I SA/WA 2037/23

I SA/Wa 2037/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-03-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1577
art. 4 ust. 1 i 2, art. 22
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska, asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2024 r. sprawy ze skargi R. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 września 2023 r. nr 010070/680/438751/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") decyzją z 15 września 2023 r., nr 010070/680/438751/2023 - po rozpoznaniu odwołania R. D. (dalej: "skarżący") - utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS", organ I instancji) z 5 kwietnia 2023 r., nr 010070/680/438751/2023 odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego na dziecko – P. D. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
Decyzja Prezesa ZUS została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 1 lutego 2024 r. skarżący wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko – P. D. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
Powołaną na wstępie decyzją z 5 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1577) - odmówił skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. ZUS wskazał na przepis art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Powołując się na wyrok Sądu Okręgowego [...][...] w [...] [...] Wydział Cywilny z 26 kwietnia 2017 r., sygn. akta [...], wyrok Sądu [...] z 25 kwietnia 2019 r., sygn. akt [...] a także postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 9 grudnia 2021 r., sygn. akt [...] - ZUS stwierdził, że powyższe orzeczenia potwierdzają, iż skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem.
Odwołanie od powyższej decyzji z 5 kwietnia 2023 r. wniósł R. D. Skarżący wyjaśnił, że syn przebywa pod jego opieką od dnia 14 sierpnia 2022 r. i od tamtej pory nie przebywa pod opieką matki, która zamieszkuje w innym miejscu. Syn jest na jego utrzymaniu. Skarżący podniósł, że zgodnie z przepisami dotyczącymi świadczenia wychowawczego 500+, przysługuje ono rodzicowi, u którego faktycznie dziecko zamieszkuje. Powyższe potwierdził wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3159/21, którym Sąd uchylił decyzje organów obu instancji w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.
Prezes ZUS decyzją z 15 września 2023 r., po rozpoznaniu odwołania R. D., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z 5 kwietnia 2023 r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z powoływanymi wyrokami Sądu Okręgowego [...][...] z 26 kwietnia 2017 r. oraz Sądu [...] z 25 kwietnia 2019 r. władza rodzicielska nad P. D. została powierzona obojgu rodzicom z zastrzeżeniem, że miejscem zamieszkania dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki. Ww. wyroki nie wskazują, że opieka jest sprawowana w sposób naprzemienny. Jednakże, postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z 9 grudnia 2021 r. sygn. akt [...], skarżący został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad małoletnim P. D., a jego kontakty z synem zostały ograniczone. Ww. wyroki oraz postanowienie, w którym Sąd wprost określił zasady sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, tj. matce, są wiążące dla ZUS dla celów ustalenia świadczeń dla rodzin. Wynika z nich, że faktyczną opiekę nad P. D. sprawuje jego matka. W konsekwencji, Prezes ZUS stwierdził, że skoro skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad ww. dzieckiem to brak jest podstaw do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Organ odwoławczy podkreślił, że tylko zmiana odnośnie sprawowania opieki nad małoletnim P. D. na podstawie prawomocnego wyroku sądu, może mieć wpływ na zmianę w zakresie prawa do pobierania ww. świadczenia. Jednocześnie organ wyjaśnił, że wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3159/29, na który powołuje się skarżący nie jest wiążący dla ZUS w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego.
Skargę na ww. decyzję Prezesa ZUS wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie R. D. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organu odwoławczego z 15 września 2023 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji z 5 kwietnia 2023 r. W uzasadnieniu wskazał, że jego małoletni syn P. D. (lat 10) przebywa pod stałą opieką skarżącego w domu rodzinnym i pozostaje wyłącznie na utrzymaniu skarżącego, który sprawuję faktyczną opiekę nad dzieckiem. Syn całkowicie odmawia powrotu do mamy J. D. z uwagi na stosowaną wobec niego, przez mamę, przemoc fizyczną. Skarżący wyjaśnił, że obecnie stara się sądownie o stałą opiekę nad dzieckiem, sprawa jest w toku. Dalej podniósł, że sprawa o świadczenie 500+ była już przedmiotem sprawy sądowej (za wcześniejszy okres świadczeniowy) a błędną linię orzeczniczą organu odmawiająca skarżącemu prawa do świadczenia na syna potwierdził prawomocny (wskazywany przez skarżącego) wyrok sądu administracyjnego w Warszawie. Sąd wówczas jednoznacznie wskazał, że świadczenie należy się skarżącemu.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi.
Organ odwoławczy wskazał, że w sprawie przeprowadzono postępowanie wyjaśniające w oparciu o zapisy znajdujące się w systemie informatycznym wspomagającym obsługę świadczeń rodzinnych. Ustalono, że 1 lutego 2023 r. R. D. wystąpił z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dziecko P. D. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Z wnioskiem o to świadczenie (na to samo dziecko, w dniu 3 lutego 2023 r. - tj. przed rozpatrzeniem wniosku R. D.) wystąpiła J. D. - matka dziecka. W dniu 27 marca 2023 r. J. D. przesłała orzeczenia sądów powszechnych - powołane przez Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji. Prezes ZUS wyjaśnił, że ustalenia, który z wnioskodawców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem dokonuje się na podstawie dokumentów przekazanych przez osoby zainteresowane, w szczególności, na podstawie orzeczenia sądowego, w którym sąd rozstrzygnął o zakresie władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga rodziców i kontaktach rodziców z dzieckiem.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem może być orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka.
W orzeczeniu sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej:
1) obydwojgu rodzicom i wówczas równocześnie sąd: a) ustala miejsca zamieszkania (pobytu dziecka) przy matce albo przy ojcu, b) orzeka o ponoszeniu kosztów utrzymania małoletniego dziecka, czyli ustala alimenty od rodzica, z którym dziecko nie mieszka;
2) jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.
Organ odwoławczy stwierdził, że mając na uwadze wymienione sposoby orzekania przez sąd powierzania rodzicom sprawowania opieki nad dzieckiem należy uznać, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic: 1) przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka (drugi rodzic ma ustalone kontakty z dzieckiem), jeśli władza rodzicielska została powierzona obojgu rodzicom, 2) któremu sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej (drugi rodzic ma ograniczoną władzę rodzicielską).
W przedmiotowej sprawie, zgodnie z ww. orzeczeniami sądów władzę rodzicielską nad dzieckiem powierzono jego matce, miejsce zamieszkania ustalone zostało przy matce, natomiast ojca pozbawiono władzy rodzicielskiej. Tym samym Prezes ZUS uznał, że ojciec dziecka nie sprawuje faktycznej opieki nad nim i wobec tego nie ma prawa do świadczenia wychowawczego.
Dodatkowo organ odwoławczy podniósł, że wyrok WSA w Warszawie z 22 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3159/29 nadesłany przez skarżącego, nie jest wiążący dla ZUS w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego na okres objęty skargą w niniejszej sprawie. Wskazał także, że ZUS jest zobligowany do uwzględnienia orzeczenia sądu cywilnego w postępowaniu o świadczenie dla rodzin w sytuacji, gdy każdy z rodziców występuje z wnioskiem o świadczenie i miejsce zamieszkania dziecka wynikające z orzeczenia sądu kwestionuje każde z nich.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów, Sąd uznał skargę za niezasadną.
Materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1577 z późn. zm., dalej: "u.p.p."). Ustawa ta określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia.
Przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. wskazuje, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Ten ostatni przepis stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko (art. 5 ust. 1 u.p.p.). Postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz świadczenie to wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 10 ust. 1 u.p.p.). Z kolei, z art. 22 u.p.p. wynika, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, (...) do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, (...) który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, (...) świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, (...) drugi rodzic, (...) złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (...). Stosownie natomiast do art. 15 ust. 1 u.p.p., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości.
W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.). W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (...) z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Okolicznością bezsporną w sprawie jest, że na mocy prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego [...][...] w [....] [...] Wydział Cywilny z 26 kwietnia 2017 r., sygn. akt [...] orzeczono o rozwiązaniu przez rozwód związku małżeńskiego zawartego pomiędzy R. D. a J. D. W ww. orzeczeniu Sąd (w pkt 2) powierzył obojgu rodzicom wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, ustalając że miejscem zamieszkania dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki, a w pkt 4 ustalił kontakty ojca z dzieckiem w pierwszy i trzeci weekend miesiąca od piątku do niedzieli oraz w drugim i czwartym tygodniu od środy do czwartku.
Wyrokiem Sądu [...] w [...] z 25 kwietnia 2019 r., sygn. akt [...] (na skutek apelacji obu stron od wyroku z 26 kwietnia 2017 r.) zmieniono częściowo zaskarżony wyrok, tj.: 1) w punkcie drugim w ten sposób, że Sąd dodatkowo zobowiązał J. D. i R. D. do odbycia warsztatów umiejętności rodzicielskich dla rodziców pozostających w konflikcie okołorozwodowym; 2) w punkcie czwartym, w zakresie ustalenia kontaktów R. D. z synem.
Postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z 9 grudnia 2021 r., sygn. akt [...] (na skutek wniosku obu stron), Sąd pozbawił R. D. władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem P. D. (pkt 1); zobowiązał J. D. do podjęcia terapii rodzinnej, w której będzie uczestniczyć razem z synem (pkt 2); zobowiązał obie strony do podjęcia i udziału (każdy uczestnik indywidualnie) w warsztatach dla rodziców (pkt 4); zobowiązał R. D. do podjęcia psychoterapii u psychoterapeuty poddającego swoją pracę superwizji (pkt 5). W punkcie 6 tego postanowienia Sąd zaś zmienił punkt 4 wyroku Sądu Okręgowego [....][...] w [...] z 26 kwietnia 2017 r., sygn. akt [...] w ten sposób, że ustalił kontakty R. D. z małoletnim synem P. D. w McDonald)s w [...] przy ul. [...] w każdą sobotę w godzinach od 10.00 do 14.00 w obecności kuratora sądowego, którego zobowiązał do składania pisemnych sprawozdań z przebiegu kontaktów w terminie 7 dni od ich zakończenia. Dnia 27 stycznia 2023 r. Sąd Okręgowy stwierdził, że orzeczenie jest prawomocne.
Skarżący stoi na stanowisku, że pomimo treści postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 9 grudnia 2021 r., sygn. akt [...], to on sprawuje faktyczną opiekę nad swoim małoletnim synem – P. D., ponieważ syn nie mieszka razem z matką tylko z nim. Organy obu instancji twierdzą natomiast, że skoro orzeczenia sądowe nie wskazują opieki naprzemiennej a dodatkowo skarżącego pozbawiono władzy rodzicielskiej, to faktyczna opieka sprawowana jest przez matkę.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Według natomiast art. 96 § Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczącego pieczy nad dzieckiem – rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (...).
Jak wynika z przepisu art. 95 k.r.o. władza rodzicielska jest pojęciem szerszym niż piecza nad osobą dziecka, przy czym katalog elementów władzy rodzicielskiej (przez użycie zwrotu w szczególności) nie jest katalogiem zamkniętym. Jednym z nich jest wspomniana piecza nad osobą dziecka. Istotne jest także to, że prawo rodzica do kontaktów z dzieckiem jest niezależne od sprawowania pieczy nad dzieckiem czy wykonywania władzy rodzicielskiej. Zgodnie bowiem z art. 113 § 1 k.r.o., niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. W przedmiotowej sprawie skarżący ma ustalone prawo do kontaktów z synem co wynika z punktu czwartego wyroku rozwodowego z 26 kwietnia 2017 r. zmienionego orzeczeniem z 21 grudnia 2021 r., które jest prawomocne.
Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p). Niewątpliwie dla przyznania prawa do przedmiotowego świadczenia istotne jest ustalenie, czy dziecko "wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu" ubiegającego się o to świadczenie podmiotu należącego do ustawowego kręgu osób uprawnionych. Jednakże, w ocenie składu orzekającego, nie można pomijać podstawowych regulacji wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z których wprost wynika, że wychowywać dziecko (a więc i utrzymywać) może tylko rodzić posiadający władzę rodzicielską. Skarżącemu ta zaś została odebrana, czego jednak skarżący nie dostrzega.
Wobec powyższego, w sprawie istotne jest to, że na skutek pozbawienia skarżącego wykonywania władzy rodzicielskiej (ta przysługuje obecnie tylko matce) skarżący nie ma prawa wykonywać pieczy nad dzieckiem albowiem ta może być wykonywana tylko wobec dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską.
Odnosząc się zaś do powoływanego przez skarżącego wyroku WSA w Warszawie z 22 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3159/21 wskazać należy, że dotyczy on innego okresu świadczeniowego i co istotne Sąd nie orzekał wówczas w stanie faktycznym, w którym skarżącemu prawomocnie została odebrana władza rodzicielska. Rację ma organ odwoławczy, że tylko przywrócenie skarżącemu władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem P. D. na podstawie prawomocnego wyroku sądu, może mieć wpływ na zmianę w zakresie prawa do pobierania świadczenia wychowawczego. Tym samym organy nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.
W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.