprzyczynienie się do starannego i zgodnego z przepisami prowadzenia postępowania mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady dotyczącej pogłębiania zaufania obywatela do organów państwa;
2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 4 ust. 1, ust. 2, ust. 2a i ust. 2b ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że członkiem rodziny wielodzietnej nie jest osoba, wobec której została ustanowiona opieka prawna, podczas gdy ustawodawca definiując pojęcie "dziecko" sformułowaniem "przez które rozumie się także dziecko (...)", nie zamknął katalogu podmiotów uznawanych za dziecko w rozumieniu art. 4 ust. 2 pkt 3 ustawy, co pozwala na uznanie, że intencją ustawodawcy było objęcie ww. regulacją szerszego kręgu osób, w tym również podlegających opiece prawnej, tym bardziej, że opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną, jaką jest brat skarżącej, ma nawet szerszy zakres niż rodzinna piecza zastępcza, o której mowa wprost w tym przepisie.
W uzasadnieniu skargi wskazała, że choć Kolegium słusznie dostrzegło, że zakres pieczy sprawowanej w ramach rodziny zastępczej (wskazanej w art. 4 ust. 2 pkt 3 ustawy) jest niewątpliwie węższy niż zakres praw i obowiązków rodzicielskich oraz zakres opieki prawnej, to niezrozumiałe jest, dlaczego nie dokonał jednocześnie wykładni tego przepisu i w żadnym zakresie nie odniósł się do okoliczności niniejszej sprawy. Interpretacja ww. przepisów, przy uwzględnieniu sytuacji rodziny skarżącej, nie tylko byłaby zgodna z zasadami prowadzenia postępowania administracyjnego, ale także powinna doprowadzić organ do zgoła odmienny wniosków. Skoro bowiem ustawodawca stanowiąc przepisy o Karcie Dużej Rodziny objął tą regulacją także sytuacje, w których zakres pieczy jest węższy (tj. piecza zastępcza) niż przy opiece prawnej, czy rodzicielskiej, to nie mogła mu przyświecać intencja wyłączenia spod ochrony osób, wobec których ustawiono opiekę prawną, ponieważ byłoby to całkowicie nielogiczne. Tym bardziej, że zakres pieczy opiekuna prawnego jest znacznie szerszy niż pieczy zastępczej, a w istocie odpowiada pełni władzy rodzicielskiej. Niezbadanie okoliczności faktycznego zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad bratem i ograniczenie się przez organ do stwierdzenia, że "opiekun prawny nie jest uprawniony do otrzymania Karty bowiem nie został wprost wskazany w treści przepisów ustawy" z pewnością nie jest działaniem polegającym na starannym i zgodnym z zasadami prowadzeniu postępowania administracyjnego, które powinno gwarantować jego uczestnikom równość wobec prawa. Takie działanie stanowi również podważenie zasady dotyczącej pogłębiania zaufania obywatela do organów państwa. Nieprawidłowe jest zatem stanowisko wyłączające spod regulacji art. 4 ust. 2 ustawy brata skarżącej, który wprawdzie ma 47 lat, ale jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, całkowicie ubezwłasnowolnioną, nad którym opiekę prawną sprawuje skarżąca. Zawężająca wykładnia tego przepisu, stosowana przez organ, uniemożliwia potraktowanie go jako członka rodziny wielodzietnej, mimo rzeczywistego sprawowania przez skarżącą codziennej, całodobowej opieki nad bratem, obejmującej identyczne, a nawet szersze obowiązki, niż typowa opieka rodzicielska. Przyjęta przez organ interpretacja jest skrajnie krzywdząca i pozostaje w całkowitej sprzeczności z ratio legis ustawy o Karcie Dużej Rodziny.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o Karcie Dużej Rodziny, w tym jej art. 4. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu prawo do posiadania Karty przysługuje członkowi rodziny wielodzietnej, przez którą rozumie się rodzinę, w której rodzic (rodzice) lub małżonek rodzica mają lub mieli na utrzymaniu łącznie co najmniej troje dzieci bez względu na ich wiek.
Artykuł 4 ust. 2 ustawy stanowi z kolei, że członkami rodziny wielodzietnej są:
1) rodzic (rodzice) - przez którego rozumie się także rodzica (rodziców) zastępczych lub osobę (osoby) prowadzącą rodzinny dom dziecka;
2) małżonek rodzica;
3) dziecko - przez które rozumie się także dziecko, nad którym rodzic sprawuje rodzinną pieczę zastępczą, oraz osobę przebywającą w dotychczasowej rodzinie zastępczej albo w rodzinnym domu dziecka, o której mowa w art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Zgodnie z art. 4 ust. 2a ustawy prawo do posiadania Karty przysługuje dziecku, jeżeli w dniu składania wniosku o przyznanie Karty co najmniej troje dzieci w rodzinie wielodzietnej spełnia wymagania, o których mowa w ust. 2b. Z kolei ust. 2b ustawy stanowi, że prawo do posiadania Karty przysługuje odpowiednio dziecku:
1) w wieku do ukończenia 18. roku życia;
2) w wieku do ukończenia 25. roku życia - w przypadku gdy dziecko uczy się w:
a) szkole - do dnia 30 września następującego po końcu roku szkolnego,
b) szkole wyższej - do dnia 30 września roku
- w którym jest planowane ukończenie nauki zgodnie z oświadczeniem, o którym mowa w art. 10 ust. 4 pkt 4;
3) bez ograniczeń wiekowych - w przypadku dzieci legitymujących się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności.
Prawo do posiadania Karty nie przysługuje zaś rodzicowi, którego sąd pozbawił władzy rodzicielskiej lub któremu sąd ograniczył władzę rodzicielską przez umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, chyba że sąd nie pozbawił go władzy rodzicielskiej lub jej nie ograniczył przez umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej w stosunku do co najmniej trojga dzieci (art. 4 ust. 3 ustawy), jak i rodzicowi zastępczemu lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka, w przypadku gdy sąd orzekł o odebraniu im dzieci z uwagi na niewłaściwe sprawowanie pieczy zastępczej (art. 4 ust. 4 ustawy).
Na wstępie wskazać należy, że jak wynika z uzasadnienia do projektu ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny (druk nr 2923), ustawa miała na celu umacnianie oraz wspieranie funkcji rodziny wielodzietnej oraz zwiększenie szans rozwojowych i życiowych dzieci i młodzieży z tych rodzin. Przy tym w pierwotnej wersji ustawy Karta ta przysługiwała członkom rodziny wielodzietnej, za których uznawało się rodzica (rodziców) oraz jego małżonka mających na utrzymaniu co najmniej troje dzieci (pod pojęciem rodzica należało rozumieć także rodzica zastępczego (rodziców zastępczych) lub osobę (osoby) prowadzącą rodzinny dom dziecka, zaś definicja dziecka obejmowała również dziecko, nad którym rodzic sprawuje rodzinną pieczę zastępczą, oraz osobę przebywającą w dotychczasowej rodzinie zastępczej albo w rodzinnym domu dziecka).
Ustawą z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz.U. z 2017 r. poz. 1428), prawo do posiadania Karty rozszerzono wskazując, że przysługuje ono członkowi rodziny wielodzietnej, przez którą rozumie się rodzinę, w której rodzic (rodzice) lub małżonek rodzica mają lub mieli na utrzymaniu łącznie co najmniej troje dzieci bez względu na ich wiek. W konsekwencji od 1 stycznia 2019 r. doszło do poszerzenia kręgu beneficjentów Karty o rodziców, którzy kiedykolwiek mieli na utrzymaniu co najmniej troje dzieci bez względu na ich wiek. Przy tym jak wskazano w uzasadnieniu do projektu ww. ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. (druk nr 1625) zmiana ta miała być realizacją zasady równego traktowania przez władze publiczne. Miała też na celu dostosowanie Karty Dużej Rodziny do społecznych oczekiwań i jak wskazano, Karta powinna mieć szerszą i bardziej atrakcyjną ofertę w dużych miastach i mniejszych miejscowościach, poszerzony krąg beneficjentów Karty o rodziców, którzy kiedykolwiek mieli co najmniej troje dzieci, poszerzony krąg cudzoziemców uprawnionych do Karty o osoby posiadające zezwolenie na pobyt czasowy na podstawie art. 159 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, a także sprawniejszy system informowania posiadaczy Karty o jej uprawnieniach.
Z powyższego bezspornie wynika, że uchwalając ustawę o Karcie Dużej Rodziny, jak i nowelizując ją, ustawodawca dążył do wsparcia rodzin wielodzietnych, jak i poprawy warunków ich życia, w tym zwiększenie szans rozwojowych wchodzących w ich skład podopiecznych. Wskazuje na to chociażby okoliczność, że uprawnienia wynikające z programu przyznano, m.in. małżonkowi rodzica (gdy rodzic ma co najmniej troje dzieci), nawet jeżeli małżonek ten nie ma żadnego własnego dziecka; rodzicom oraz małżonkom rodziców, którzy mieli kiedykolwiek na utrzymaniu łącznie co najmniej troje dzieci bez względu na ich wiek i miejsce zamieszkania; rodzicom zastępczym, którzy mają zarówno dzieci własne, jak i przyjęte na utrzymanie w ramach pieczy zastępczej. Ustawodawca nie ujął jednak w treści art. 4 ustawy uprawnienia do otrzymania Karty osobom sprawującym funkcję opiekuna prawnego.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, konieczne stało się zatem ustalenie, czy przyznanie skarżącej tego uprawnienia jest możliwe w drodze wykładni (przede wszystkim celowościowej i systemowej), przy uwzględnieniu właśnie przywołanego wyżej celu, jakim kierował się ustawodawca wprowadzając instytucję Karty Dużej Rodziny, jaki i porównaniu charakteru instytucji rodziny zastępczej (która została uwzględniona w omawianej ustawie) oraz opieki prawnej (którą skarżąca pełni nad całkowicie ubezwłasnowolnionym oraz niepełnosprawnym i niezdolnym do samodzielnej egzystencji bratem).
Rodzina zastępcza jest instytucją przewidzianą w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 32 tej ustawy piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców. Artykuł 35 ww. ustawy stanowi, że umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 35a, art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 i art. 103 ust. 2 pkt 2 i 3, a w przypadku pilnej konieczności, na wniosek lub za zgodą rodziców dziecka, możliwe jest umieszczenie dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej, na podstawie umowy zawartej między rodziną zastępczą lub prowadzącym rodzinny dom dziecka a starostą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania tej rodziny lub miejsce prowadzenia rodzinnego domu dziecka.
Opieka prawna jest z kolei instytucją uregulowaną w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w jego Tytule III "Opieka i Kuratela", przy czym w Dziale I uregulowano "Opiekę nad małoletnim" (art. 145-174 K.r.o.), zaś w Dziale II "Opiekę nad ubezwłasnowolnionym całkowicie" (art. 175-177 K.r.o.). Co jednak istotne (z uwagi na to, że brat skarżącej jest osobą dorosłą całkowicie ubezwłasnowolnioną), zgodnie z art. 175 K.r.o. do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim z zachowaniem przepisów poniższych, tj. art. 176-177 K.r.o.
Zauważyć zatem trzeba, że zgodnie z art. 94 § 3 K.r.o. jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę. Jeżeli rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej lub zmarli, sąd ma obowiązek ustanowienia opiekuna, zaś podstawowy zakres jego praw i obowiązków określono w art. 155 K.r.o. Zasadniczo zakres praw i obowiązków opiekuna oraz praw i obowiązków rodziców posiadających władzę rodzicielską pokrywają się ze sobą. Na podstawie art. 95 § 1 K.r.o. władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Choć bowiem w art. 155 § 1 K.r.o. ustawodawca, wskazując treść praw i obowiązków składających się na opiekę, pominął prawo i obowiązek wychowania dziecka, to jednocześnie w art. 155 § 2 K.r.o. zawarł odesłanie do odpowiedniego stosowania do sprawowania opieki przepisów o władzy rodzicielskiej.
Podobnie celem opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie, niepozostającym pod władzą rodzicielską i niebędącym w stanie kierować swym postępowaniem, jest zapewnienie mu pomocy w prowadzeniu swoich spraw osobistych i majątkowych oraz jego reprezentację na obu tych obszarach (art. 175 K.r.o.). Tak długo jednak, jak długo władzę rodzicielską nad ubezwłasnowolnionym całkowicie sprawuje choć jeden z rodziców, nie ma potrzeby ustanawiania dla niego opiekuna (art. 13 § 2 K.c.), ponieważ rodzic lub rodzice są jego przedstawicielami ustawowymi. Ubezwłasnowolnienie całkowite dziecka, które ukończyło 13 lat, wpływa jednak na wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców. Podlegają oni bowiem takim samym ograniczeniom, jakim podlega opiekun (art. 108 K.r.o.). Regulacja szczególna dotycząca opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie ogranicza się do wskazania preferencji w wyborze opiekuna oraz przyczynach ustania opieki z mocy prawa (art. 176–177 K.r.o.). W pozostałym zakresie do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stasuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, pomimo że opieka nad osobą małoletnią i pełnoletnią różnią się w pewnym stopniu. To odesłanie oznacza z kolei, że ze względu na treść art. 155 § 2 K.r.o. do sprawowania opieki nad całkowicie ubezwłasnowolnionym stosuje się odpowiednio także przepisy o władzy rodzicielskiej. Z mocy więc art. 155 w zw. z art. 175 K.r.o. opieka nad ubezwłasnowolnionym całkowicie obejmuje także pieczę nad jego osobą, majątkiem oraz reprezentację na obu tych obszarach. Jej treść różni się jednak od opieki nad osobą małoletnią o tyle, że nie obejmuje obowiązku polegającego na wychowaniu ubezwłasnowolnionego całkowicie, a większą rolę odgrywa staranie o zapewnienie jego podstawowych potrzeb bytowych, poprawę zdrowia fizycznego lub psychicznego, rehabilitację (por. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, Opublikowano: LEX/el. 2023).
Z kolei piecza zastępcza obejmuje obowiązek i prawo do wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem, jego wychowania oraz reprezentowanie dziecka w tych sprawach, w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb (art. 1121 § 1 zd. 1 K.r.o.). Natomiast zgodnie z art. 1121 § 1 zd. 2 K.r.o. pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka. Jeżeli istnieją podstawy do ustanowienia opieki dla osoby przebywającej w pieczy zastępczej, "pozostałe prawa i obowiązki" w zakresie pieczy nad osobą i majątkiem dziecka sprawuje opiekun, a zgodnie z art. 149 § 4 K.r.o., jeżeli małoletni został umieszczony w rodzinie zastępczej, sąd powierza sprawowanie opieki przede wszystkim rodzicom zastępczym.
Różnicą w przypadku obu instytucji – opieki prawnej i pieczy zastępczej, jest również finansowanie utrzymania dzieci. W przypadku rodziny zastępczej otrzymuje ona stałe comiesięczne kwoty przeznaczone na utrzymanie dzieci będących pod jej pieczą (art. 193 ustawy o wspieraniu rodziny i system pieczy zastępczej). W przypadku zaś opieki takie świadczenia nie są przyznawane, opiekun prawny po ustaniu opieki lub zwolnienia go od niej może natomiast wnosić o ustanowienie stosownego wynagrodzenia za sprawowanie opieki (art. 162 K.r.o.).
Wskazać także należy, że opiekun prawny, zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 421) od daty uchwalenia tej ustawy mógł ubiegać się o świadczenie wychowawcze, podczas gdy rodzice zastępczy taką możliwość otrzymali dopiero od 1 stycznia 2022 r., na skutek nowelizacji z 17 września 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 1981). Na gruncie tej ustawy ustawodawca uznawał zatem osobę opiekuna za uprawnioną do takiego samego świadczenia jak rodzic dziecka.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 23 października 2019 r. sygn. akt III SA/Gd 535/19 (LEX nr 2737794), w którym uznano, że by ocenić, czy zakres sprawowanej opieki zbliży się do władzy rodzicielskiej (art. 96 § 1 K.r.o.), zależy od tego, czy opiekun sprawuje bieżącą pieczę nad podopiecznym, który u niego zamieszkuje. Na gruncie rozpoznawanej sprawy skarżąca wyjaśniła, że sprawuje wobec swojego całkowicie ubezwłasnowolnionego i niepełnosprawnego (z powodu upośledzenia umysłowego) brata obowiązki, które nie odbiegają w żaden sposób od obowiązków sprawowanych przez rodziców bądź rodziców zastępczych. Jak wskazała w skardze, opieka ta jest codzienna, całodobowa, obejmująca identyczne, a nawet szersze obowiązki, niż typowa opieka rodzicielska. Z kolei na rozprawie w dniu 21 marca 2024 r. skarżąca wyjaśniła, że wykonuje wszystkie czynności wobec brata, jak rodzic wobec małoletniego dziecka – budzi go, myje, pampersuje, przygotowuje posiłki, karmi, przygotowuje do wyjścia do "przedszkola" (świetlicy dla osób niepełnosprawnych), zaprowadza tam, a następnie odbiera i przyprowadza do domu. Skarżąca podniosła, że zakres czynności opiekuńczych świadczonych wobec brata, zmusił ją także do rezygnacji z pracy. W ocenie Sądu, wskazywane przez skarżącą okoliczności sprawowania opieki należy ocenić jako takie, które nie różnią się w żaden sposób z punktu widzenia obowiązków rodzica zastępczego wobec dziecka, zakres tych obowiązków jest nawet większy, a sytuacja opiekuna zbliżona jest do sytuacji rodzica sprawującego wadzę rodzicielską. Co istotne, choć Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dostrzegło wyżej przytoczone okoliczności, tj. że zakres pieczy sprawowanej w ramach rodziny zastępczej jest niewątpliwie węższy niż zakres praw i obowiązków rodzicielskich (np. w zakresie obowiązków alimentacyjnych), jak i wynikających z opieki prawnej ustanowionej w trybie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to jednocześnie oparło swoje rozstrzygnięcie na literalnej treści przepisów ustawy, nie podejmując nawet próby dokonania ich wykładni celowościowej.
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że prawo do Karty Dużej Rodziny powinno być skarżącej przyznane. Przeciwna wykładnia przepisów ustawy prowadziłaby do sytuacji, w której skarżąca sprawując faktyczną i prawną pieczę nad niepełnosprawnym bratem, tak jak rodzic i rodzic zastępczy, byłaby pozbawiona uprawnienia, które przysługuje innym osobom w analogicznej sytuacji. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią powyższe ustalenia faktyczne oraz wykładnię prawa dokonaną w niniejszym wyroku i wydadzą stosowne rozstrzygnięcie.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Na powyższe koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej w kwocie 480 zł.