I SA/Wa 2098/22

I SA/Wa 2098/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-05-22
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-08-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Łukasz Trochym /przewodniczący/
Nina Beczek
Przemysław Żmich /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1945
art. 2 ust. 1 lit. e
Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, Sędziowie asesor WSA Nina Beczek, sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.), Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2023 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 czerwca 2022 r. nr DN.rn.625.82.2021 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Wsi, po rozpoznaniu odwołania M.K., decyzją z 20 czerwca 2022 r. nr DN.m.625.82.2021 utrzymał w mocy decyzję Wojewody Świętokrzyskiego z 21 lipca 2021 r. nr [...].
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Wojewoda Świętokrzyski - po rozpoznaniu wniosku M.K. z 29 września 2015 r. o wydanie na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) – dalej zwanego "rozporządzeniem", decyzji stwierdzającej, że nieruchomość pochodząca z dóbr ziemskich [...], objętych dawną księgą hipoteczną nr [...], stanowiąca zespół dworsko-parkowy w miejscowości [...] (gmina [...], pow. [...]), w granicach odpowiadających aktualnym działkom ewidencyjnym nr: [...], [...], [...] i [...] (jednostka ewidencyjna [...], obręb [...], ark. [...], łączna powierzchnia 17,73 ha), dla której prowadzona jest księga wieczysta KW nr [...] w Sądzie Rejonowym w [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) - dalej zwanego "dekretm" - decyzją z 27 września 2016 r. umorzył postępowanie administracyjne.
Od decyzji Wojewody M.K. złożył odwołanie.
W wyniku jego rozpoznania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydal decyzję z 7 lutego 2017 r. nr GZ.m.625.335.2016, którą utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Wojewody Świętokrzyskiego z 27 września 2016 r.
Decyzja Ministra była przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z 9 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 597/17, oddalił skargę.
Następnie po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z 11 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 988/18 uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 listopada 2017 r., a także zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 7 lutego 2017 r. oraz decyzję Wojewody Świętokrzyskiego z 27 września 2016 r. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że na podstawie umowy sprzedaży praw do spadku, M.K. jest uprawniony do podejmowania wszelkich czynności zmierzających do odzyskania i zachowania w całości nabytego spadku, w tym również do wszczynania służących temu postępowań sądowych i administracyjnych, do których zaliczyć trzeba składanie wniosków w trybie § 5 rozporządzenia.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Wojewoda Świętokrzyski wydał decyzję z 21 lipca 2021 r. nr [...], którą stwierdził, że nieruchomość określona we wniosku jako zespół dworsko-parkowy [...], odpowiadająca aktualnym działkom ewidencyjnym nr: [...], [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni 17,73 ha, pochodząca z dawnych [...], stanowiących dawną własność J.R., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
M.K. od powyższej decyzji wniósł odwołanie. W odwołaniu zarzucił decyzji Wojewody rażące naruszenie przepisów kpa, polegające na: a) działaniu na szkodę obywatela, ponieważ organ orzekający w toku postępowania nie stał na straży praworządności i nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, b) dowolnej i wybiórczej ocenie materiału dowodowego, c) nieprawidłowej i pobieżnej analizie całego materiału dowodowego i dokonaniu złej oceny dowodów, co spowodowało złą konkluzją, d) bezprawnym poczynieniu przez organ pierwszej instancji własnych i błędnych ustaleń w przedmiocie określenia, że nieruchomość wskazana we wniosku podpadała pod działanie przepisów dekretu. Odwołujący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz orzeczenie co do istoty sprawy lub uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, z podaniem okoliczności jakie należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.
Minister utrzymał w mocy decyzję Wojewody Świętokrzyskiego z 21 lipca 2021 r. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 2 ust.1 lit. e dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Zdaniem organu zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia obszaru nadającego się do wykorzystania do produkcji rolnej (a więc obejmująca nie tylko użytki rolne) przekraczała 100 ha. Zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po dniu 1 września 1939 r.
Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia.
Minister podał, że majątek stanowiący przedmiot postępowania położony był na terenie województwa [...], zatem aby mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, jego łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchnia ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych.
W aktach sprawy znajduje się protokół przejęcia z 22 lutego 1945 r., zgodnie z którym obszar ogólny majątku [...] wynosił 190,5 ha. Ponadto, z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...], z 15 grudnia 1945 r. wynika, że nieruchomość ziemska [...], położona w powiecie [...], stanowiąca własność J.R., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Mając na uwadze powyższe Minister uznał, że nieruchomość ziemska [...], której część stanowił zespół dworsko-parkowy, spełniała przesłankę powierzchniową, wynikającą z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Przechodząc do dalszej oceny zasadności wniosku M.K. Minister wskazał, że zgodnie z aktualną linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość (lub jej część) podpadała pod działanie dekretu, ocenia też czy jest to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym (w całości lub części). Gdy wniosek dotyczy części przejętej nieruchomości ziemskiej, np. stanowiącej zespół pałacowo-parkowy, oznacza to niekiedy konieczność zbadania związku funkcjonalnego zachodzącego między nią, a pozostałą częścią majątku.
Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy rolnej mogą zastać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. W związku z tym nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru.
W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości należy przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.
Minister wskazał, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest nieruchomość określona we wniosku jako zespół dworsko-parkowy [...], odpowiadająca aktualnym działkom ewidencyjnym nr: [...], [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni 17,73 ha, położna w obrębie [...], gmina [...], powiat [...], pochodząca z dawnych [...].
Na potrzeby prowadzonego postępowania niezbędne jest określenie charakteru i przeznaczenia tej części majątku [...].
W tym celu zasadne jest sięgnięcie do dokumentacji przekazanej przez Archiwum Państwowe w [...] oraz [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...].
Ze znajdującego się w zgromadzonej dokumentacji protokołu przejęcia majątku wynika, że w jego skład wchodziły następujące użytki: grunty orne 134 ha, łąki dwukośne 9 ha, lasy 39,2 ha, sady 3,5 ha, podwórza, zabudowania i drogi 3 ha, stawy rybne 0,8 ha, inne wody strumień 0,6 ha, nieużytki 0,4 ha. Z kolei z Rejestru pomiarowo-klasyfikacyjnego, sporządzonego w 1945 r. wynika, że z majątku rozparcelowano 124 ha, a 19 ha pozostało przy ośrodku. Ośrodek stanowił tzw. resztówkę, która została wyłączona z podziału na potrzeby leśne. To ta część (resztówka) jest przedmiotem prowadzonego postępowania.
Za protokołem przejęcia resztówki z dnia 24 kwietnia 1950 r. przyjąć należy, że zajmowała ona obszar 18,72 ha, na który składały się: grunty orne 7,02 ha, łąki 2,81 ha, sady 4,23 ha (przeciętny wiek drzewek 15 lat), stawy 0,46 ha i drogi i podwórza 4,20 ha.
Przechodząc do określenia położenia resztówki organ wskazał, że była ona z dwóch stron otoczona rozparcelowanymi nieruchomościami o charakterze rolnym - za szkicem rozparcelowanego majątku [...]. Ponadto, ze szkicu będącego częścią dokumentacji dotyczącej resztówki wynika, że w bezpośrednim sąsiedztwie dworu znajdowały się następujące budynki: oficyna, czworaki, obora, chlewy oraz stodoły. Fakt położenia w bezpośredniej bliskości dworu budynków potwierdza również plan orientacyjny, znajdujący się na pierwszej stronie Karty Ewidencyjnej Zabytku Nieruchomego dotyczącej dworu. O zlokalizowaniu dworu i budynków gospodarczych mowa jest również w treści decyzji wydanej w sprawie wpisu do rejestru zabytków nieruchomych. Jak wynika z tej decyzji (nr [...]) wydanej 28 lutego 2013 r. przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, "w bezpośrednim sąsiedztwie parku znajdują się tereny dawnego folwarku (płd.-zach. część założenia), sadów (płn.) i ogrodów (płd.). W poł. XIX w. zabudowania folwarczne skupiały się wokół prostokątnego dziedzińca, a od pocz. XX w. po obu stronach obecnie istniejącej drogi biegnącej zakolem z północy na wschód, z częściowo zachowaną brukowaną nawierzchnią i aleją wierzbową. Obecnie istnieją jedynie dwa budynki gospodarcze, po południowej stronie dworu - z pocz. XX w. i z 2 poł. XX w. (...). Na efekt ten składają się nie tylko kształt i skład gatunkowy krajobrazowego parku (wpisanego już do rejestru zabytków), ale także jego architektoniczne dominanty: dwór i figura [...] (kwalifikujące się do wpisu z uwagi na swoje indywidualne wartości artystyczne, odzwierciedlające ówczesne tendencje w sztuce), układ wodny wyznaczający oś kompozycyjną i kształtujący topografię terenu oraz tereny dawnego folwarku, sadów, ogrodów i łąk, będące integralną częścią rozplanowania dawnego majątku, a obecnie stanowiące historycznie i kompozycyjnie uzasadnione otoczenie parku. Należy bowiem podkreślić, że majątki ziemiańskie pełniły zarówno funkcje reprezentacyjno-mieszkalne jak i gospodarcze, które w wyniku powojennej reformy rolnej i nacjonalizacji zostały zdewaluowane. W związku z powyższym uzasadnionym jest objęcie niniejszym zakresem wpisu całości terenu dawnej resztówki dworskiej, wydzielonej z majątku [...] w wyniku parcelacji w 1946 r., udokumentowanej planem z 1947 r. Ówczesne granice w głównej mierze odpowiadają dzisiejszym podziałom geodezyjnym".
O tym, że nieruchomości stanowiące przedmiot postępowania tworzyły założenie dworsko-folwarczne mowa jest również w części opisowej Karty Ewidencyjnej Zabytku Nieruchomego. Potwierdza to wkładka do karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru zabytków, na której zamieszczono plan sytuacyjny przedstawiający dwór oraz dwa zachowane budynki gospodarcze, o których mowa w uzasadnieniu decyzji konserwatora zabytków.
Pomimo, iż w protokole przejęcia resztówki nie wymieniono parku, to z uwagi na fakt istnienia wpisu parku do katalogu zabytków, przyjąć należy, że przy dworze we [...] znajdował się park. W celu określenia kształtu tej części majątku zasadne jest sięgnięcie do opracowania z 1996 r. przygotowanego na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...]. W metryczce tego dokumentu jako rodzaj parku zapisano: "Przedworski park krajobrazowy z założeniem wodnym i sadem". Jako ogólną powierzchnię założenia wskazano 17,87 ha (nr działek: [...], [...], [...], [...]), w tym park ok. 4 ha. W dacie sporządzania tej dokumentacji na obszarze założenia znajdowały się: dwór z parkiem, zespół budynków gospodarczych (2 stodoły i spichlerz), sad, szkółki leśne i założenie wodne.
Częścią opracowania dotyczącego parku jest krótka analiza historyczna. Wynika z niej, że w 1926 r. ówczesny właściciel, R. R. (w dokumencie błędnie wskazano J.R., syna, który został właścicielem majątku po śmierci ojca), wzniósł nowy duży dwór i bliżej nieokreślone zabudowania gospodarcze przy dworze. Z kolei w 1929 r. założenie dworskie było otoczone od południa i zachodu - po drugiej stronie brukowanej drogi, zespołem zabudowań folwarcznych; od południa w układzie zbliżonym do dzisiejszego, od zachodu na wysokości drogi wjazdowej prostokątny dziedziniec otoczony od północy, południa i zachodu budynkami. Kolejne zmiany zaszły ok. 1940 r., kiedy dokonano nasadzeń drzew owocowych na całym obszarze sadów.
W oparciu o niemiecką mapę sztabową ustalono rozplanowanie założenia. Zgodnie z nim na południe od dworu oraz w rejonie mostka równolegle do dworu budynki o niewiadomym przeznaczeniu; na zachód od dworu w rejonie dzisiejszych zabudowań obudowany prostokątny podwórzec gospodarczy z drogą wybiegającą na północ pomiędzy zabudowaniami a dworem, po zachodniej stronie drogi dojazdowej nie było zabudowań, natomiast drugi zespół zabudowań gospodarczych, prawdopodobnie fornalskich po zachodniej stronie południowego stawu.
Minister zaznaczył, że w punkcie dotyczącym 1946 r. odnotowano, że w obrębie resztówki dworskiej znajdowało się; sadu 3,5 ha, podwórza 3 ha, stawów 0,8 ha, strumienia 0,6 ha; zachowane zabudowania obejmowały poza dworem kamienną oborę i chlew, drewniane budynki stajni, obory i kurnika, 2 czworaki, 3 stodoły i kierat; podwórze i drogę dojazdową wybrukowaną. W punkcie dotyczącym charakterystyki stanu istniejącego zapisano, że "park przydworski we [...] stanowi część dawnego zespołu folwarczno-dworskiego". Z kolei w punkcie "stan zachowania" zanotowano, że "dawne założenie dworsko-parkowo-folwarczne zachowane w czytelnych granicach. Ogólna kompozycja naruszona brakiem zabudowań folwarcznych po zachodniej stronie parku, zamianą układu drożnego z przeniesieniem dróg dojazdowych z kierunku pn.-pd. na drogę od zachodu przez nowszy przysiółek [...], osuszeniem stawów oraz wprowadzeniem poprzecznych szpalerów w pn. części założenia przesłaniających widok wzdłuż doliny strumienia (...). Wymianie uległa zabudowa gospodarcza przy dworze, zatracony został pierwotny układ drożny parku oraz układ podjazdu".
We wnioskach autorzy opracowania uznali, że granicą ochrony konserwatorskiej (...) należy objąć teren zaznaczony na załączonej mapie położony na działkach nr: [...] składający się z parku wraz z dworem, sadem i stawami, dziedzińcem gospodarczym i ogrodem po pd. stronie dworu, dolinę strumienia od mostku do drogi porzecznej po stronie pn. oraz drogę powyżej doliny po jej stronie wsch., a także brukowaną drogę dojazdową do przysiółka [...]".
Wśród dokumentów zgromadzonych w sprawie znajdują się również zeznania świadków Z. R. (ur. w 1937 r.), S. C. (ur. w 1927 r.) i Z. P. (ur. w 1929 r.).
Układ i charakter zabudowań budynków znajdujących się na obszarze dawnego majątku [...], które stanowią przedmiot prowadzonego postępowania można ustalić na podstawie wcześniej przywołanych dokumentów konserwatorskich.
Z tego względu, warto zwrócić uwagę na treść zeznań w ich części odnoszącej się do organizacji pracy w majątku, szczególnie, że zeznania wszystkich świadków są w tym zakresie zbieżne.
Z. R. zeznał, że "majątkiem [...] zarządzała matka J., a po jego pełnoletności zarządzał sam J. R.. W majątku pracował pisarz, który prowadził dokumentację. W każdym budynku dworu było biurko, w którym przechowywano dokumenty. Rodzina R. utrzymywała się z produkcji rolnej majątku".
Z kolei, S. C. stwierdził, że "w majątku był Pan G. zwany sekretarzem, który prowadził księgowość majątku robił wypłaty dla pracowników i rozdzielał wspólnie z dziedzicem roboty. Mieszkał w czworakach za drogą. Miał kancelarię w budynku dworu na parterze w rogu po stronie zachodniej, tu robił wypłaty. Rodzina R. utrzymywała się tylko z rolnictwa (...)".
Natomiast Z. P. zeznała, że nie wie "czy był w majątku zarządca, był natomiast "pisarz" o nazwisku G.. Majątkiem zarządzał sam właściciel J.R., który objeżdżał majątek konno. Ten "pisarz" - "sekretarz" nie mieszkał we dworze tylko w budynku czworaków. W budynku dworu pan G. urzędował, miał pokój w którym przyjmował pracowników majątku i rozdzielał pracę. Biuro było na dole dworu po stornie zachodniej (...) Głównym źródłem utrzymania rodziny R. było gospodarstwo (...)".
Mając na uwadze powyższe Minister stwierdził, że z przywołanych zeznań jednoznacznie wynika, że zarząd nad majątkiem sprawował właściciel wraz z sekretarzem (pisarzem), a miejscem z którego sprawowano ten zarząd, a także wykonywano inne związane z tym czynności - prowadzenie ksiąg rachunkowych, wypłaty dla pracowników i podział pracy - było biuro znajdujące się w jednym z pomieszczeń dworu - na parterze, po stronie zachodniej.
Podsumowując poczynione ustalenia Minister stwierdził, że część dawnego majątku [...], tzw. resztówka mogła zostać przejęta na cele reformy rolnej, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W pierwszej kolejności zwrócił uwagę na fakt, iż w znacznej części składały się na nią użytki o charakterze rolnym - grunty orne 7,02 ha, łąki 2,81 ha, sady 4,23 ha - które mieszczą się w pojęciu użytku rolnego określonego w § 4 rozporządzenia.
Ponadto Minister zwrócił uwagę na stawy wykorzystywane na potrzeby zwierząt znajdujących się w majątku (bydła, koni) - za zeznaniami S.C. i Z.P. - a więc wykorzystywane do działalności rolniczej, jaką jest hodowla zwierząt.
Pozostała część resztówki, na którą składał się dwór, park i zabudowania folwarczne stanowiła zorganizowaną całość, służącą do prowadzenia działalności gospodarczej w majątku [...]. Całe założenie od początku było pomyślane jako zespół folwarczny. Świadczy o tym fakt, że w 1926 r. ówczesny właściciel majątku wzniósł nowy duży dwór wraz z zabudowaniami gospodarczymi, które zostały usytuowane przy dworze. Co więcej, już w 1929 r. dwór był otoczony zabudowaniami folwarcznymi od południa i zachodu, do których prowadziła jedna droga dojazdowa. Układ istniejącej zabudowy dobrze obrazuje szkic resztówki, część dokumentacji archiwalnej, na którym w bezpośrednim otoczeniu dworu znajdują się obory, chlewy i stodoły, a oprócz nich także czworaki. O tym, że dwór wraz z budynkami gospodarczymi od początku działał jako zorganizowana całość wykorzystywana gospodarczo mówi również opisowa część dokumentacji konserwatorskiej, w której założenie określa się jako "folwarczno-dworskie" i wprost w kontekście majątku [...] wskazuje się, że "majątki ziemiańskie pełniły zarówno funkcje reprezentacyjno-mieszkalne jak i gospodarcze, które w wyniku powojennej reformy rolnej i nacjonalizacji zostały zdewaluowane".
Minister dodał, że z żadnego ze zgromadzonych dokumentów nie wynika, aby budynki gospodarcze były w jakikolwiek sposób odgrodzone od budynku dworu. De facto, dwór i budynki gospodarcze położone były przy jednym podwórzu, do którego prowadziła jedna droga dojazdowa.
W związku z tym nie można uznać, że dwór z parkiem tworzył odrębny od pozostałej części zespół dworsko-parkowy. Tym bardziej, że brak jest wydzielenia części parkowej od gospodarczej za pomocą parkanów, czy murów. Przytoczone ustalenia dają podstawę do twierdzenia, że istniała ścisła więź organizacyjna i terytorialna między dworem, budynkami gospodarczymi, parkiem i częścią użytkowaną rolniczo.
W tym kontekście uzasadnione jest też stanowisko, zgodnie z którym dwór majątku [...] nie pełnił wyłącznie roli mieszkalnej dla właścicieli, lecz był również częścią prowadzonej w majątku działalności gospodarczej. Zgodnie z tym uznać trzeba, że między dworem, a pozostałą częścią majątku istniał związek funkcjonalny.
W kontekście związku funkcjonalnego, zdaniem Ministra, przemawia za nim również argument związany z organizacją pracy w majątku. Zgodnie z treścią zeznań znajdujących się w aktach sprawy, bezpośredni zarząd i nadzór nad działalnością gospodarczą prowadzoną w majątku [...] sprawował właściciel (J.R.) wraz z zatrudnionym sekretarzem/pisarzem (G.). Co więcej, miejscem, z którego ten zarząd był prowadzony było biuro znajdujące się w budynku dworu.
Podsumowując Minister uznał, że zgromadzone materiały dowodowe w postaci dokumentacji archiwalnej i protokołów z zeznań świadków są ze sobą spójne i potwierdzają, że między dworem, a pozostałą częścią majątku istniał związek funkcjonalny.
Na podstawie tych dowodów przyjął, że od początku zabudowa była pomyślana tak, aby tworzyła zwarty kompleks folwarczno-dworski, a dodatkowo dwór był centrum prowadzenia działalności o charakterze rolniczym w majątku, to tam zapadały decyzje dotyczące organizacji pracy, a także w tym miejscu wypłacano wynagrodzenia i trzymano istotne dokumenty związane z prowadzoną działalnością. Innymi słowy, gospodarka w majątku [...] była zorganizowana w ten sposób, że bez dworu i jego bezpośredniego otoczenia, zabudowanego budynkami o charakterze gospodarczym, nie było możliwe jej prowadzenie.
Z uwagi na fakt, że park był częścią założenia, zorganizowaną na potrzeby dworu i stanowił integralną część założenia folwarczno-dworskiego, to dzielił los dworu. Zgodnie z tym, jeżeli nieruchomość dworska, zlokalizowana na części zespołu folwarcznego, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to także pozostała część tego założenia, na której znajdował się park, podpadała pod jego działanie.
Konsekwentnie Minister uznał, że zarówno dwór, jak i park podpadały pod działanie dekretu.
Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 20 czerwca 2022 r. M.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: a) art. 7, art. 77 § 1 oraz art 80 kpa poprzez: - zaniechanie przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, przede wszystkim w zakresie precyzyjnego ustalenia charakteru, rodzaju i funkcji nieruchomości pochodzącej z dóbr ziemskich [...], objętych dawną Księgą Hipoteczną nr [...], stanowiącej zespół dworsko-parkowy w miejscowości [...], w granicach odpowiadających aktualnym działkom ewidencyjnym nr: [...] (łączna pow. 17,73 ha), dla których prowadzona jest Księga Wieczysta nr [...] w Sądzie Rejonowym w [...] wraz z zabudowaniami na niej wzniesionymi oraz innymi obiektami, w dacie ich przejścia z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, tj. 13 września 1944 r., a w konsekwencji poczynienie ustaleń faktycznych oraz wydanie zaskarżonej decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, - dokonanie dowolnej, a nie swobodnej, oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, przyjęcie za wiarygodne jedynie dowodów przemawiających za przyjęciem oceny, że - z uwagi na rodzaj oraz funkcje - nieruchomość objęta postępowaniem podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz nieusprawiedliwione pominięcie przy ustalaniu stanu faktycznego dowodów, z których jednoznacznie wynika, iż ww. nieruchomość, stanowiąca tzw. resztówkę, nie miała charakteru rolniczego, jak również nie pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałymi gruntami dawnego majątku ziemskiego wykorzystywanymi do produkcji rolnej, zaś jej wyłączną rolą była realizacja funkcji mieszkalnych i rekreacyjnych właściciela i jego rodziny, b) art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 kpa poprzez niedostateczne i niepełne uzasadnienie faktyczne i prawne zaskarżonej decyzji, przejawiające się przede wszystkim w niewyjaśnieniu przyczyn uznania konkretnych dowodów, przede wszystkim w postaci dokumentów i zeznań świadków za wiarygodne jedynie w części, w której w ocenie organu dają podstawę do przyjęcia oceny, że nieruchomość objęta postępowaniem podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz przyczyn, z jakich organ odmówił dowodom waloru wiarygodności i przydatności w zakresie, w którym wskazywały, że przedmiotowa nieruchomość, tj. tzw. resztówka, nie miała charakteru rolniczego oraz, że nie pozostawała w związku, funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami stanowiącymi dawny majątek ziemski [...], c) art. 138 § 2 kpa poprzez niezastosowanie tego przepisu i odstąpienie od uchylenia w całości decyzji organu pierwszej instancji, w sytuacji gdy decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie; 2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym ustaleniu kryteriów oceny nieruchomości w zakresie realizacji przesłanek wymienionych w tym przepisie, a w konsekwencji, co do podpadania nieruchomości pod działanie pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co finalnie skutkowało przyjęciem wadliwej oceny że nieruchomość objęta postępowaniem w niniejszej sprawie podpadała pod działanie ww. przepisu. W oparciu o powołane zarzuty M.K. wniósł o: 1) uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz uchylenie w całości decyzji Wojewody Świętokrzyskiego z 21 lipca 2021 r.; 2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
W piśmie z 3 października 2022 r. uczestnik postępowania sądowego Nadleśnictwo [...] wniosło o oddalenie skargi w całości, ze względu na jej bezzasadność. Uczestnik wskazał, że organy I i II instancji wszechstronnie rozpoznały przedmiotową sprawę, poczyniły kompleksowe ustalenia w zakresie stanu faktycznego niezbędnego do rozpoznania sprawy, należycie wyjaśniły podstawy dokonanych ustaleń i szeroko uzasadniły zajęte stanowisko. Odnosząc się do zarzutów dotyczących postępowania dowodowego w postaci rzekomego zaniechania przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zarzutu dokonania wadliwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego uznał je za niezasadne. W uzasadnieniu zgodził się ze stanowiskiem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyrażonym w złożonej przezeń odpowiedzi na skargę, że zarzut zaniechania przeprowadzenia czynności dowodowych jest gołosłowny albowiem skarżący nie wskazał w skardze jakich to czynności zaniechano i jaki to miało wpływ na poczynione ustalenia faktyczne. Ponadto uczestnik postępowania wskazał, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone przez organ I instancji kompleksowo i skrupulatnie, a organ przeprowadził wszystkie dowody niezbędne dla wyjaśnienia okoliczności sprawy. Za chybiony uznał zarzut niewłaściwej oceny materiału dowodowego uważając, że skarżący pozwolił sobie na powierzchowną polemikę z ustaleniami organów m.in. dyskredytując zeznania świadka S.M. - pełniącego od 11 roku życia (tj. od 1938 r.) do chwili parcelacji rolę parobka w majątku [...]. Z zeznań tego świadka w sposób bezsprzeczny wynika, że zespół zabudowań składających się na przedmiotową nieruchomość służył produkcji rolnej. Ponadto w skardze skarżący zawarł szereg twierdzeń oczywiście sprzecznych ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a część faktów niewygodnych dla przyjętej przezeń tezy zupełnie pominął. Jako przykład uczestnik wskazał, że skarżący w skardze podniósł, że sporne grunty nie były i nie są użytkowane rolniczo, podczas gdy z materiału dowodowego sprawy (m.in. pisma Nadleśnictwa [...] z 4 czerwca 2021 r. i załączonych doń dokumentów) wynikało, że na gruntach rolnych w obrębie tzw. resztówki prowadzono działalność rolniczą od chwili przejęcia do chwili obecnej, w sposób ciągły. Uczestnik zakwestionował twierdzenie skarżącego jakoby wydzielenie resztówki wynikało z jej odmiennego charakteru. Podał, że wydzielenie resztówek podczas parcelacji majątków było zasadą ogólnie przyjętą, mającą na celu pozostawienie gruntów z przeznaczeniem na obiekty użyteczności publicznej i ich zaplecze ( o czym świadczy protokół z 24 kwietnia 1950 r. w przedmiocie Planu właściwego zagospodarowania resztówek. Ponadto uczestnik uznał za bezzasadne pozostałe zarzuty skarżącego, zajmując stanowisko zbieżne z organami I i II instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga nie jest uzasadniona, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Należało zacząć od tego, że dekret w art. 1 wskazuje, że reforma rolna jest koniecznością państwową i gospodarczą i że będzie realizowana zgodnie z zasadami manifestu lipcowego PKWN. Manifest PKWN w swej treści nawiązywał do takich założeń programowych jak: przyspieszenie odbudowy kraju, natychmiastowa poprawa bytu szerokich rzesz narodu, natychmiastowe przystąpienie do "szerokiej" reformy rolnej poprzez utworzenie Funduszu Ziemi, w skład którego wejdą m.in. ziemie gospodarstw obszarniczych, które głównie będą rozdzielone między chłopów na ich indywidualną własność. Z powyższego wynika, że reforma rolna była elementem przebudowy nie tylko stricte rozumianego ustroju rolnego, ale też szerzej rozumianego ustroju gospodarczego i politycznego. Manifest lipcowy nie miał charakteru marginalnego. Jego zasady programowe stały się podwaliną przyszłego powojennego ustroju Polski Ludowej [art. 1 ustawy z dnia 31 grudnia 1944 r. o powołaniu Rządu Tymczasowego RP – (Dz. U. Nr 19, poz. 99), art. 84 ustawy z dnia 22 września 1946 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego (Dz. U. Nr 48, poz. 274), art. 1 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 19 lutego 1947 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 71), art. 1 Ustawy Konstytucyjnej z 4 lutego 1947 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 43)].
W ramach tej reformy pewna część z zapasu ziemi miała być przeznaczona także na cele publiczne, co było efektem przebudowy przedwojennego ustroju rolnego. Art. 15 dekretu przewidywał, że przy wypracowaniu planu podziału pewna część ziemi zostaje niepodzielona dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, dla rozbudowy miast i innych ważnych zadań użyteczności publicznej. Cele reformy rolnej obejmowały, poza tworzeniem jednostkowych gospodarstw rolnych, m.in. tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (art. 1 ust. 2 lit. c, d i e dekretu). Przy opracowywaniu wniosków o wyłączenie, w trybie art. 15 dekretu, należało uwzględnić istotne potrzeby kultury rolnej, a w szczególności potrzeby nasiennictwa, doświadczalnictwa rolniczego, hodowli zwierząt, ogrodnictwa kultur specjalnych oraz czy obiekt mający być wyłączony posiada dogodne warunki komunikacyjne, glebowe, niezbędne zabudowania i urządzenia gospodarcze (§ 43 rozporządzenia). Nie podlegały podziałowi nieruchomości ziemskie m.in. takie jak: szkółki leśne, szkółki drzew owocowych, sady, inspekta, cieplarnie, parki, zabudowania dworskie i przemysłowe, zabytki historyczne, architektoniczne, osobliwości przyrody (§ 44 pkt 2-4 rozporządzenia). Pełnomocnicy oraz komisje podziału ziemi winny przy opracowywaniu projektów podziału ziemi wydzielić i zabezpieczyć odpowiednie ośrodki na cele szkolnictwa rolniczego, a mianowicie: dla gminnych szkół rolniczych od 5-10 ha, dla powiatowych szkół rolniczych od 30-50 ha, dla liceów i szkół specjalnych od 50-80 ha użytków rolnych.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r.
Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu, jak też rozporządzenia, Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.
Natomiast w uzasadnieniu uchwały z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu. Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej (a nie sąd powszechny), powinien zbadać (wziąć pod uwagę) wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Jak podkreślono w wyroku NSA z 7 maja 2009 r. sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską (por. wyroki NSA z 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).
Sąd podziela stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy potwierdza, że 1 września 1939 r. i w dacie wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.) zespół dworsko–parkowy we [...], zawierający się w aktualnych działkach ewidencyjnych nr: [...] o łącznej pow. 17,73 ha był powiązany funkcjonalnie z pozostałą (rolną) częścią dawnego majątku [...], położonego obecnie w gminie [...], a dodatkowo w części jego teren stanowił grunty użytkowane rolniczo.
Ze znajdującego się w aktach sprawy protokołu przejęcia majątku [...] na cele reformy rolnej z 22 lutego 1945 r. wynika, że zespół dworsko-parkowy stanowił fragment majątku o pow. 190,5 ha, gdzie grunty użytkowane rolniczo zajmowały obszar 147,3 ha. W majątku tym znajdował się m.in. sad w którym rosły w większości młode drzewa owocowe (3-5 letnie). W majątku znajdowały się takie budynki jak: dom mieszkalny, czworaki, obory, chlewiki, kurnik, stajnia. Wg osób podpisujących protokół dom mieszkalny był w stanie bardzo dobrym i w związku z tym mógł być wykorzystany na urządzenie szkoły lub inne cele publiczne. Z rejestru pomiarowo-klasyfikacyjnego z 1945 r. i szkicu rozparcelowanego majątku [...] wynika, że zasadniczo grunty majątku przeznaczono pod parcelację dla nowonabywców gospodarstwo rolnych (124 ha). Na cele ośrodka (zespołu dworsko-parkowego) przeznaczono 19 ha. Z pisma Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 21 sierpnia 1949 r. wynika, że niepodzielona tzw. resztówka stanowiąca zespół-dworsko-parkowy (19 ha) została przeznaczona na inne ważne zadania publiczne (art. 15 dekretu), tj. siedzibę Nadleśnictwa i Leśnictwa (Nadleśnictwa [...], Dyrekcji Lasów Państwowych w [...]) oraz deputaty rolne pracowników ALP (administracji lasów państwowych).
Z ówcześnie (w dacie wejścia w życie dekretu) obowiązującego dekretu Prezydenta RP z dnia 30 września 1936 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz.U. Nr 75, poz. 533 ze zm.) wynikało (art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1), że w skład państwowego gospodarstwa leśnego mogą wchodzić grunty nieleśne, w tym rolne. Deputaty rolne dla pracowników ALP mogły mieć formę rzeczową w postaci gruntów rolnych (§ 27 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 30 grudnia 1924 r. o organizacji administracji lasów państwowych – Dz.U. Nr 119, poz. 1079 ze zm.).
Ze szkicu załączonego do pisma MRiRR z 27 sierpnia 1949 r. wynika, że budynek dworu znajduje się w bezpośrednim otoczeniu typowych budynków o charakterze rolniczym – czworaków, obór, stodół.
Protokół z przejęcia resztówki [...] z 24 kwietnia 1950 r. precyzuje, że teren zespołu dworsko-parkowego (obszar 18,72 ha) zajmowały w zdecydowanej większości (14,57 ha) tereny rolnicze - grunty rolne, łąki, sady, stawy. W zespole tym znajdowały się także budynki gospodarcze – czworaki dla służby folwarcznej, obory, stodoły, chlewy. Resztówka zagospodarowana została przez Nadleśnictwo [...] (pismo Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 23 stycznia 1951 r.). Komisja podpisująca protokół uznała, że resztówka ma charakter rolny i nadaje się na działalność produkcyjną.
Co istotne oba protokoły (z 1945 r. i 1950 r.) nie określają obszaru parku, co dowodzi tego, że nie był on wówczas założeniem przyrodniczym o dominującym charakterze reprezentacyjnym, rekreacyjnym, czy krajobrazowym.
Z uzasadnienia decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 28 lutego 2013 r. wynika, że założenie dworsko-parkowe we [...] znajdowało się w otoczeniu sadów, ogrodów i łąk będących integralną częścią rozplanowania dawnego majątku. Z oceny konserwatorskiej wynika, że tego typu majątki pełniły funkcje reprezentacyjno-mieszkalne, ale i gospodarcze.
Z Karty Ewidencyjnej Zabytku Nieruchomego założonej dla dworu i parku i opisu konserwatorskiego wynika, że założenie dworsko-parkowe było położone na rozległym lekko nachylonym ku pn.-wsch. stoku, otoczone od pn. łąkami, od wsch. drogą i polami, od pd. łąkami i zabudową zagrodową, od zach. drogą i polami. W skład zespołu (17,87 ha, w tym 4 ha parku) wchodziły: dwór z parkiem, zespół budynków gospodarczych, sad i szkółki leśne, założenia wodne. Ok. 1940 r. w zespole dokonano nasadzeń drzew owocowych na całym obszarze sadów, w folwarku znajdowała się szkółka drzew owocowych. Na zachód od dworu było wówczas położone podwórze gospodarcze, na zachód od pd. stawu zabudowania gospodarcze, prawdopodobnie fornalskie. W 1946 r. w obrębie resztówki dworskiej znajdowało się: 3,5 ha sadu, 3 ha podwórza, 0,8 ha stawów oraz zabudowania: obora, chlew, budynki - stajni, obory, kurnika, 2 czworaki, 3 stodoły, i kierat. W parku prócz drzew typowo parkowych znajdowały się także ogród kwiatowy i warzywny po pd. stronie dworu. Po zach. stronie parku znajdował się sad, na wsch. i pd.-wsch. od dworu znajdowały się stawy, na pd.-zach. od dworu znajdowały się zabudowania gospodarcze, na pd. od dworu po obu stronach drogi dojazdowej znajdowały się zabudowania folwarczne i fornalskie. Po obu stronach parku znajdowały się grunty orne i łąki. Część parku od pn. była ograniczona rozległym sadem jabłoniowym, od zach. młodym sadem, a dalej szkółką-matecznikiem. Dwór od pd. otoczony był m.in. warzywnikiem.
Według oceny konserwatorskiej upaństwowiony dwór przestał być ośrodkiem gospodarczym i kulturowym wsi. Zniszczeniu uległy zabudowania gospodarcze i fornalskie związane z majątkiem ziemskim.
Wojewódzki konserwator zabytków stoi na stanowisku, że park przydworski stanowił część dawnego zespołu folwarczno-dworskiego. Określa ten zespół jako dawne założenie dworsko-parkowo-folwarczne.
Mapa załączona do dokumentacji zabytkowej w skali 1:1000 wskazuje wzajemne położenie budynku dworu, obory i budynków gospodarczych. Ukazuje otoczenie dworu i parku gruntami rolniczymi – sadami, łąkami, gruntami ornymi, stawem.
Świadek Z. R., ur. w 1937 r. - kuzyn J.R. (byłego właściciela majątku) zeznał, że we dworze mieszkała rodzina R.. Po stronie północnej od dworu teren był porośnięty zamiennie drzewami owocowymi i ozdobnymi, po drugiej stronie strumienia prowadzono produkcję rolną (łąki, pole orne). Sad przy dworze był sadem raczej przydomowym. Majątkiem [...] zarządzała matka J.R., a po uzyskaniu pełnoletności on sam. W majątku pracował pisarz, który prowadził dokumentację. W każdym budynku dworu było biurko, gdzie przechowywano dokumenty. Staw bliżej dworu zabezpieczał wodę dla inwentarza i miał przeznaczenie przeciwpożarowe.
Świadek S. C., ur. 1927 r. – osoba obca dla byłego właściciela majątku [...], pracownik polny dworu od 11 roku życia do końca II Wojny Światowej, zeznał, że dwór otoczony był zabudowaniami gospodarczymi: dwoma czworakami, czeladnią dla krów, chlewikami dla świń, świniarnią, trzema stodołami i spichlerzem połączonym ze stodołą, kieratem. W pobliżu dworu był zadrzewiony ogród owocowy ok. 3 ha. Owoce z ogrodu kupowali dwaj sadownicy z [...]. Ze stawu za drogą korzystało bydło. We dworze pracował sekretarz G., który prowadził księgowość majątku, dokonywał wypłat dla pracowników, a także rozdzielał robotę wraz z dziedzicem. Sekretarz miał kancelarię w budynku dworu. Rodzina R. utrzymywała się tylko z rolnictwa.
Świadek Z. P., ur. 1929 r. - osoba obca dla byłego właściciela majątku [...], dostarczycielka w wieku 14-15 lat korespondencji od sołtysa do dworu, zeznała na podstawie własnych obserwacji, że za podjazdem dworskim były obok drzew liściastych także drzewa owocowe (czereśnie, wiśnie, jabłonie). Sad był mały na własne potrzeby właścicieli. Warzywniak (ok. 10 arów) położony za sadem był na potrzeby dworu. Za warzywniakiem były łąki. Na wsch. od dworu był staw raczej niehodowlany na potrzeby bydła i koni, a także łąki. Na górce były czworaki i stodoła dworska. Nie było raczej stajni dla koni powozowych. Był kurnik. Budynki gospodarcze dworskie były za drogą. Było to podwórze gospodarcze. We dworze zatrudniony był pisarz G.. Majątkiem zarządzał sam właściciel J.R.. W budynku dworu urzędował pisarz. Miał tam swój pokój, w którym przyjmował pracowników i przydzielał pracę. Biuro było na dole dworu po stronie zachodniej dworu. Przed wojną i w czasie wojny we dworze zamieszkiwał J.R. z żoną R. i córką A.. Na terenie podwórza gospodarczego raczej nie było budynku administracyjnego. Rodzina R. utrzymywała się z gospodarstwa, w którym uprawiano wszystkie zboża, buraki cukrowe, hodowano bydło, świnie. Były konie do pracy w polu. Od strony południowej od podwórza gospodarczego nie było ogrodzenia.
Trzeba wskazać, że nie ma sporu między stronami, co do tego, że 1 września 1939 r. budynek dworu we [...] pełnił funkcję mieszkalną dla rodziny R..
Jednak akta sprawy dowodzą tego, że sprawy związane z bieżącym administrowaniem majątkiem we [...] prowadził J.R. współdziałając z sekretarzem/pisarzem, który miał biuro we dworze i tam załatwiał sprawy księgowe, wynagrodzeń pracowników, a także zajmował się rozdziałem pracy pomiędzy nich. Na terenie majątku [...] nie było odrębnego budynku administratora. Właściciel majątku utrzymywał się tylko z działalności rolniczej. W tym zakresie najbardziej wiarygodne są zeznania świadka S.C., który jest osobą obcą w stosunku do członków rodziny R., jest najstarszym świadkiem i był pracownikiem właściciela majątku we [...].
Zgodzić należało się zatem z Ministrem, że dwór we [...] pozostawał w silnym i bezpośrednim związku z działalnością rolniczą części folwarcznej tego majątku. Budynek ten był centrum administracyjnym tego majątku. Był otoczony budynkami o charakterze rolniczym i podwórzem gospodarczym. Nie był odgrodzony od tego podwórza. Znajdujący się w sąsiedztwie dworu duży sad o pow. ponad 3 ha przynosił dochód. Stawy służyły m.in. do pojenia zwierząt gospodarskich. Sam konserwator zabytków określa to założenie jako funkcjonalnie powiązane, tj. zespół dworsko-parkowo-folwarczny.
Z dokumentacji zgromadzonej w sprawie (dokumentacja konserwatorska) i z zeznań świadków (Z. R., Z.P.) wynika, że otoczenie parkowe zawierało drzewa ozdobne, ale też drzewa owocowe. Na terenie parku był ogród warzywny.
Całość zespołu znajdowała się w otoczeniu terenów rolniczych.
Z powyższego wynika, że bez dworu we [...] wraz z otoczeniem parkowym część rolnicza tego majątku nie mogłaby funkcjonować samodzielnie. Z kolei zespół dworsko-parkowy we [...] nie mógł istnieć bez części rolniczej, skoro rodzina właściciela majątku utrzymywała się wyłącznie z części rolniczej majątku [...]. Poza tym sam teren zespołu dworsko-parkowego stanowił w części teren przeznaczony do działalności rolniczej, o czym świadczą budynki gospodarcze usytuowane w pobliżu dworu, podwórze gospodarcze oraz położony w pobliżu dworu sad, szkółki drzew owocowych, warzywniak i stawy do pojenia zwierząt gospodarskich.
Zespół ten, patrząc z dalszej perspektywy widokowej, był wkomponowany w rolniczą część majątku we [...], o czym świadczy to, że był otoczony gruntami rolnymi podlegającymi parcelacji na cele reformy rolnej.
Zatem trafnie wskazał Minister, że tego typu obiekt wraz z przylegającym doń terenem mógł być, obiektywnie rzecz biorąc, przeznaczony na cele reformy rolnej – dla realizacji ważnych zadań użyteczności publicznej (art. 15 dekretu) jako tzw. resztówka wraz z zabudowaniami dworskimi, gospodarczymi, niepodlegająca parcelacji (§ 43 i § 44 pkt 2-4 rozporządzenia), przeznaczona na utworzenie w pobliżu miasta (Ostrowca Świętokrzyskiego) gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej (art. 1 ust. 2 lit. c w zw. z art. 12 ust. 2 dekretu), czy jako resztówka stanowiąca rezerwę terenową dla szkoły albo też jako resztówka dla ośrodka przemysłu rolnego, ogródków działkowych (art. 1 ust. 2 pkt d i e dekretu).
Sąd zwraca uwagę, że przejęta w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej jako część nieruchomości ziemskiej, nierozparcelowanej, tzw. resztówka wraz ze znajdującymi się na niej budynkami, sadami i wszelkim innym urządzeniem oraz inwentarzem - mogła być przekazana przez Państwo na własność spółdzielni Samopomocy Chłopskiej (dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej – Dz.U. Nr 27, poz. 162).
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał zarzuty skargi za nieskuteczne. Położenie na terenie zespołu dworsko-parkowego we [...] figurki [...] niosącego krzyż, skarp i nierówności, drzew ozdobnych, trawników, ścieżek spacerowych, terenu rekreacyjnego dla rodziny R. - nie miało w niniejszej sprawie przesądzającego znaczenia. Nieruchomość ziemską lub jej część należy rozpatrywać jako pewną funkcjonalną całość. W obszarze wielu nieruchomości rolnych, w tym w gospodarstwach rolnych, znajdują się elementy zagospodarowania terenu mające charakter nierolniczy, przykładowo: małe enklawy lasów, strumienie, nierówności terenowe. Nie oznacza to, że dany teren nie ma, jako całość użytkowa, charakteru rolniczego.
Zdaniem Sądu decyzja Ministra została szczegółowo i przekonująco uzasadniona. Organ odwoławczy, przedstawił argumentację na poparcie swojego stanowiska odwołując się do poszczególnych dowodów w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Stanowisko organu ma pokrycie w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy.
Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.