I SA/Wa 2043/20

I SA/Wa 2043/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-02-22
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2020-09-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj /sprawozdawca/
Gabriela Nowak /przewodniczący/
Joanna Skiba
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I OSK 3055/23 - Wyrok NSA z 2025-11-04
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Joanna Skiba WSA Anna Falkiewicz – Kluj (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2021 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z (...) lipca 2020 r., nr (...), Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U z 2020 r., poz. 256 dalej: k.p.a.), art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r. poz. 2097; dalej ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.), po rozpatrzeniu odwołania M. B., dalej skarżącej, od decyzji Wojewody (...) nr (...) z dnia (...) listopada 2019 r., znak: (...), odmawiającej J.B. oraz M. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości (...), pow.(...) , woj. (...), utrzymał tę decyzję w mocy.
Powyższe było wynikiem następujących ustaleń i ocen organu.
Wnioskiem z (...) listopada 1957 r. J. B. wystąpiła do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w (...) o przydzielenie w drodze sprzedaży nieruchomości wraz z zaliczeniem na poczet jej ceny sprzedaży wartości majątku pozostawionego na byłym terenie II Rzeczypospolitej Polskiej. Swoją prośbę ponowiła pismem z dnia (...) kwietnia 1990 r. występując do Urzędu Dzielnicy (...) (...) o sprzedaż nieruchomości położonej na terenie owej dzielnicy.
Przedmiotowe postępowanie nie zostało zakończone w trybie uprzednio obowiązujących przepisów przez organ je prowadzący, a akta zostały przekazane według właściwości Wojewodzie (...), zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W dniu 1 czerwca 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 kwietnia 2017r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935). Zgodnie z art. 16 tej ustawy do postępowań administracyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie ostateczną decyzją lub postanowieniem stosuje się przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym. W niniejszej sprawie postępowanie administracyjne zostało wszczęte i niezakończone ostateczną decyzją lub postanowieniem przed dniem 1 czerwca 2017 r., a zatem przy jej rozpatrywaniu zastosowano przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym.
Decyzją Wojewody (...) nr (...) z dnia (...) listopada 2019 r., znak: (...), odmówiono J. B. oraz M. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ I instancji uznał, że
strony nie przedłożyły wiarygodnych dokumentów, które w sposób jednoznaczny mogłyby potwierdzić, że właścicielką mienia pozostawionego na dawnych Kresach Wschodnich była M. H., jak też nie przedstawiły dowodu z oświadczeń co najmniej dwóch świadków spełniających wymogi art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Jednocześnie organ I instancji podkreślił, że Pani M. H.nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Odwołanie złożyła Skarżąca.
Rozpoznając je organ II instancji stwierdził, że kluczowe kwestie w niniejszej sprawie sprowadzają się do ustalenia:
• czy i kto z rodziny H. był właścicielem nieruchomości położonej w (...), której dotyczy sprawa,
• czy właściciel nieruchomości opuścił byłe terytorium państwa polskiego.
Materiał dowodowy zebrany w sprawie wskazuje z jednej strony jakoby właścicielem omawianej nieruchomości położonej w (...) przed II wojną światowa był J. H. (dowody: pismo Obwodowego Archiwum Państwowego w (...) z dnia (...) lipca 2014 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym, które wskazuje, iż "ujawniono informacje dotyczące posiadania ziemi przez J. H. "; zaświadczenie Obwodowego Archiwum Państwowego w (...) z dnia (...) kwietnia 2008 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym, które wskazuje, że "H. J. , syn S. w 1937 roku posiadał grunty o powierzchni ogólnej (...) ha, jeden budynek mieszkalny i pięć budowli gospodarczych, zlokalizowanych w (...), gmina (...), powiat (...). Jednocześnie informujemy, że (...) nie znaleziono informacji dotyczących własności, opisu i składu mienia nieruchomego, które w latach 1921-1939 należało do M. H."), zaś z drugiej strony wskazują jakoby przedmiotowa nieruchomość została pozostawiona w (...), gmina (...), pow. (...), woj. (...) przez M. H. (która - co wymaga podkreślenia - nie opuściła byłego terytorium RP). Na okoliczność pozostawienia przedmiotowej nieruchomości przez M. H. na Kresach wskazywać ma dowód w postaci zaświadczenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) listopada 1957 r., zgodnie z którym ww. organ "na podstawie przesłuchanych świadków (...) zaświadcza, że ob. H.M. ostatnio zamieszkała w (...), gminy (...), pow. (...), woj. (...) (...) pozostawiła w (...) (...) następujący majątek nieruchomy: gospodarstwo rolne o pow. około (...) ha, w tym ziemi ornej pszenno-buraczanej (...) ha, sadu (...) ha, łąki (...) ha i lasu (...) ha wraz z budynkami gospodarczymi, inwentarzem martwym i żywym. Budynki stanowiły: dom mieszkalny, pięcioizbowy, murowany, kryty blachą, obora, stajnia, wozownia, spichlerz - murowane, kryte blachą oraz stodoła drewniana kryta słomą (...)".
Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że M.H. nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż została rozstrzelana w dniu (...) marca 1943 r., co wynika z dowodu w postaci postanowienia Sądu Grodzkiego w (...) z dnia (...) września 1948 r., sygn. (...), zaś J. H. po śmierci swojej pierwszej żony M. H. zamieszkał w K. i ożenił się w 1948 r. z Z. C., C. z pochodzenia, której losów strony postępowania nie znają i nie została ona również odnaleziona w trakcie przeprowadzania postępowania spadkowego po J.H. (na co wskazuje pismo J. B. z dnia (...) lutego 2010 r.). J. H. zmarł w dniu (...) grudnia 1952r., sygn. (...), w K. (a więc na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej).
Organ podkreślił, że wszystkie przesłanki z art. 2 ustawy zabużańskiej należy badać w stosunku do konkretnej osoby która była właściciel pozostawionych nieruchomości. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której część z przesłanek określonych w ww. przepisie będzie badana wobec właściciela nieruchomości, a część wobec osoby, która nie była właścicielem, ale w nieruchomości np. zamieszkiwała. Konieczne jest więc ustalenie w sprawie kto był właścicielem nieruchomości i badanie wszystkich przesłanek tylko i wyłącznie w odniesieniu do ustalonej osoby właściciela na co wskazuje art. 2 ustawy zabużańskiej. Zdaniem organu II instancji prawidłowo ustalono, że nie zostało udowodnione by właścicielką mienia pozostawionego w (...) była M. H. Niewątpliwie za właścicieli nieruchomości pozostawionej nie można też uznać córek wyżej wymienionej, tj. A. P. i J. B. gdyż jeszcze kilka lat po wojnie żył ojciec wyżej wymienionych J.H., który opuścił Kresy z przyczyn związanych z II wojną światową i zmarł on na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z akt sprawy wynika, że J. B. występując pismem z dnia (...) kwietnia 1990r. o rekompensatę powołała się na fakt, iż jest spadkobierczynią M. H. Niemniej jednak z jej pisma z dnia (...) lutego 2010 r. wynika, że wnosi ona również o przyznanie rekompensaty za mienie stanowiące własność J. i M. H, co potwierdziła w e-mailu z dnia (...) listopada 2010 r. skierowanym do organu prowadzącego sprawę. Na skutek powyższego wniosek Strony o potwierdzenie prawa do rekompensaty w części dotyczącej rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w (...) przez jej ojca J. H. - został przekazany do rozpatrzenia Wojewodzie (...). Niniejsza sprawa, prowadzona przez Wojewodę (...), dotyczy zaś nieruchomości w (...), ale pozostawionej przez żonę J.- M. H. Powyższe nie pozostaje bez znaczenia w sprawie - istnieje bowiem prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z sytuacją, w której w ramach dwóch różnych postępowań, przed dwoma różnymi organami toczy się postępowanie dotyczące tej samej nieruchomości (zarówno z zaświadczenia Obwodowego Archiwum Państwowego w (...) z dnia (...) lipca 2014 r., jak i z zaświadczenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) listopada 1957 r. wynika taka sama ilość obiektów budowlanych, tj. jeden budynek mieszkalny i pięć budynków gospodarczych), aczkolwiek organ II instancji wziął również pod uwagę oświadczenie Pani J. B. (pismo z dnia (...).02.2010 r.) wskazujące, iż "nie posiadam wiedzy na temat jak był formalnie podzielony majątek moich rodziców".
Przedstawione zaświadczenie wydane przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...), Referat Rolnictwa i Leśnictwa, nie można uznać za dokument mogący potwierdzić własność M.H. do nieruchomości, której dotyczy postępowanie. Organ prowadzący sprawę właściwie zakwalifikował powyższe zaświadczenie jako dokument sporządzony na podstawie zeznań świadków i podczas jego badania należy zastosować art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Dlatego więc, zdaniem organu odwoławczego, nie jest właściwe twierdzenie Skarżącej w odwołaniu, iż przedmiotowy materiał dowodowy powinien być badany przez Wojewodę (...) na podstawie art. 6 ust. 4 pkt 3 ww. ustawy. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...), Referat Rolnictwa i Leśnictwa, nie było organem upoważnionym do stwierdzania o przysługującym prawie własności do pozostawionych nieruchomości na byłym terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z § 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. (Dz. U. z 1957 r. nr 44 poz. 205), ówczesne rady narodowe były organem, które przyjmowały wnioski o zaliczenie na pokrycie ceny nabycia od Państwa nieruchomości wartości pozostawionego mienia nieruchomego. Ponadto, wraz z takim wnioskiem osoba zaineresowana powinna złożyć urzędowy opis mienia nieruchomego pozostawionego za granicą lub odpis zaświadczenia odszkodowawczego wydany przez b. Państwowy Urząd Repatriacyjny - dokumenty, które miały potwierdzać własność pozostawionego mienia. Na potrzeby ówczesnych postępowań prezydium rady narodowej mogło przyjmować stosowne oświadczenia, w myśl zasady prawdy obiektywnej, według której organy państwowe podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
Przedmiotowe zaświadczenie jako dokument urzędowy ma określoną moc dowodową, ale tylko na okoliczność złożenia stosownych oświadczeń w nim zawartych i może być oceniane wyłącznie jako oświadczenie świadków, do których ma zastosowanie art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Ponadto treść zaświadczenia stanowi wyłącznie oświadczenie osób je wnoszących i nie zawiera potwierdzenia przez organ administracyjny podniesionych w nim okoliczności. Czym innym jest bowiem odebranie oświadczenia, a czym innym potwierdzenie przez organ określonych okoliczności wynikających z oświadczenia. W art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej ustawodawca w sposób jednoznaczny skonkretyzował, że w przypadku braku urzędowego opisu mienia lub orzeczenia wydanego przez Powiatowy Urząd Repatriacyjny dowodami świadczącymi o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego mogą być oświadczenia dwóch świadków, które muszą spełniać warunki określone w tym przepisie. W tym zakresie ustawa będąca aktem szczególnym do k.p.a., bardzo rygorystycznie i kazuistycznie zakreśla warunki jakie muszą spełniać oświadczenia świadków. Zachowanie specjalnej formy jest tym spowodowane, że ww. oświadczenia świadków mają służyć wykazaniu istnienia tytułu prawnego do nieruchomości.
Badając kolejne zagadnienie dotyczące braku opuszczenia przez Panią M. H. byłego terytorium państwa polskiego, organ odwoławczy przychylił się do stanowiska Wojewody (...), iż ww. osoba nie spełnia warunku o których mowa w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Zgodnie z art. 1 ww. ustawy prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które pozostawiły nieruchomości położone poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia lub opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego m.in. na podstawie:
1. układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem (...) Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium (...).S.R.R. i ludności (...) z terytorium Polski,
2. układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem (...) Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium (...).S.R.R. i ludności (...) z terytorium Polski,
3. układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem (...) Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium (...) S.R.R. i ludności (...) z terytorium Polski,
4. umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR zwanego dalej "prawem do rekompensaty",
Prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.
Przepisy art. 1 ust. 1 ww. ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zostały zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Natomiast stosownie do art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., prawo do rekompensaty, przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub
b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub
c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)
- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
W myśl art. 3 ust. 2 powołanej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 tej ustawy.
Z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika jednoznacznie, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1. cytowanej ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie enumeratywnie wymienionych układów i umów międzynarodowych. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium RP. Z zestawienia treściowego powyższych przepisów wynika zatem, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium RP jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się wyłącznie do osób fizycznych, które w dniu 1 września 1939 r. były właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP.
Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że M. H. nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem zmarła w dniu (...) marca 1943 r. w miejscowości (...), poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Spełnienie warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Za całkowicie chybiony organ uznał sformułowany w odwołaniu zarzut dotyczący naruszenia zaskarżoną decyzją przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., odnoszą się tylko do osób, będących w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Z tego względu nawet w przypadku ewentualnego nabycia przez spadkobierców M. H. własności nieruchomości po jej śmierci, tj. w 1943 r., na co wskazuje pełnomocnik skarżącej, to i tak nie spełniliby oni ww. ustawowej przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty, tj. posiadania prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Dla oceny okoliczności związanej z przysługiwaniem własności nieruchomości rzekomo A. P. i J. B. istotne znaczenie miały również dowody wskazujące na to jakoby właścicielem nieruchomości był J.H., który opuścił Kresy.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła skarżąca.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynika sprawy, tj. :
1. art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez bezzasadne przyjęcie, że nie został spełniony jeden z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik
sprawy, tj.:
1. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodu w postaci postanowieniem Sądu Rejonowego w (...) z dnia (...) października 2009 roku sygn. akt (...) w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M. H., polegające na błędnym przyjęciu, że za właścicieli nieruchomości pozostawionej nie można uznać spadkobierców M. H.,
2. art. 7, 75 § 1, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 6 ust. 4 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez błędne przyjęcie, że wnioskodawcy nie przedłożyli dokumentów potwierdzających prawo własności majątku pozostawionego w miejscowości (...), pow. (...), woj. (....) przez J. B. i A.P., w sytuacji, gdy przepisy k.p.a. i ustawy o realizacji prawa do rekompensaty przyjmują zasadę równej mocy dowodowej środków dowodowych i nakazują dopuścić jako dowód wszelkie dokumenty, jeżeli mogą przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie są sprzeczne z prawem,
3. art. 76 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez bezzasadne przyjęcie, że zaświadczenie Prezydium Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w (...) z dnia (...) listopada 1957 roku, znak: (...) jako dokument urzędowy ma określoną moc dowodową wyłącznie na okoliczność złożenia stosownych oświadczeń w nim zawartych i może być oceniany wyłącznie jako oświadczenie świadków, do których ma zastosowanie art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie zawiera potwierdzenia przez organ administracyjny podniesionych w nim okoliczności, w sytuacji kiedy zaświadczenie to stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone,
4. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 6 ust. 4 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez niedokonanie kompleksowego zebrania i oceny materiału dowodowego, niedopuszczenia jako dowód wszystkiego co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem i niepodjęcie wszelkich czynności zmierzających do dokładniejszego objaśnienia stanu faktycznego co skutkowało poczynieniem błędnych i niepełnych ustaleń odmawiających potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Mając na względzie powyższe wniosła o uchylenie obu decyzji i zwrot kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga nie jest zasadna.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2019, poz. 2167, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 28 ze zm.), dalej jako: "P.p.s.a.", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy P.p.s.a. przy czym stosownie do art. 135 P.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Przedmiotem oceny organów był wniosek złożony przez poprzedniczkę prawną skarżącej tj. J. B. J. B. wraz z A. P. były spadkobierczyniami po M.H. Podstawą ustalenia faktu pozostawienia majątku na byłym terytorium Polski było przede wszystkim zaświadczenie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...) z (...) listopada 1957 r. dalej "zaświadczenie".
Jak wynika z jego treści organ na podstawie przesłuchania świadków Władysława L. i H. S. zaświadczył, że M. H. pozostawiła majątek w (...) – gospodarstwo rolne ok (...) ha wraz z zabudowaniami. Organ uznał, że dokument ten nie jest dokumentem urzędowym i na jego podstawie nie można ustalić przysługującego M. H. tytułu własności. Skarżąca natomiast wywodzi, że dokument ten jest wystarczający do przyjęcia takiej tezy.
Kwestię rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami dawnej Polski budziła liczne kontrowersje i przez wiele lat była kwestią nierozwiązaną w sposób ostateczny. Pierwsza regulacja została zawarta w ustawie o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Następnie była regulowana ustawą z 12 grudnia 2003r. o zaliczeniu na poczet sprzedaży albo opłata z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (D.U: 2004, Nr 6, poz. 39), dalej "ustawa o zaliczeniu".
Art. 2 ustawy z 2003 r. stanowił, że:
1. Prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki:
1) zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.;
2) posiadają obywatelstwo polskie;
Z ust. 2 tego przepisu wnikało natomiast, że w razie śmierci właściciela nieruchomości prawo do zaliczania wartości nieruchomości przysługiwało łącznie wszystkim jego spadkobiercom jeżeli posiadali oni obywatelstwo polskie i zamieszkują w R.P. co najmniej od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy lub jednemu z nich wskazanemu przez pozostałych spadkobierców.
Z dniem 7 grudnia 2004 r. art. 2 ust. 2 w części stanowiącej zwrot "zamieszkują na stałe w Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy" został uznany za niezgodny z art. 2, 31 ust. 3, 32 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji R.P: - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2004 r (D.U. 04.273.2722).
Ocena skutków niekonstytucyjności ww przepisów prowadzi do wniosku, że na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy wyeliminowana została przesłanka domicylu jako warunkująca możliwość uzyskania rekompensaty przez spadkobierców dawnego właściciela nieruchomości.
Następnie 8 lipca 2005 r. uchwalona została ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przesłanki prawa do rekompensaty zostały wymienione w art. 2. Zgodnie z nim prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Polski jeżeli spełnia następujące warunki:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium R.P. oraz opuścił je z przyczyn o których mowa w art. 1 lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Prawo do rekompensaty - zgodnie z art. 3 pkt 2 tej ustawy przysługuje również wszystkim spadkobiercom oraz niektórym z nich, wskazanych przez pozostałych, jeżeli spełniają one wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy.;
2) był obywatelem polskim.
Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12 art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w zakresie w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium R.P. został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji R.P:.
Kompleksowa analiza wyrok Trybunału Konstytucyjnego wskazuje, że prawo do rekompensaty było niezależne od daty zamieszkania na terenie byłego terytorium Polski (1 września 1939 r.) oraz przesłanki dalszego zamieszkiwania w obecnych granicach Polski. Wynika to także i z tego, że ustawa z 8 lipca 2005 r. wprost takiego wymogu w art. 2 i 3 pkt 2 nie przewidywała. Jak wskazał Trybunał prawo do rekompensaty przysługiwało nie tylko osobom mieszkającym przed II wojną światową na Kresach Wschodnich a następnie przesiedlonych na podstawie umów międzypaństwowych na obecne terytoria Polski ale i osobom, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie "były zmuszone opuścić byłe terytoria Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy).
Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji należy uznać, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na bezzasadność skargi.
Z przepisów art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty wynika, że prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować będący obywatelem polskim spadkobierca właściciela tychże nieruchomości tylko wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, miał miejsce zamieszkania w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z poniższych przyczyn: 1) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie umów z lat 1944 -1945; (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 1 pkt 1-4 tej ustawy);
2) wskutek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1a tej ustawy);
3) w wyniku przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2 tej ustawy).
W myśl art. 3 ust. 2 powołanej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 a więc mają obywatelstwo polskie.
Należy podkreślić, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie wszystkie wskazane wyżej przesłanki. Niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle art. 7 ust. 2 powołanej ustawy.
Wykazanie tych przesłanek spoczywa przede wszystkim na stronie gdyż to ona posiada niezbędną wiedzę pozwalającą na ustalenie okoliczności związanych z rodziną i jej losami.
Nie ma przy tym podstaw aby uznać, tak jak wywodzi skarga, że w przypadku spadkobiercy wystarczy wyłącznie wykazanie, że ma obywatelstwo polskie. Doprowadziłoby to bowiem do sytuacji w której pierwotny właściciel byłby w znaczenie gorszej sytuacji niż jego spadkobierca. Taka wykładnia prawa jest nieuprawniona, co potwierdza wyrok NSA z 9 grudnia 2014 r., I OSK 1020/13.
Oceniając kwestię dotyczącą wykazania tytułu prawnego do nieruchomości pozostawionej poza terenami obecnej Polski Sąd stwierdza, że mamy w sprawie sprzeczne ze sobą dokumenty. Jeden to powoływane zaświadczenie odwzorowujące oświadczenia 2 świadków z którego ma wynikać, że majątek stanowił własność M.H. Z drugiej, zaświadczenie z Obwodowego Archiwum Państwowego w (...) (k 60 akt adm.) z którego wynika, że J. H. syn. S. (mąż M.) posiadał grunty o ogólnej pow. (...) ha, jeden budynek mieszkalny i pięć budowli gospodarczych zlokalizowanych w (...), gmina (...), powiat (...). Ponadto stwierdzenie, że nie znaleziono informacji dotyczących mienia M. H.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy zabużańskiej żądający ustalenia, że przysługuje mu prawo do rekompensaty, ma obowiązek dołączyć do wniosku dowody świadczące o pozostawieniu majątku, rodzaju i powierzchni nieruchomości.
Z kolei z art. 6 ust. 4 tego tej ustawy wynika, że dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, mogą być w szczególności:
1) urzędowy opis mienia;
2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny;
3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw;
4) wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego.
5. W przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:
1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;
2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147, z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.
Skutkiem nie wykazania okoliczności istotnych w sprawie jest, zgodnie z art. 7 ust. 2 tej ustawy, odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Jak się wskazuje w orzecznictwie sądowoadministracyjnym użyte w art. 6 ust. 4 sformułowanie "w szczególności" wskazuje, że ustawodawca nie wyklucza przeprowadzenia innych dowodów na okoliczności istotne w sprawie. Jednakże nie odnosi się to do unormowania zawartego w art. 6 ust. 5 ustawy czyli do wymogów związanych z oświadczeniami świadków. Przyjmuje się że ustawa jest aktem szczególnym w stosunku do kodeksu postępowania administracyjnego i w sposób szczegółowy określa wymogi związane z oświadczeniami świadków. Dlatego oświadczeń tych nie może zastępować zaświadczenie. Chodzi przecież o wykazanie tytułu własności do nieruchomości (por. wyrok NSA z 12 listopada 2015 r., I OSK 340/14). Tych ustawowych kryteriów nie spełnia zaświadczenie z 14 listopada 1957 r.
Sąd nie podziela wywodów skargi, że zaświadczenie to jest dokumentem urzędowym potwierdzającym tytuł do nieruchomości. Definicję dokumentów urzędowych zawiera art. 76 k.p.a. Są to dokumenty które zostały sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy w zakresie ich działania.
Przedmiotowy dokument został sporządzony przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w (...) w 1957 r.
Tego rodzaju prezydia były kolegialnymi organami zarządzającymi, powstałymi na mocy ustawy z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych (Dz.U. 1944 nr 5 poz. 22). Art. 29 ustawy określający kompetencje rad narodowych nie wskazywał aby ich zadaniem było potwierdzanie tytułów własności czy wykonywanie innego rodzaju uprawnień z tym związanych w tym przyjmowanie oświadczeń wiedzy. Organy te planowały budżety, kontrolowały legalność działania organów wykonawczych i je kreowały.
Istotnie ustawa z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (D.U. nr 14, poz. 130) zniosła związki samorządu terytorialnego ustalając, że rady narodowe są terenowymi organami jednolitej władzy państwowej a prezydium rady jest organem wykonawczym i zarządzającym.
Prawdą jest i to, że po zniesieniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, który zajmował się ogólnie mówiąc sprawami związanymi z przesiedleńcami, sprawy te zostały przekazane do zakresu działania Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych na mocy § 1 ust 1 uchwały nr 78 z 22 marca 1951 r. w sprawie wykonania ustawy o zniesieniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (M.P. nr A-27, poz. 225) i zgodnie z § 3 tej uchwały sprawy prowadzone dotychczas przez ten urząd a nie wymienione w § 1 i 2 pozostały w zakresie działania Prezesa Rady Ministrów i miały być wykonywane przez prezydia rad narodowych. W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom skargi, nie oznaczało to, że prezydia te miały kompetencję do wydawania zaświadczeń na podstawie których byłoby możliwe ustalanie tytułu własności. Żaden ze wskazanych wyżej przepisów na takie kompetencje nie wskazywał. Zgodnie z art. 2. Dekretu PKWN z 7 października 1944 r. o utworzeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (t.j. Dz.U.1945.24.145 ) należała organizacja repatriacji ludności z obszarów innych państw na terytorium Państwa Polskiego, organizacja powrotu wysiedlonych przez niemieckiego okupanta do poprzednich miejsc zamieszkania oraz organizacja przesiedlenia na tereny odzyskane ludności z innych okręgów Państwa Polskiego, regulowanie planowego napływu repatriantów i przesiedleńców, opieka sanitarno-żywnościowa podczas przeprowadzania repatriacji i przesiedlenia, planowe rozmieszczanie repatriantów i przesiedleńców i organizacja ich osadnictwa na ziemiach polskich, prowadzenie akcji pomocy repatriantom w zakresie gospodarczej odbudowy warsztatów pracy, popieranie zrzeszeń i instytucji społecznych w kraju i za granicą, o ile ich celem jest niesienie pomocy i opieka nad repatriantami i przesiedleńcami i tylko w tych granicach organ ten mógł podejmować czynności prawne. Nie mieściło się w tym wydawanie zaświadczeń potwierdzających de facto prawo własności pozostałych na Kresach Wschodnich nieruchomości.
Sąd podziela wywody skargi co do otwartego katalogu środków dowodowych jednakże wskazuje na sformalizowany sposób wykazywania tytułu własności zeznaniami świadków. W niniejszej sprawie nawet z tego zaświadczenia nie wynika aby świadkowie byli pouczeni o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań – a taki jest wymóg formalny tego rodzaju oświadczenia – art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej. Poza tym przepis ten stanowi że oświadczenie może być złożone wyłącznie przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka. Tego wymogu to oświadczenie także nie spełniało. (por. wyrok NSA z 1 czerwca 2016 r. I OSK 2207/14). Jak wynika z tego wyroku NSA przyjął, że orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego nie ma charakteru dowodu rozstrzygającego w sprawie. Stanowi ono jedynie jeden z dowodów, wymienionych w art. 6 ust. 4 ustawy z 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Tę samą argumentację można odnieść do zaświadczenia organu który przejął kompetencje Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.
Z powodu braku innych dowodów prawidłowo organ uznał, że ten dowód nie jest wystarczający do uznania, że M. H. pozostawiła majątek na obszarze byłego państwa polskiego a przede wszystkim dlatego że M.H. nie spełniła przesłanki opuszczenia tego majątku.
Z tych względów i na podstawie art. 151 P.p.s.a Sąd orzekł jak w wyroku.
Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnymi nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid -19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (D.U: 2020, poz. 1842), p. także uchwała składu 7 Sędziów NSA z 30 listopada 2020 II OPS 6/19). Poza tym zarządzeniem Prezesa WSA w Warszawie nr 21 z 16 października 2020 r. związku z objęciem Warszawy strefą czerwoną wstrzymano orzekanie na posiedzeniach jawnych i przyjęto zasadę orzekania na posiedzeniach niejawnych a sprawy wyznaczone na rozprawy skierowano do rozpoznania na posiedzeniach niejawnych (komunikat na stronie internetowej WSA w Warszawie).