I SA/Wa 2166/20

I SA/Wa 2166/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-03-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-10-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dariusz Pirogowicz
Iwona Kosińska /sprawozdawca/
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 2047/21 - Wyrok NSA z 2022-10-28
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 1 i 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2020 poz 256
art. 7,  art. 8, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3, art. 138
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.), sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca 2021 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2020 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz R. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania R. B. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] odmawiającą R. B., J. B. i B. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...].
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że R. B. złożyła wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. L. przedmiotowej nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Po jego rozpatrzeniu Wojewoda decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ wymienił i omówił zgromadzone w aktach dokumenty: postanowienia nabycia spadku, opracowanie "Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego", tom 1, A-Ł, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2006, pismo Ośrodka Karta nr [...] z dnia [...] sierpnia 2010 r., oświadczenie R. B. z dnia [...] listopada 2010 r. Wyjaśnił, że pismem z dnia [...] września 2011 r. zwrócił się do Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w [...], Archiwum Państwowego we [...] oraz Archiwum Państwowego we [...], Oddział w [...] z prośbą o dokumenty potwierdzające pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przedmiotowej nieruchomości (orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, urzędowy opis mienia pozostawionego, itp.). W odpowiedzi powołane instytucje poinformowały, że nie posiadają żadnych dokumentów dotyczących przedmiotowej nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewoda zwrócił się również do Konsulatu Generalnego w [...] z prośbą o wystąpienie do właściwych archiwów w celu wydobycia dokumentów archiwalnych, które potwierdzałyby fakt legitymowania się przez A. L. prawem własności do przedmiotowej nieruchomości. W odpowiedzi Konsulat Generalny poinformował, że w dokumentach archiwum brak dokumentów dotyczących majątku należącego do A. L. we wsi [...].
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, odwołanie złożyła R. B.. Do odwołania doręczyła kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego wydanego w sprawie o sygn. akt [...] Ns [...] zmieniającego postanowienie Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] października 1959 r. sygn. akt Ns [...] w sprawie uznania za zmarłego A. L..
Rozpatrując odwołanie organ II instancji stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska Minister wyjaśnił, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ przywołał treść art. 1 ust. 1, 1a i 2, art. 2, art. 3 ust. 1 i 2 oraz art. 9 tej ustawy.
Organ II instancji wyjaśnił, że w jego ocenie ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie, nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 powołanej ustawy. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje zatem właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 powołanej ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek powoduje utratę uprawnień do rekompensaty.
W przedmiotowej sprawie Wojewoda odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z uwagi na to, że materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności, że A. L. opuścił byłe tereny Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz że powrócił na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Minister zauważył, że z postanowienia Sądu Rejonowego zmieniającego postanowienie Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] października 1959 r. sygn. akt Ns [...] w sprawie uznania za zmarłego A. L. wynika, że A. L. zmarł [...] kwietnia 1940 r. w miejscowości [...] ([...]).
Ponadto w aktach sprawy znajduje się również m.in. oświadczenie R. B. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej z art. 233 k.k., z treści którego wynika, że: "A. L. (...) nie przybył na obecne tereny państwa polskiego. Został rozstrzelany przez NKWD w [...] w kwietniu-maju 1940 r. i pogrzebany w [...]." Z kolei faktem powszechnie znanym, a więc nie wymagającym dowodu jest to, że miasto [...] nosiło nazwę [...]. Miejscowość ta nie znajdowała się w granicach II Rzeczypospolitej Polskiej, dlatego też fakt śmierci A. L. poza ówczesnymi granicami państwa polskiego potwierdza, że opuścił on jednak byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie miał więc racji organ wojewódzki, stwierdzając, że A. L. nie opuścił byłego terytorium państwa polskiego. Niemniej jednak organ I instancji prawidłowo ustalił, że wyżej wymieniony nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski i prawidłowo ocenił wpływ tej okoliczności na rozstrzygnięcie sprawy.
W ocenie Ministra z zestawienia treści art. 1 ust. 1, 1a i 2, art. 2 pkt 1 w związku z art. 1powołanej ustawy wynika, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się wyłącznie do osób fizycznych, które w dniu 1 września 1939 r. były właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Minister uznał, że istotą przedmiotowego postępowania jest fakt, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że A. L. nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem zmarł w dniu [...] kwietnia 1940 r. w miejscowości [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Organ II instancji podkreślił, że spełnienie warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Zwrócił również uwagę, że nawet z uzasadnienia rządowego projektu ustawy uchwalonej w dniu 8 lipca 2005 r. (druk sejmowy 3793/IV kadencja Sejmu) wynika, że proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r. (III CZP 84/90), zgodnie z którą prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Minister odwołał się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 sierpnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1441/13, zgodnie z którym, gdyby celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenie terenów II Rzeczypospolitej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego, czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po drugiej wojnie światowej, czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na Kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść. Powyższe poglądy podzielił w ocenie Ministra Naczelny Sąd Administracyjny w swoim wyroku z dnia 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13 oraz Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04 oraz Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90.
W konsekwencji organ odwoławczy za prawidłowe uznał stanowisko Wojewody zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, gdyż ustawa zabużańska nie może mieć zastosowania wobec takiego właściciela nieruchomości, który nie przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika, w ocenie organu, z art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej.
Niezależnie od powyższego organ odwoławczy zwrócił uwagę, że strony postępowania nie przedłożyły żadnych dowodów potwierdzających, iż na dzień 1 września 1939 r. A. L. był właścicielem przedmiotowej nieruchomości. W szczególności za dowód na powyższą okoliczność nie sposób uznać świadectwa chrztu A. L.. Dokonane zaś przez organ I instancji poszukiwania dokumentów nie przyniosły efektu.
Odnosząc się do zarzutu postawionego w odwołaniu, dotyczącego mienia pozostawionego przez rodziców matki skarżącej, tj.: J. i K. W., za prawidłowe organ II instancji uznał stanowisko organu I instancji, który stwierdził że nie został złożony w tym przedmiocie wniosek w trybie art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej.
Mając na uwadze przytoczone okoliczności faktyczne i prawne Minister stwierdził, że organ I instancji w decyzji z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] prawidłowo odmówił przyznania wnioskowanej rekompensaty.
Na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2020 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła R. B.. W uzasadnieniu zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie:
- art. 1 ust. 2 oraz art. 2 i art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich błędną interpretację polegającą na przyjęciu, że warunkiem przyznania prawa do rekompensaty była konieczność powrotu uprawionego na teren obecnego państwa polskiego, podczas gdy wymogu takiego nie ma w ustawie,
- art. 7 kpa poprzez rażąco błędne wyjaśnienie stanu faktycznego polegające na przyjęciu, że A. L. po 1 września 1939 r. nie opuścił terenu Rzeczpospolitej Polskiej, podczas gdy z materiału dowodowego wynika, że w październiku 1939 r. został on aresztowany i wywieziony przez NKWD z terenu Rzeczpospolitej na teren ówczesnego ZSRR do miejscowości [...] (obecnie [...]) i w konsekwencji nieuzasadnione przyjęcie, że rekompensata mu, a tym samym jego spadkobiercom nie przysługuje.
W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania, zobowiązując organ do wydania w określonym terminie decyzji, wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie, a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wedle norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097). Ustawa ta kompleksowo reguluje zagadnienia uprawnień Zabużan, określając w art. 1, 2 i 3 podmiotowe i przedmiotowe przesłanki, jakie musi spełnić wnioskodawca, by uzyskać potwierdzenia prawa do rekompensaty. W art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty". Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, natomiast w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. W brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji przepis ten wymagał, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (pkt 1), a także posiada obywatelstwo polskie (pkt 2).
W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie).
Organy obu instancji po rozpatrzeniu sprawy odmówiły wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się na okoliczność, że były właściciel pozostawionych nieruchomości A. L., jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy sądowego postanowienia, "zmarł [...] kwietnia 1940 r. w miejscowości [...] ([...])". Oznacza to zdaniem organów, że były właściciel nie repatriował się, a zatem jego następcom prawnym nie przysługuje prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył. Nie można natomiast przenieść więcej praw niż się samemu posiada.
Z takim stanowiskiem organów nie sposób się zgodzić, ponieważ zdaniem Sądu doprowadziło ono w rozpatrywanej sprawie do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w oparcie o przesłankę pozaustawową, czyli nie wynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisów art. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty wynika, że prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty, to jednak ustawa nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci (zamordowania) nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia stają się oni właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi:
- był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić,
- posiada obywatelstwo polskie.
Oznacza to, że przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawiera wyrażonego wprost warunku, aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem spełnienia takiego, pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Art. 3 ust. 2 ustawy dotyczy innej grupy uprawnionych – spadkobierców osób, które się repatriowały. Osoby te nie muszą spełniać ani warunku repatriacji, ani warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli tylko posiadają obywatelstwo polskie.
W rozpatrywanej sprawie skarżąca domaga się potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomość, która w chwili wybuchu wojny była własnością ojca skarżącej A. L.. Po jego zamordowaniu przez NKWD w 1940 r. prawo do nieruchomości odziedziczyły jego dwie córki. Z akt sprawy wynika, że repatriowały się one z terenów, które w wyniku wojny zostały odebrane Rzeczypospolitej Polskiej, już jako właścicielki przedmiotowej nieruchomości. Skarżąca jest jedną z następców prawnych A. L.. Zarówno daty i miejsca zgonu poprzednika prawnego skarżącej, jak i krąg jego spadkobierców wynikają przy tym niezbicie ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów (k-164 akt adm.).
Tak więc z akt sprawy wynika, że osobami, które pozostawiły przedmiotową nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były skarżąca i jej siostra M. B., które wraz z matką repatriowały się do Polski.
A. L., który był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., został zamordowany przed zakończeniem wojny i dlatego nie powrócił na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej obecnych granicach. Jak wyjaśniono powyżej, wbrew stanowisku organów, treść art. 1 i 2 przywołanej ustawy nie wskazuje jednak, by ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty od przesłanki pozostawienia nieruchomości przez jej właściciela z dnia 1 września 1939 r. Należy zatem stwierdzić, że brzmienie art. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty jest wyraźne, i należy rozumieć te przepisy w taki sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i 2 powołanej ustawy. Dlatego też nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ administracji publicznej, właściwy do przyznania rekompensaty, dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się konkretnie w dniu 1 września 1939 r. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogi także w stosunku do spadkobierców takiej osoby.
Pozbawienie skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu mienia pozostawionego przez nią poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji, gdy zamieszkuje ona na terenie Polski i legitymuje się obywatelstwem polskim, narusza nie tylko przepisy ustawy o prawie do rekompensaty, lecz także standardy konstytucyjne. Zdaniem Sądu działanie organu, który odmawia przyznania prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki narusza zasadę legalizmu zawartą w art. 7 Konstytucji. Nie można bowiem uznać za działanie w granicach prawa sytuacji, w której organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister przywołał wyroki m.in. sądów administracyjnych, z których w jego ocenie wynikać miał warunek opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. Umknęło jednak uwadze organu, że np. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/16 o rekompensatę ubiegały się osoby, które po wojnie pozostały na terytorium ZSRR. Organy i Wojewódzki Sąd Administracyjny kwestionowały uprawnienia skarżącej, powołując się na okoliczność, że nie opuściła ona byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że skarżąca jako spadkobierca byłego właściciela nieruchomości mogłaby nabyć prawo do rekompensaty jako osoba posiadająca polskie obywatelstwo, bez związku z jej miejscem zamieszkania, gdyby jej poprzednik prawny opuścił dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i w ten sposób sam nabył uprawnienie do rekompensaty. Tymczasem jej poprzednik prawny zmarł nieopuściwszy byłego terytorium Rzeczypospolitej, skarżąca nie repatriowała się, a więc nie doszło do nabycia prawa do rekompensaty przez żadne z nich. W sprawie tej nie wystąpił zatem istotny element stanu faktycznego aktualnie rozpatrywanej sprawy, a więc bezsporny fakt repatriacji osób, które w chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej były już właścicielami pozostawionej nieruchomości.
Podobnie wygląda sytuacja w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13. Rozpatrywana sprawa dotyczyła następców prawnych osoby, która zmarła już po zakończeniu wojny w 1946 r., podczas gdy jej spadkobiercy już wcześniej opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nigdy nie powrócili na jej obecne terytorium. W sprawie tej stan faktyczny nie obejmował zatem sytuacji, w której właściciele pozostawionej nieruchomości (na skutek spadkobrania) zostali repatriowani.
Istnienie takich orzeczeń nie może być zatem przesłanką do stwierdzenia, że obecnie nastąpiła zmiana w orzecznictwie sądów administracyjnych, która uzasadniałaby wprowadzenie dodatkowego, pozaustawowego wymogu, że repatriacji musiała być poddana osoba, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a tym samym, że z kręgu osób uprawnionych do rekompensaty wykluczone zostały osoby, które co prawda w dniu 1 września 1939 r. były obywatelami polskimi, zamieszkiwały na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale prawo własności pozostawionej tam nieruchomości nabyły po dniu 1 września 1939 r. w drodze dziedziczenia.
Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, poglądu takiego nie podziela. W ocenie Sądu właściwe w sprawie jest dominujące w orzecznictwie stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy.
Pogląd, jakoby z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097) oraz tzw. "umów republikańskich", w których zawarte zostały zobowiązania Państwa Polskiego wobec osób repatriowanych, wynikało, że osoby, które podczas wojny straciły członków rodziny, którzy w dniu wybuchu wojny były właścicielami nieruchomości, zostały wykluczone z podjętego w "umowach republikańskich" zobowiązania do zapewnienia im ekwiwalentu za pozostawione mienie i późniejszej jego realizacji w postaci ustawowych przepisów o rekompensacie, nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści tych dokumentów, ale sprzeczny jest także z zasadami państwa prawnego. Trudno bowiem odnaleźć jakiekolwiek uzasadnienie dla sytuacji, w której Państwo Polskie podejmowałoby zobowiązania zapewnienia warunków życia repatriowanym rodzinom, którym udało się przeżyć wojnę bez strat, natomiast odmawiałoby takiej pomocy rodzinom, które repatriowały się bez osób, które poniosły śmierć w wyniku wojny. Takiego kształtowania stosunków prawnych nie można zarzucić ani aktualnemu ustawodawcy, ani nawet komunistycznym władzom odpowiedzialnym za organizację akcji repatriacyjnej. Akcja powrotu do Polski w obecnych granicach obejmowała wdowy, sieroty, a nawet małoletnie dzieci urodzone po 1 września 1939 r. Co więcej, fakt poddania się repatriacji, która oznaczała de facto bezpowrotne porzucenie dotychczasowego miejsca zamieszkania, zwanego słusznie "małą ojczyzną", był przejawem patriotyzmu, przywiązania do Polski jako "dużej ojczyzny", wyrażanego w sytuacji, w której Polska zmuszona była odstąpić znaczną część swojego terytorium. Niezależnie od politycznych przesłanek, którymi kierować się mogły władze państw uzgadniających przesunięcia ludności po zakończeniu II wojny światowej, oraz oceny tych procesów z punktu widzenia praw człowieka, nie można nie dostrzegać, że również Państwo Polskie deklarowało w ten sposób swoją więź i troskę o osoby narodowości polskiej, które zamieszkiwały byłe terytorium Państwa Polskiego. Troska ta obejmowała wszystkich, którzy na skutek wojny znaleźli się w tej niezwykle trudnej sytuacji, bez nieuzasadnionych podziałów i bezpodstawnej kazuistyki.
W aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych silnie akcentowana jest konieczność powrotu na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jako warunku skorzystania z uprawnień do rekompensaty. Niezależnie od oceny, na ile warunek ten można uznać za wynikający z aktualnej treści przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097), należy podkreślić zasadniczą odmienność sytuacji prawnej osób, które swoje prawa do rekompensaty wywodzą z następstwa prawnego po byłym właścicielu pozostawionej nieruchomości, a więc są "spadkobiercami właściciela" w rozumieniu art. 3 ust. 2 tej ustawy, i osób, które same zmuszone były pozostawić poza obecnymi granicami Państwa Polskiego nieruchomości, które odziedziczyły podczas wojny lub bezpośrednio po niej, lecz przed swoją repatriacją. Nawet jeśli uznać, że osoby o których mowa w art. 3 ust. 2 omawianej ustawy nie mogły na jej podstawie nabyć praw, które nie przysługiwałyby ich poprzednikom prawnym, inne osoby, które same opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i powróciły w jej obecne granice, objęte były gwarancjami zawartymi w "układach republikańskich" i nie powinno ulegać wątpliwości, że dotyczą ich uprawnienia wskazane w art. 1, 2 oraz art. 3 ust. 1 tej ustawy. W przypadku takich osób warunek "przemieszczenia się" na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniony.
Należy przy tym podkreślić, że nie jest właściwym sposobem analizy orzecznictwa przedstawianie wybranych fragmentów uzasadnień orzeczeń bez uwzględnienia ich kontekstu. W znakomitej większości przypadków Sąd, orzekając w sprawie, nie formułuje bowiem poglądów o charakterze ogólnym, systemowym, mających charakter normatywny. Przeciwnie, celem postępowania sądowego jest zastosowanie ogólnych norm prawnych do realiów konkretnej sprawy. Wyrażone zatem w orzeczeniu poglądy mają przede wszystkim znaczenie dla konkretnej sprawy, w jej określonym stanie faktycznym i prawnym, a ich przenoszenie na inne sprawy musi być poprzedzone obiektywną, wnikliwą analizą, na ile sprawy te mogą być uznane za podobne co do stanu faktycznego i prawnego.
Fakt, że wnioskodawcy zarówno we wniosku, jak i w innych pismach procesowych wskazywali A. L. jako właściciela pozostawionego mienia mógłby być przyczyną niewłaściwych ustaleń stanu faktycznego, gdyby z akt sprawy nie wynikało w sposób oczywisty, kiedy A. L. został zamordowany, kto był jego spadkobiercą i w wyniku jakich okoliczności osoby te opuściły byłe terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.
W świetle powyższego stwierdzić należy, że decyzje organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80, art. 107 § 3 oraz art. 138 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokona szczegółowej analizy całego zebranego w sprawie materiału dowodowego. Mając na uwadze wiążącą organ ocenę prawną Sądu (art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), zawartą w uzasadnieniu wydanego wyroku, organ ponownie rozpatrzy złożony w sprawie wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty i oceni jego zasadność. Przy tym dokonana analiza będzie wykonana w zgodzie z treścią art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa i znajdzie zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
Dodatkowo wyjaśnić należy, że na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374) i zarządzenia Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 grudnia 2020 r., w związku z ogłoszeniem stanu epidemii i związanymi z tym ograniczeniami i wymogami w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego stanu zagrożenia dla stanu zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych, niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, o czym zawiadomiono strony, umożliwiając im przedstawienie dodatkowych argumentów.
Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie.