I SA/Wa 2149/21

I SA/Wa 2149/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-04-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-09-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
Anna Falkiewicz-Kluj /sprawozdawca/
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I OSK 12/23 - Wyrok NSA z 2025-11-21
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art 145 par 1 pkt 1 a i c
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, , Protokolant referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2021r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz A. P. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] czerwca 2021 r. nr [...] Wojewoda [...] (dalej też jako organ I instancji/wojewoda) działając na podstawie art. 7 ust. 2 i art. 5 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2097, dalej jako ustawa) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako kpa) odmówił potwierdzenia A. P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. i Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...].
Decyzją z [...] lipca 2021 r. nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej też jako organ II instancji/minister) utrzymał powyższą decyzję w mocy.
W uzasadnieniu decyzji minister wskazał, że na podstawie art. 2 ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia następujące wymogi:
1. był na dzień 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a. art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580);
b. art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934);
c. § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489);
oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2. posiada obywatelstwo polskie.
W ocenie organu II instancji zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie ma
ustalenie, czy znajdujące się w aktach sprawy dokumenty potwierdzają fakt opuszczenia przez J. i Z. P. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub brak możliwości powrotu na nie oraz przysługiwanie im prawa własności do pozostawionej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r.
W odniesieniu do pierwszej kwestii, minister wskazał, że jak wynika z akt sprawy, J.P. zmarł [...] czerwca 1944 r. w [...], zaś Z. P. zmarła [...] stycznia 1944 r., także w [...]. Tym samym dawni właściciele nie opuścili byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., jak również nie powrócili na obecne terytorium państwa polskiego, a zatem nie została spełniona jedna z przesłanek przewidzianych w art. 2 ustawy.
W odniesieniu do drugiej przesłanki w ocenie ministra w sprawie nie przedłożono dowodów potwierdzających przysługiwanie J. i Z. małżonkom P. prawa własności do nieruchomości w miejscowości [...]. Przedłożone w toku postępowania oświadczenia świadków z [...] stycznia 1991 r. oraz [...] stycznia 1991 r. nie mogą stanowić dowodu w sprawie, gdyż nie spełniają wymogu określonego w art. 6 ust. 5 ustawy. Również zaświadczenia Państwowego Archiwum Obwodu [...] z [...] sierpnia 2016 r. i [...] marca 2021 r. nie potwierdzają tytułu prawnego przysługującego w stosunku do przedmiotowej nieruchomości według stanu na 1 września 1939 r. oraz jej rodzaju i powierzchni. Ponadto zgodnie z art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy dowodami mogą być dokumenty urzędowe, w tym sądowe oraz dokumenty pozyskane z archiwów, przy czym Państwowe Archiwum Obwodu [...] nie stanowi w rozumieniu art. 76 § 1 kpa podmiotu mogącego wystawić wiążący dokument potwierdzający stan prawny, ponieważ jako podmiot zagraniczny nie posiada podstawy prawnej do wydawania dokumentów potwierdzających pozostawienie nieruchomości przez obywateli polskich opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jako dowody w sprawach zabużańskich uznawane są uwierzytelnione kopie dokumentów pozyskanych z archiwów, a nie same zaświadczenia. Organ II instancji zauważył, że wojewoda nie wystąpił do ww. archiwum o nadesłanie dokumentów źródłowych, na podstawie których zostały wydane powyższe zaświadczenia, jednak z uwagi na niespełnienie przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie było potrzeby prowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego w tym zakresie.
Pismem z [...] sierpnia 2021 r. A. P. (dalej jako skarżąca) złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję. Skarżąca podniosła, że w jej ocenie przedłożone w postępowaniu dowody są wystarczające do potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2019, poz. 2167, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej jako ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ppsa, przy czym stosownie do art. 135 ppsa Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty zawarte zostały w art. 2 ustawy. Stosownie zaś do art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadanie obywatelstwa polskiego). Niespornym jest, że J.P. i Z.P. zmarli w 1944 r. w [...], zatem nie opuścili byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie budzi również żadnych wątpliwości, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach wymienionych w art. 1 ustawy jest niezbędnym warunkiem potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do wykładni art. 2 ustawy. Organy przyjęły, że hipoteza normy prawnej zawartej w tym przepisie obejmuje wyłącznie sytuację, gdy osoba która opuściła dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach o których mowa w art. 1 ustawy była właścicielem nieruchomości na dzień 1 września 1939 r., nie obejmując sytuacji gdy osoba taka nabyła tytuł prawny do tej nieruchomości po wskazanej dacie.
Zaprezentowanej wykładni Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela. W pierwszej kolejności należy podnieść, że przepisy ustawy nie wiążą potwierdzenia prawa do rekompensaty z posiadaniem przez osobę opuszczającą terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach prawa własności do nieruchomości w jakiejkolwiek konkretnej dacie. Wymogu takiego nie ustanawia ani art. 2 ustawy, ani żaden innych jej przepis. W art. 2 pkt 1 znajduje się wprawdzie odesłanie do daty 1 września 1939 r., jednakże wyłącznie w kontekście legitymowania się przez właściciela nieruchomości obywatelstwem polskim oraz zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zarówno art. 2 pkt 1 jak i pkt 2 regulują bowiem wyłącznie warunki jakie "właściciel nieruchomości pozostawionych" musi spełniać aby skutecznie ubiegać się o rekompensatę, a nie to w jakich granicach czasowych przynależał mu tytuł własności (szerzej na ten temat zob. uchwala Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 11/13). Należy mieć także na uwadze cel ustawy zabużańskiej, jakim było udzielenie pomocy częściowo rekompensacyjnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności przymusowych, związanych z drugą wojną światową zmuszone były opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przyjęcie, że osoby te powinny dodatkowo w chwili opuszczania nieruchomości być jej właścicielami w sensie cywilnoprawnym stanowi wprowadzenie w drodze wykładni dodatkowego, nieprzewidzianego ustawą kryterium, na którego spełnienie, wobec okoliczności związanych z wojną, mogli nie mieć jakiegokolwiek wpływu. Z punktu widzenia celów ustawy podstawowe znaczenie ma utrata mienia, a nie okoliczności związane z datą i sposobem opuszczenia byłych ziem Rzeczypospolitej Polskiej. Do takiego wniosku prowadzi również wykładnia historyczna. Układy republikańskie z 1944 r., wymienione w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy jako pierwsze akty prawne kreowały zobowiązanie władz polskich do uregulowania w prawie krajowym rozliczeń z obywatelami polskimi, którzy utracili mienie nieruchome wskutek zmiany wschodniej granicy państwa. W tych układach znajdowały się przepisy wyznaczające ramy mającej nastąpić pomocy dla przesiedlonej ludności, w żadnym miejscu nie wprowadzając przy tym warunku wykazania prawa własności na konkretną datę. Tak samo rzecz przedstawiała się na gruncie uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 z późn. zm.).
W ocenie Sądu w świetle wskazanych okoliczności brak jest podstaw do uznania, że ustawodawca uzależnił prawo do rekompensaty od wykazania tytułu własności do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w konkretnej dacie. Wobec powyższego za "właściciela nieruchomości pozostawionych" w rozumieniu art. 2 ustawy należy uznać zarówno osoby, którym przysługiwało prawo własności nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich i zachowały to prawo w momencie wybuchu wojny, jak i osoby które nabyły to prawo po wybuchu wojny. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie jest przy tym świadomy, że w orzeczeniach sądów administracyjnych prezentowane jest również odmienne stanowisko w stosunku do zaprezentowanego zagadnienia, którego skład niniejszy nie podziela.
Sąd podziela stanowisko organów, zgodnie z którym J. P. i Z. P. nie mogą zostać uznani za "właścicieli nieruchomości pozostawionych" w rozumieniu art. 2 ustawy, gdyż zmarli w 1944 r. nie opuściwszy [...]. Błędem organów było jednak przyjęcie i rozpoznanie sprawy w oparciu o założenie, że to wymienieni wyżej byli osobami pozostawiającymi mienie. Z uwagi na śmierć dawnych właścicieli w 1944 r. przysługujące im prawo własności przeszło na zasadzie sukcesji generalnej na ich spadkobierców. Fakt, że nastąpiło to po 1 września 1939 r. nie stanowi przeszkody dla potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Organy dokonały zatem wadliwej wykładni art. 2 ustawy poprzez przyjęcie, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, któremu przysługiwało prawo własności na dzień 1 września 1939 r., a nie mogli być nimi jego spadkobiercy, którzy nabyli taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r.
Konsekwencją naruszenia art. 2 ustawy było zaniechanie ustalenia wszystkich okoliczności sprawy i niezebranie wyczerpującego materiału dowodowego. W okolicznościach niniejszej sprawy odstąpienie od ustalenia, czy J. P. i Z. P. przysługiwało prawo własności do przedmiotowej nieruchomości było nieuzasadnione. Organy obowiązane były ustalić tą okoliczność, w następnej kolejności ustalić spadkobierców J. P. i Z. P. - w aktach sprawy znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego [...] w [...] z [...] marca 2020 r. z którego wynika, że spadek po J.P. nabył w całości jego syn, M. P., którego następcą prawnym jest skarżąca, brak w aktach sprawy dowodu spadkobrania po Z. P. - oraz ocenić czy osoby te spełniły przesłanki przewidziane w art. 2 ustawy. Niedokonanie tych czynności stanowi o naruszeniu art. 7, 77 § 1 i 80 kpa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Z tego względu Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a i c uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organy wezmą pod uwagę zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu wykładnię art. 2 ustawy, ustalą czy J. P. i Z. P. przysługiwało prawo własności do nieruchomości pozostawionej, ustalą spadkobierców wymienionych oraz przeprowadzą postępowanie pod kątem spełnienia przez ustalonych spadkobierców przesłanek z art. 2 ustawy. Sąd nie przesądza na tym etapie sprawy, czy skarżącej, jako następczyni prawnej dawnych właścicieli, przysługuje prawo do rekompensaty, a jedynie wskazuje, że sam fakt iż osoba nabyła prawo własności do nieruchomości pozostawionej na zasadzie sukcesji generalnej po 1 września 1939 r. nie stanowi przeszkody do uznania jej za "właściciela nieruchomości pozostawionej". Do wydania decyzji w sprawie niezbędna jest zatem weryfikacja w postępowaniu wyjaśniającym, czy osoba taka spełnienia przesłanki ustawowe.
Zwrot kosztów sądowych nastąpił na podstawie art. 200 ppsa. Na koszty sądowe składa się wpis w kwocie 200 złotych.