I SA/Wa 2140/23

I SA/Wa 2140/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Nina Beczek /sprawozdawca/
Przemysław Żmich /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska asesor WSA Nina Beczek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 7 czerwca 2023 r. nr KOA/2927/Sr/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 7 czerwca 2023 r. nr KOA/2927/Sr/23 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 20 kwietnia 2023 r. nr 661/2023 o odmowie przyznania M. T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na matkę C. K.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że 30 sierpnia 2022 r. M. T. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką L. K. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...]w dniu 30 lipca 2019 r. oraz Lekarza Orzecznika ZUS w dniu 17 września 2019 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia 10 grudnia 2018 r. Organ I instancji uzupełnił materiał dowodowy o wywiady środowiskowe z wnioskodawczynią i osobą wymagającą opieki C. K. W toku postępowania ustalono, że od września 2010 r. do marca 2015 r. wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą, która została wykreślona. Następnie w czerwcu 2020 r. wnioskodawczyni ponownie otworzyła działalność gospodarczą, na którą uzyskała środki z Powiatowego Urzędu Pracy w P. We wrześniu 2021 r. działalność została zawieszona i ten stan trwa do dzisiaj. W wywiadzie środowiskowym potwierdzono, że wnioskodawczyni na skutek zaburzeń depresyjnych leczy się u psychiatry i psychologa. W opiece nad matką pomaga jej mąż, który jest leczony u onkologa. Zgodnie z wywiadem, z L. K. zamieszkuje wnuczka, która także pomaga w opiece nad osobą niepełnosprawną. Organ I instancji uznał, że L. K. jest osobą w podeszłym wieku, schorowaną i wymaga pomocy innych, jednakże wnioskodawczyni nie spełnia wymagań ustawowych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na fakt, że nie została spełniona przesłanka wymieniona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych - niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia. Jak podał organ I instancji, znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, który uznał ten przepis za niekonstytucyjny, jednakże Trybunał nie uchylił tego przepisu, a organ musi literalnie stosować przepisy ustawy. Ponadto brak jest ścisłego związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki na niepełnosprawną matką. Działalność została zawieszona w 2021 r. i to ze względu na własny stan zdrowia, a nie stan zdrowia matki.
Kolegium podkreśliło, że mimo literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, przy orzekaniu w takiej sprawie konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Wyrok powyższy ogłoszony został w Dzienniku Ustaw z 2014 r. pod poz. 1443, co oznacza, że jest częścią porządku prawnego obowiązującego przy orzekaniu w tego typu sprawach. Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji tego wyroku orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia przedmiotowa przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Jest to jasna wskazówka dla sądów administracyjnych i dla organów orzekających w tej kwestii.
Jednakże w niniejszej sprawy, w ocenie Kolegium, wystąpiła inna przesłanka niepozwalająca na uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. M. T. zawiesiła działalność gospodarczą we wrześniu 2021 r. i to ze względu na swój stan zdrowia, a nie ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Z osobą niepełnosprawną L. K. we wrześniu 2021 r. zamieszkiwała i obecnie zamieszkuje wnuczka wraz z mężem. M. T. wraz z mężem zamieszkiwała i zamieszkuje pod innym adresem, obecnie wnuczka wraz z mężem jest w trakcie przeprowadzki, a jak wynika z wywiadu środowiskowego M. T. dopiero teraz ma się wraz z mężem wprowadzić do matki. Z wywiadu środowiskowego wynika też, że M. T. zawiesiła działalność gospodarczą, nie pracuje ze względu na swój zły stan zdrowia, leczy się na depresję od 2018 r., ma zmienne okresy w przebiegu choroby, była także hospitalizowana, jest na utrzymaniu męża. Rezygnacja z zatrudnienia nie ma zatem bezpośredniego związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest to natomiast warunek sine ąua non, jaki należy spełnić, aby skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Opieka nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, ale wyłącznie jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą i faktyczną konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Z powyższych względów Kolegium stwierdziło brak podstaw do uwzględnienia wniosku.
Skargę na decyzję Kolegium wniosła M. T., zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i uznanie, że wnioskodawczyni nie spełniła przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej uprawniającej do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy zawieszenie prowadzenia działalności gospodarczej wyczerpuje w pełni instytucję rezygnacji z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.
W oparciu o tak sformułowany zarzut skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W skardze wniesiono ponadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
W pierwszej kolejności Sąd zwraca uwagę, że odmawianie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powoływaniem się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą", jest wadliwa. Sąd wskazuje, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznał art. 17 ust. 1b ustawy za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutki tego wyroku mają znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy. Mimo bowiem, że wyrok Trybunału nie doprowadził do wyeliminowania przez ustawodawcę niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jego treść wiąże wszystkich – w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP – stanowi zatem dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. Co więcej, przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może nadal stanowić podstawy rozstrzygnięć. Skoro zatem Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b ustawy narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała odpowiednio po ukończeniu 18 oraz 25 roku życia, to nie sposób uznać, że orzeczenie to nie ma żadnego wpływu na sytuację prawną skarżącej. Wręcz przeciwnie – data ustalenia niepełnosprawności matki skarżącej nie mogła być negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji, rozstrzygając w zakresie przedmiotowego wniosku, miał obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem niekonstytucyjnej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy.
W dalszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały i długotrwały, tj. taki, aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna). Nie musi to być opieka całodobowa. Taką opiekę mogą zapewnić tylko podmioty instytucjonalne, które pracują w ruchu ciągłym. Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami. Opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. takie czynności usługowe jak: udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja, opieka higieniczna, opieka medyczna, niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych, zapewnienie kontaktów z otoczeniem, zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości.
Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego niniejszej sprawy, wskazać należy, że już z samych ustaleń pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy z wnioskodawczynią w dniu 28 marca 2023 r. i z matką skarżącej C. K. w dniu 16 kwietnia 2023 r. wynika, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia. Z przeprowadzonych wywiadów wynika, że skarżąca wraz z mężem mieszka w [...] przy ulicy [...], zaś matka skarżącej C. K. mieszka w [...] przy ulicy [...]. Od roku z matką skarżącej mieszka córka skarżącej z mężem, która wspiera babcię, robiąc jej zakupy, podając leki. Skarżąca u matki bywa 3 razy w ciągu dnia, dopilnowuje czy matka zjadła posiłek, czy przyjęła zalecane leki. Matka skarżącej porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania i jest w stanie przygotować sobie prosty posiłek, ubrać się, przyjąć leki. W opiece nad matką wspiera skarżącą mąż. Skarżąca jest pod opieką psychologa i psychiatry z powodu depresji ujawnionej przed 2018 r., ma zmienne okresy w przebiegu choroby, była także hospitalizowana, nie pracuje od 2021 r., jest na utrzymaniu męża.
Z przedstawionych okoliczności sprawy wprost wynika, że skarżąca sprawuje nad niepełnosprawną matką co najwyżej współopiekę z córką. Tymczasem, jak już wyżej Sąd wyjaśnił, opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych i nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami, a właśnie taki charakter ma opieka świadczona przez skarżącą wobec matki. Sprawowana przez skarżącą współopieka nad matką nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w powołanym przepisie art. 17 ust. 1 ustawy, bowiem współopieka nie wiąże się z koniecznością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia czy też uniemożliwia podjęcie pracy w ograniczonym jej wymiarze. Świadczona przez skarżącą opieka nad matką nie ma charakteru wyłącznie osobistego, tj. takiego, który eliminowałby możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Czynności opiekuńcze, jakie wykonuje skarżąca, nie mogą być postrzegane i uznawane za czynności wymagające stałej, całodobowej dyspozycyjności skarżącej, warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza, jeśli weźmie się pod uwagę, że skarżąca nie wykonuje tych czynności wyłącznie osobiście i nie mieszka z matką, lecz bywa u niej 3 razy dziennie celem sprawdzenia czy matka zjadła posiłek i czy przyjęła zalecane leki, z matką zaś mieszka wnuczka z mężem, która sprawuje współopiekę ze skarżącą. Współopieka zaś nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy, ponieważ w przepisie tym jest mowa o niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej "w celu sprawowania opieki", a nie współopieki, która ma miejsce w niniejszej sprawie.
W konsekwencji, wobec stwierdzenia, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a zarzuty skargi niezasadne, Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).
Sąd rozpoznał skargę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 powyższej ustawy.